سڄڻ ماکيءَ منڌ

حق ۽ واسطا

ڪتاب: سڄڻ ماکيءَ منڌ
موضوع: خاڪا
ليکڪ: سرمد کوسو
ٽائيٽل لي آئوٽ: زين ڪمپيوٽرس ڪراچي
ڇاپو: پھريون
مھينو، سال: ڊسمبر 2024ع
ڇپائيندڙ: مرڪ پبليڪيشن ڪراچي

ڊجيٽل ايڊيشن: سنڌ سلامت ڪتاب گهر
sindhsalamat.com
2026ع

Published By: Murk Publication Karachi
Office: Room No 319/320 3rd Floor Sabir manzil 98
Behind Gul Plaza Marston Road Karachi
murk.publication@gmail.com
murtazalaghari64@gmail.com
021-32772494
03005182494


ملھہ: 500 رپيا

ڪـتـابـن ملـڻ جـا هـنـڌ:
مرڪ ڪتاب گهر ڪراچي، ٿامس ڪتاب گهر ڪراچي،
ڪنول ڪتاب گهر حيدرآباد، سمبارا ڪتاب گهر حيدرآباد
سڦلتا ڪتاب گهر حيدرآباد، پيڪاڪ ڪتاب گهر حيدرآباد
رابيل ڪتاب گهر لاڙڪاڻو، مدني بوڪ اسٽور دادو
سنڌيڪا ڪتاب گهر سکر، فتح نيوز ايجنسي سکر
سليمان ڪتاب گهر نواب شاھہ، تھذيب بڪ اسٽور خيرپورميرس سليمان ڪتاب گهر نواب شاھہ،

ارپنا

هي پيار جو پورهيو
انھن سمورن پيارن ماڻھن جي نالي،
جن تي هن ڪتاب ۾ ليک شامل آهن
۽ اُهي پيارا ماڻھو،
مونکي بيحد پيارا آهن.

هُنَ تاري، هُنَ هَنڌ، هُت منھنجا سُپرين،
سَڄَڻَ ماکيءَ مَنڌِ، ڪَؤڙا ٿين نہ ڪڏَهِين.

(شاھہ عبداللطيف ڀٽائي سائين،
سُر کنڀات،
داستان پھريون)

سنڌسلامت پاران

سنڌ سلامت ڪتاب گهر پاران نوجوان ليکڪ سرمد کوسي جو نامور شخصيتن تي لکيل خاڪن جو ڪتاب ”سڄڻ ماکيءَ منڌ“ اوھان اڳيان آڻي رھيا آھيون.
سرمد کوسي جو هي پنجون ڪتاب نامور ادبي، علمي ۽ سماجي شخصيتن تي لکيل خاڪن جو مجموعو آهي. ڪتاب ۾ ننڍا وڏا ڪُل 42 خاڪا شامل آهن. سرمد کوسي جي ٻولي سليس ۽ سادي آهي، هن شخصيتن کي مانُ ڏيندي نہ رڳو خاڪا نويسي ڪئي آهي پر هن سندن اهڙا اسڪيچ جوڙيا آهن، جن ۾ انھن شخصيتن جو خوبصورت عڪس نظر اچي ٿو. سرمد کوسو لکي ٿو تہ ”هي شخصي خاڪا ۽ تاثر مختلف وقتن تي لکيا ويا آهن. جن مان گهڻا ڪجهہ سال اڳ مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپيل پڻ آهن. اُن ڪري اُنھن ماڻھن جي علمي ادبي ۽ ذاتي زندگي ۾ ڪافي تبديليون آيون آهن“. هن ڪتاب ۾ شامل استادن تي لکيل خاڪا يا سندس امڙ ۽ بابا تي لکيل تاثر پڻ وڻندڙ آهن. سرمد گهڻو ڪري انھن شخصيتن تي لکيو آهي جن کيس متاثر ڪيو يا سندس زندگيءَ تي مثبت اثر ڇڏيا.
ھي ڪتاب مُرڪ پبليڪيشن، ڪراچيءَ پاران 2024ع ۾ ڇپايو ويو. ٿورائتا آھيون سرمد کوسي ۽ مرڪ پبليڪيشن جي سرواڻ مرتضيٰ لغاريءَ جا جن ھي ڪتاب سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ اپلوڊ ڪرڻ جي اجازت ڏني.

محمد سليمان وساڻ
مينيجنگ ايڊيٽر (اعزازي)
سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام
sulemanwassan@gmail.com
sindhsalamat.com
books.sindhsalamat.com

پبلشر نوٽ

سرمد کوسو سنڌي ادب ۾ سيڀتو نالو ٿي اڀريو آهي. سينيئر توڙي جونيئر اديب سندس لکڻيون شوق سان پڙهن ٿا، خاص طور تي نوجوانن ۾ وڌيڪ مقبول اٿس، اهڙن ليکڪن کي نئين نسل جي اميد بہ چئي سگهجي ٿو.
سرمد کوسو خاص طور تي مضمون نگار طور سڃاتو وڃي ٿو، سندس موضوع تعليم رهيو آهي. ان کان اڳ سندس چار ڪتاب شايع ٿي مقبوليت ماڻي چڪا آهن، سندس پذيرائي ايتري جو ڪجهہ ڪتاب تہ هاڻ مارڪيٽ ۾ اڻ لڀ ٿي چڪاآهن.
”سڄڻ ماکيءَ منڌ“ نامور ادبي شخصيتن تي لکيل خاڪن جو ڪتاب آهي. هن ڪتاب ۾ ٽوٽل ننڍا وڏا 42 خاڪا آهن. سندس ٻولي سليس ۽ سليڪي واري آهي، هن شخصيتن کي مانُ ڏيندي نہ رڳو خاڪا نويسي ڪئي آهي پر هن سندن اهڙا اسڪيچ جوڙيا آهن، جن ۾ انھن مانوارين شخصيتن جو خوبصورت عڪس نظر اچي ٿو.
سرمد کوسي ڪنھن بہ شخصيت جي هروڀرو واکاڻ ڪرڻ بدران سندس ڪم ۽ سرگريون ايان ڪيون آهن. هن فرسودہ دور ۾ جيتوڻيڪ ڪنھن جي ڪم تي قلم کڻڻ ڏکيو آهي، گروپ بندين ۾ واھہ واھہ تہ وري مخالف گروپن ۾ ٽنگون ڇڪڻ وارو ڪم عام آهي، اُتي سرمد جهڙن نوجوان ليکڪن وٽ هر ڪم واري شخص جو احترام ۽ مانُ ڏيندڙ رويو هجي تہ اهو معجزو ئي آهي.
مرڪ پبليڪيشن طرفان سرمد کوسي جو هي چوٿون ڪتاب ڇپجي پڙهندڙن تائين رسيو آهي، اسان لاءِ اها بہ خوشيءَ جي ڳالھہ آهي، تہ اهڙن ليکڪن جو مواد پنھنجي پڙهندڙن تائين پھچائڻ جو موقعو ملي ٿو، ليکڪن جو اداري تي اعتماد ئي اسان لاءِ اعزاز آهي، يقينن ليکڪ توڙي اداري جو هي پيار جو پورهيو پڙهندڙن وٽ صاب پوندو .

پنھنجي پاران

اڄ پنھنجي پنجين ڪتاب لاءِ ٻہ اکر لکندي خوشي جو احساس ٿي رهيو آهي. هِن ڪتاب بابت ڪجهہ لکڻ کان پھرين پنھنجي شايع ٿيل چئن ڪتابن جو ذڪر ڪرڻ ضروري ٿو سمجهان. انھن چئني ڪتابن کي ساراهڻ وارا، اسانجا مانائتا پڙهندڙ آهن. جن جي پيار سبب وڌيڪ لکڻ لاءِ اتساھہ ملي ٿو. ڪتابن کي قدر جي نگاھہ سان ڏٺو ويو. منھنجي ڪچاين ڦڪاين کي بہ پڙهندڙن مان ڏنو. اصلاح ڪندڙ دوستن بہ پنھنجائپ ۽ خلوص مان بھتري لاءِ صلاحون ڏنيون. مون بہ جڏهن ڪنھن سينئر يا ڪنھن بہ علمي ادبي دوست کان ڪا رهنمائي ورتي تہ انھي دوست پيار مان منھنجي رهنمائي ڪئي آهي. ڪتابن جا مھاڳ هجن يا وري بئڪ ٽائيٽل نوٽ هجن، اُنھن لاءِ جنھن بہ دوست کي گذارش ڪيم، اُن دل سان لکي ڏنو. سندن بہ ٿورا. انھي دوران ڪجهہ مھربانن کان اِهي ڳالھيون بہ ٻُڌڻ لاءِ مليون تہ ڪتاب هاڻي ڪير ٿو پڙهي؟! اوهان تہ آهيو واندا پوءِ وتو ڪتاب پڙهندا ۽ لکندا!
ڪن مھربانن کي اسانجون لکڻيون فضول لڳيون. ڪن دوستن کي رڳو پروف جون غلطيون ئي نظر آيون ٻيو ڪجهہ بہ نہ. ڪنھن کي ٽائيٽل نہ وڻيو. ڪنھن کي ڪتاب جو نالو نہ وڻيو. انھن جي بہ مھرباني. اِهي سڀ ڳالھيون بہ اکين تي. انھن لاءِ هڪ جواب خاموشي ئي آهي ۽ ٻيو منھنجو لکڻ پڙهڻ جو ڪم، سو ڪندو رهندس.
اڄڪلھہ ڪتاب ڇپائڻ ۽ ان کي پڙهندڙن تائين پھچائڻ وڏو ڪم آهي. مون شايع ٿيل پنھنجي سمورن ڪتابن لاءِ ڪنھن بہ مائٽ، دوست ۽ واسطيدار کي ڪنھن بہ حوالي سان ڪا بہ تڪليف ناهي ڏني. دل چيو هوندو، ان دوست کي پنڌ ڪري وڃي بہ ڪتاب ڏنو هوندو ۽ خبر هوندي تہ هن ماڻھو وٽ ڪتاب جو قدر ناهي، ان کي ڪتاب گُهرڻ تي بہ نہ ڏنو هوندو. زوري زبردستي پنھنجو ڪتاب يا وري پنھنجي ڪا لکڻي ڪنھن جي بہ ڪنڌ ۾ نہ وڌي هوندي. ڪنھن کان بہ اِها فرمائش نہ ڪئي هوندي تہ منھنجي ڪتاب تي تبصرا لکجو. جيڪڏهن ڪنھن پنھنجي دل سان لکيو تہ ان جي تمام گهڻي مھرباني. جنھن ڪتاب خريد ڪري پڙهيو، ان جا تہ لک احسان. سوشل ميڊيا تي اهڙن مھربانن جا پنھنجي ڪتابن تي تبصرا ۽ رايا پڙهڻ لاءِ ملندا هئا، جن سان منھنجي ڪا بہ ڏيٺ ويٺ نہ هوندي هئي. اُهي رايا پڙهي، اهو احساس ٿيندو هو تہ ماڻھو ڪتاب پڙهن بہ ٿا ۽ انھن تي ٻہ اکر لکن بہ ٿا.
مون پنھنجا شايع ٿيل ڪتاب محترم محمد سليمان وساڻ صاحب جي ٿورن سان سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي آن لائن لائبرري تي پي ڊي ايف فارميٽ ۾ بہ رکرايا آهن تہ جيئن جيڪي دوست اِن فارميٽ ۾ پڙهڻ چاهين ٿا، سي آساني سان پڙهي سگهن. منھنجي خيال ۾ هڪ ليکڪ لاءِ وڏي ڪاميابي بہ اِها ئي آهي تہ سندس لکڻيون ۽ ڪتاب گهڻن پڙهندڙن تائين پُهچن. پوءِ فارميٽ چاهي ڪھڙو بہ هجي.
انھي سفر ۾ ڪڏهن ڪڏهن رَوَين جي اُس، ڪاڙهي، لُڪ جهولي ۽ طوفان سبب ماڻھو مايوس ۽ دلشڪستو بہ ٿيندو آهي. پر وري بہ ڪجهہ مھربان پُٺي ٺپري چوندا آهن تہ ڇو ماٺ ڪئي اٿئي؟ ڪٿي گُم آهين؟ تنھنجي پڙهندڙن کي تنھنجي لکڻين جو انتظار هوندو. وري حوصلو ملي پوندو آهي ۽ پاڻ صندرو ٻڌي وري شروع ٿي ويندا آهيون.
اڪثر اِهو سوچيندو آهيان ته؛ هر ماڻھو پنھنجي خوبين ۽ خامين سميت مختلف ۽ منفرد آهي. اِها ئي اُن شخص جي حُسناڪي آهي، اِهو ئي سندس شخصيت جو هڳاءُ آهي. اهڙن ئي ماڻھن لاءِ اسانجي ڀٽائيءَ سائين چيو آهي:
”ڪنھن ڪنھن ماڻھو منجهہ اچي بوءِ بھار جي“
يا وري
”ڪي ڏور بہ اوڏا سپرين.“
اهڙا ئي ماڻھو اسانجي زندگي تي وڏو اثر ڇڏين ٿا. اسان سندن ڇانوَ ۾ زندگيءَ جي اُس کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون. هن ڪتاب ذريعي مون بہ هڪ بيحد ننڍڙي ڪوشش ڪئي آهي، انھن پيارن کي پيار مان سارڻ جي! جن کان آئون ڪنھن نہ ڪنھن حوالي سان متاثر آهيان. جن جا مون تي احسان ۽ ٿورا آهن، جيڪي لاهي تہ نٿو سگهان پر ڳائڻ جي ڪوشش ضرور ڪريان ٿو.
هي شخصي خاڪا ۽ تاثر مختلف وقتن تي لکيا ويا آهن. جن مان گهڻا ڪجهہ سال اڳ لکيل آهن. اُن ڪري اُنھن ماڻھن جي علمي ادبي ۽ ذاتي زندگي ۾ ڪافي تبديليون آيون آهن. مون هر ليک جي آخر ۾ تاريخ بہ ڏني آهي، جنھن تي اُهو تاثر لکيو ويو هو تہ جيئن پڙهندڙ اُن حوالي سان پڙهي. هر شخص ۾ بَشري ڪمزوريون هونديون آهن، انھن سان ڪجهہ ڳالھين تي اختلاف بہ هوندو آهي پر انھن کي پاسي تي رکي، مون سندن خوبين جو ذڪر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڇو تہ منھنجي نظر ۾ سندن خوبين وارو پاسو وڌيڪ مضبوط ۽ وڻندڙ آهي.
هي شخصي تاثر منھنجي اَمڙ، اَبي، ڀائرن، مائٽن، استادن، شاگردن، ذاتي ۽ علمي ادبي دوستن تي لکيل آهن. انھن مان گهڻن جو شعبو تعليم آهي. مطلب اڪثر پيغمبري پيشي سان لاڳاپيل آهن. منھنجو شعبو بہ ساڳيو آهي. ان ڪري منھنجي لکڻين جا اڪثر موضوع تعليمي ئي هوندا آهن. هي بس پيار مان پنھنجي پيارن کي ننڍڙيون ڀيٽائون آهن. اميد اٿم تہ قبول پونديون.

سرمد کوسو
ڳوٺ ڊاڪٽر سومار کوسو
4 ڊسمبر، 2024ع جي ٿڌڙي رات
وقت رات جا 3:30

منفرد عالم ۽ استاد سائين حيدر علي لغاري

آگسٽ جو مھينو تاريخ ۾ ڪيترن ئي مختلف واقعن جي ڪري مشھور هوندو آهي پر سنڌ ۾ آگسٽ جي مھيني ۾ ئي هڪ اهڙو منفرد عالم ۽ استاد پيدا ٿيو، جنھن پنھنجي سڀاء ۽ علم سان ڪيترن ئي علم جي اڃارن جي اُڃ لاٿي ۽ انھن کي سڦلائتو ماڻھو ٺاهيو. اُهو استاد ۽ عالم محترم سائين حيدر علي لغاري صاحب آهي. جيڪو اسان کان جسماني طور وڇڙيو بہ آگسٽ جي ئي مھيني ۾!
هڪ اهڙو سماج جنھن ۾ وقت گذرڻ سان گڏ اِها ڳالھہ شدت اختيار ڪندي وڃي ۽ هن طرح جا اصطلاح عام ٻُڌڻ لاءِ ملندا رهن تہ ماڻھو استاد ٿي ڇا ڪندو؟ استاد جي ڪھڙي عزت آهي؟ استاد کي تہ ڪير ليکي ۾ ئي نٿو آڻي...! هاڻي تہ علم ڪتابن ۾ پيو آهي، انٽرنيٽ تي پيو آهي، هر ڪو اُتان پڙهي سگهي ٿو ۽ معلومات حاصل ڪري سگهي ٿو. سو، هروڀرو استاد پويان هلڻ جي ڪھڙي ضرورت آهي؟! هاڻي اهڙن ماڻھن کي ڪير سمجهائي تہ حقيقي استاد ۽ نام نھاد استاد ۾ ڪھڙو فرق آهي؟ معلومات ۽ ڄاڻ ۾ ڪھڙو فرق آهي؟ عقل، فھم، فضيلت ۽ ڏاهپ ڇا کي چئبو آهي؟ ماڻھو استاد ٿي ڇا ٿيندو؟ هونئن بہ جيڪو ٻيو ڪجهہ نٿو ٿي سگهي تہ پوءِ استاد ٿئي ٿو. سو انھن ۽ اهڙن ٻين انيڪ سوالن جو جواب سائين حيدر علي لغاري صاحب جن آدرشي استادن جو فڪر آهي. ’استاد‘ لفظ کي تہ ڪارين رڍن لڄايو آهي. استاد ٿيڻ ڪا معمولي ڳالھہ ناهي. جنھن ماڻھو جي نالي ۾ عزت ۽ احترام مان ’سائين‘ لکڻ لازمي ٿي پوي، سو ماڻھو واقعي تہ باڪمال هوندو نہ! جيئن اسان جي ايم سيد صاحب کي سائين جي ايم سيد چئون ۽ لکون ٿا يا وري ابراهيم جويي صاحب کي سائين ابراهيم جويو صاحب چئون ۽ لکون ٿا، اهڙي طرح سائين عطا محمد ڀنڀرو صاحب، تيئن ئي حيدر علي لغاري صاحب کي بہ سائين حيدر علي لغاري چئون ۽ لکون ٿا.
اهڙن آدرشي استادن ۽ حساس ماڻھن ايڏو اعلي مقام ايئن تہ حاصل ناهي ڪيو نہ؟! انھي لاءِ هنن کي وڏين آزمائشن ۽ تپسيائن مان گذرڻو پيو هوندو. ڪنھن بہ عظيم انسان جي شخصيت جي خوبصورتي اِها هوندي آهي جو جيئن وقت گذرندو آهي، تيئن ئي سندن شخصيت جا نوان رنگ، نوان پاسا دريافت ۽ نروار ٿيندا رهندا آهن. سائين حيدر علي لغاري گهڻ پاسائين شخصيت جو مالڪ هو. هُو استاد هجڻ سان گڏ نقاد ۽ لطيف جو پارکو بہ هو. سندس ڳالھين، لکڻين ۽ فڪر ۾ تعليم ۽ تاريخ سان گڏ فلسفو بہ آهي. سندس هر هڪ ڳالھہ ۾ وڏي گهرائي ۽ وڏو فڪر آهي. سندن هر جملو گهڻو ڪجهہ سوچڻ ۽ سمجهڻ تي مجبور ڪري ٿو. سندس شاعريءَ وارو پاسو ۽ شاعراڻي نثر وارو پاسو بہ هڪ وسيع موضوع آهي.
اڄ هن مختصر ليک ۾ سائين حيدر علي لغاري صاحب کي پيار ۽ احترام مان ساريندي، اسان سندن شخصيت جي رڳو هڪ پاسي جو ذڪر ڪريون ٿا، سو پاسو آهي، استاد هجڻ وارو.
استادن بابت حيدر علي لغاري صاحب پنھنجي هڪ ليک ۾ ڪيڏي نہ اهم ڳالھہ ڪئي آهي تہ ”پڙهڻ، لکڻ، سوچڻ ۽ لوچڻ جيڪي هڪ استاد جون ذميواريون آهن، گهڻو تڻو اڄڪلھہ جو استاد پنھنجي ان منصبي فرض کان وانجهيل ۽ غافل آهي، جنھن ڪري هُن جو نقطءِ نظر بنھہ محدود ۽ فڪر جمود جو شڪار آهي. هن وٽ ڪائنات، سماج ۽ انساني مزاج متعلق پنھنجي ڪا بہ سنجيدہ مُستند علمي راءِ ڪانھي_ ڏاڍي عبرتناڪ صورتحال آهي.“
سائين حيدر علي لغاري صاحب شاگردن بابت ڪجهہ هن طرح فرمائي ٿو تہ ”شاگردن جو حال تھائين ڏکوئيندڙ آهي، ڏاڍي سطحيت ۽ ويراني آهي. افراتفري ۽ ذهني انتشار ويرون وير وڌ آهي. وقت، وسيلا، قوتون ۽ قابليتون بي درديءَ سان ضايع ٿينديون رهن ٿيون. مگر جوڳي تربيت ۽ تنبيھہ جو ڪو سلسلو ۽ نظام موجود نہ آهي. ڏاڍي هاڃيڪار هيئت آهي، ادارن ۽ انھن جي ’اجاريدارن‘ جي!“
استادن ۽ شاگردن بابت سائين وڌيڪ لکي ٿو تہ ”اسان استادن ۽ شاگردن مان ڪيترا آهن جيڪي ديانتداري سان پڙهن ۽ پروڙين ٿا. اهو تہ ڇڏيو، اهو چوندي مون کي لڄ ٿي ٿئي تہ اسان استادن مان ڪيترن کي ۽ اسان جي شاگردن جي چڱي موچاري اڪثريت کي رڳو تعليمي ماحول ۽ تعليمي اداري جي آداب جو ڀرم رکڻ نٿو اچي.
جڏهن درسگاھہ ۾ ڪلاس هلندي شاگردن کي ڪلاسن جي بلڪل ڀرسان، دروازن وٽ ٻي قابو ٿي، قادر قلندر مست جا نعرا هڻندي ٿو ڏسجي، بلڪل جهنگلين وانگر واڪا ڪري هڪٻئي کي سڏيندي ٿو ٻُڌجي ۽ اهڙي طرح تميز ۽ تھذيب کان آزاد ٻين بہ ڪيترن ئي حرڪتن جو مشاهدو ڪرڻ تي مجبور ٿو ٿجي تہ سخت ڪوفت ٿئي ٿي. اسان پاڻ ئي پھرين پنھنجي علمي ادارن جي تقدس کي پامال ٿا ڪريون، جنھن جاءِ ۽ احاطي اندر، دراصل وڏي احتياط سان پٻن تي هلڻ گهرجي، جيئن بوٽ جي کڙين جو غير ضروري آواز ڪلاسن ۾ ڪم ڪندڙ استادن ۽ شاگردن جي فھم ۾ رخنہ انداز نہ ٿئي، اتي اسان ڊوڙن ٿا پايون، عجيب غريب اداڪاري ۽ صداڪاري جي نمائش ٿا ڪيون.“
هاڻي هن طرح جو مشاهدو هڪ حساس ذهن ئي ڪري سگهي ٿو. گهڻن جي تہ نوٽيس ۾ ئي اها ڳالھہ نہ ايندي هوندي. انھن لاءِ اِهي رخنو وجهندڙ آواز ڪا ڳالھہ ناهن. اجايو شور ڪرڻ ۽ وڏا وڏا ٽھڪ ڏيڻ هنن لاءِ زندہ دلي ۽ خوش مزاجي آهي. جڏهن تہ هڪ استاد ئي اهو سمجهي سگهي ٿو تہ پڙهڻ ۽ پاڙهڻ لاءِ هڪ پُرسڪون ماحول جو هجڻ تمام ضروري آهي. غير ضروري آواز ۽ شور ذهن ۽ سوچ جي سفر ۾ انيڪ رنڊڪون پيدا ڪن ٿا.
استادن ۽ شاگردن بابت مٿيون اظھار سائين حيدر علي لغاري صاحب ڪافي سال اڳ ڪيو هوندو، مطلب تہ سائين ويھين صديءَ جي استاد ۽ شاگرد جو ذڪر ڪيو آهي. جيڪو بالڪل ڏکوئيندڙ آهي پر جيڪڏهن اسان پنھنجي چوڌاري ايڪيھين صديءَ جي استاد ۽ شاگرد جي حالت ڏسون ٿا، سا ويتر مايوس ڪندڙ آهي. افسوس سان لکڻو ٿو پوي تہ ٺڙڪ ٺڳي ڪندڙ، لٻاڙ هڻندڙ، علم کان عاري، تنگ نظر ۽ انتھا پسند، استاد بڻيو ويٺو آهي ۽ ادارن ۾ نوجوان ذهنن سان ظلم جاري رکيو اچي. چند استادن کي ڇڏي اڪثر استادن جا ٻيا سڀ موضوع هوندا آهن پر تعليم ۽ فضيلت سندن موضوع ناهي هوندو. توهان ڪڏهن بہ کين علمي، ادبي ۽ فڪري بحث يا گفتگو ڪندي نہ ڏسندا ۽ نہ ئي وري ٻُڌندا. سندن موضوع ڇسا، بي بنياد، سطحي ۽ واحيات قسم جا هوندا آهن. ظاهر آهي تہ اهڙا استاد، شاگرد بہ پاڻ جھڙا ئي پيدا ڪندا نہ! اُهي بہ سنجيدہ ٿيڻ بدران ڇڇورپائي کي ترجيح ڏين ٿا. وڌيڪ ڏک تہ تڏهن ٿو ٿئي جو اسانجي هن مدي خارج سماج ۾ ڪاميابي ۽ ترقي جي پيمانا بہ سطحي ۽ ڇسا ٿي پيا آهن. فضول مٿاڪٽ ڪندڙ، وقت جو وڃاڻ ڪندڙ، علمي ۽ ادبي طور صفا هيٺين درجي جا ماڻھو ڪامياب ۽ چالاڪ سمجهيا ٿا وڃن. جڏهن تہ علم ۽ فضيلت وارو ماڻھو هن سماج ۾ ناڪام ۽ فضول ماڻھو آهي. ”پلئہ پايو سچ، آڇيندي لڄ مران!“
سائين حيدر علي لغاري تہ روايتي تعليمي نظام جي بہ سخت خلاف هو. هُو تہ اهڙي تعليم جي ڳالھہ ڪندو هو، جيڪا انسان جي ذهن جون دريون کولي ۽ شعوري ۽ فڪري طور کيس هڪ روشن خيال ۽ خوددار انسان بڻائي. پاڻ هڪ هنڌ لکي تہ ”شاگردن جو تعليمي گهرجن جو پورائو فقط مدرسن ۽ مڪتبن جي نصابي ۽ ڪتابي سلسلي سان ڪونہ ٿيندو، ان لاءِ مختلف موضوعن تي باضابطہ ۽ لڳاتار مطالعي جي ضرورت آهي، جنھن کان اسان جو شاگرد اڄڪلھہ بنھہ لاپرواھ ۽ بي خبر آهي.“
هاڻي ڏسجي ته؛ اسان وٽ نصابي ۽ ڪتابي سلسلو ڪھڙي طرح جو هلي رهيو آهي؟ ان ۾ ڪيتري جدت آهي، ڪيتري روشن خيالي آهي؟ ڪيترو ٻولي ۽ ثقافت جو خيال رکيل آهي؟ ڪيتري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي شامل آهي؟ ڪيترو فھم ۽ فضيلت شامل آهي؟ منھنجي خيال ۾ اڄ ايڪيھين صديءَ ۾ بہ اسان پنھنجي شاگردن کي مدي خارج شيون پڙهائي ۽ رٽائي رهيا آهيون. انھن ڳالھين جي اڄوڪي دنيا ۾ ڪا بہ اهميت ناهي. جيستائين مطالعي جي ڳالھہ آهي تہ شاگردن سان گڏ استادن جي بہ حالت خراب آهي. گهڻو تعداد اهڙن استادن جو هوندو جيڪي سال ۾ نصابي ڪتاب کانسواءِ ٻئي ڪنھن بہ ڪتاب کي نٿا پڙهن. مون تہ گهڻن کي اهو چوندي بہ ٻُڌو آهي تہ اسان وٽ وقت ناهي، ڪير ڪتاب پڙهي؟ اوهان تہ آهيو واندا، ڪم ڪار اٿئو ڪونه، سو پيا ڪتاب پڙهو ۽ لکو....! هاڻي جتي تعليم ڏيندڙ فردن جي اڪثريت جي سوچ اِها هجي تہ پوءِ ڪھڙي چڱائي جي اميد ڪري سگهجي ٿي.
اهڙن ماڻھن لاءِ ئي سائين حيدر علي لغاري لکي ٿو تہ ”حيرت آهي تہ ماڻھو نہ سوچين ٿا ۽ نہ ئي وري ڪو ڪم ئي ٿا ڪن، رڳو پيا وقت وڃائين ۽ قوتون ضايع ڪن! هنن کي ايڏي وڏي زيان جو احساس ڪڏهن ٿيندو؟“ سائين صحيح ٿو چوي تہ اهڙن ماڻھن کي رڳو کائڻ، ننڊون ڪرڻ ۽ وڏا وڏا ٽھڪ ڏيڻ کانسواءِ ڪو ڪم نٿو اچي. مجموعي طور اسانجو ماڻھو بيڪمو، بي چيو ۽ بيڪار ٿي پيو آهي.
سائين حيدر علي لغاري نئين نسل تي ضابطن جي نالي ۾ لڳندڙ غير انساني پابندين جي بہ خلاف هو. سائين چوندو هو تہ اهڙيون پابنديون ذهني اپاهجن کي پيدا ڪنديون. ”جي حضوري“ جو غير اخلاقي مرض وڌي ويندو ۽ نوجوان شعوري ۽ عقلي طور تباھہ ٿي ويندا. هاڻي ڏسجي تہ اها ڳالھہ بلڪل درست آهي. استاد ۽ والدين هميشہ اهو چاهيندا آهن تہ سندن اولاد ۽ شاگرد سندن طابع هجي، مطلب جيئن اسان چئون، تيئن ڪري....! پنھنجي ڪابہ راءِ نہ رکي. ڪو بہ سوال نہ ڪري. ڪو بہ اختلاف نہ ڪري. اسان انھي کي فرمانبرداري سڏيندا آهيون پر اهو ناهيون سوچيندا تہ اسان جا اهي رويا اڳيان هلي ڪھڙا ذهن پيدا ڪندا؟ اُهي نوجوان اسانجي دل سان عزت نہ ڪندا پر ڊپ مان عزت ڪندا ۽ ڊپ مان عزت ٿي سگهي ئي نٿي. عزت ۽ احترام جو واسطو پيار سان آهي. پيار جو واسطو آزادي سان آهي. ۽ اسان جڏهن پنھنجي نئين نسل جي درست رهنمائي ڪندي کين ذهني ۽ فڪري طور آزادي ڏينداسين تہ پوءِ هو هن سماج جا سجاڳ ذهن پيدا ڪري سگهنداسين. باقي نہ تہ سائين پاڻ لکي ٿو تہ ”ورنہ اسان جا هاڻوڪا توڙي مستقبل جا نسل رڍن ٻڪرين يا سوئرن ۽ بگهڙن جا ڌڻ بڻجي اسرندا، بلڪہ هو انسان ٿي پنھنجي بشريت جي لذت ۽ خيريت ڪونہ ماڻي سگهندا!“
ھي سڀ ڳالھيون اسانجو سماجي آئينو آهن. منھنجي خيال ۾ هي ڪا مايوسي پکيڙڻ ناهي پر حقيقت پسند ٿيڻ آهي. سو جيڪڏهن اسانجي حقيقت ڏکوئيندڙ آهي تہ اُها تسليم ڪرڻي پوندي. اسانکي انڌي تقليد کان بچڻو پوندو. سماج ۾ تحقيق ۽ تنقيد کي جڳھہ ڏيڻي پوندي ۽ تنقيدي شعور کي هٿي وٺائڻي پوندي.
سائين حيدر علي لغاري صاحب جهڙن عالمن اسانکي اهي روشن راهون ۽ پنڌ ڏسيا آهن. جن تي هلي اسان پنھنجي سماج کي سنواري سگهون ٿا. اڄ اسان سائين حيدر علي لغاري صاحب کي پيار مان ياد ڪندي نوجوانن کي اِها صلاح بہ ڏيون ٿا تہ هُو سائين حيدر علي لغاري صاحب جا ٻہ شاندار فڪري ڪتاب ”اندر مُلھہ اَمُلھہ“ ۽ ”ڪُڇان ڪُڄاڙو“ ضرور پڙهن تہ جيئن سندن ذهن ۽ ضمير روشن ٿي سگهن.

(28 نومبر 2023ع)

هر دلعزيز شخصيت شيخ عزيز

حيدرآباد ۾ ڊسمبر جي ٿڌن ڏينھن ۾ جنم وٺندڙ عبدالعزيز شيخ،
ادبي ۽ صحافتي دنيا ۾ شيخ عزيز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. شيخ عزيز صاحب اُهو شخص هو، جيڪو خاموشي سان ڪم ڪندو رهيو. ڪڏهن بہ پاڻ پڏائڻ ۽ پنھنجي پاڻ جي اشتھار بازي ڪرڻ کان ڪوهين ڏور هو. ان ڪري ئي تمام وڏي شخصيت هوندي بہ کيس عام پڙهيو لکيو ماڻھو نٿو سڃاڻي. جيڪا ڳالھہ مونکي ڏکي لڳندي آهي. مون جڏهن سندس ڪم کي دلچسپي سان ڏٺو ۽ ڪجهہ ماڻھن سان ذڪر ڪيو تہ هنن سائين کي نٿي سڃاتو. ان ڪري مون اِهو محسوس ڪيو تہ سائين تي ڪجهہ نہ ڪجهہ ضرور لکجي تہ جيئن پڙهندڙ سندس تمام وڏي شخصيت کان واقف ٿي سگهن.
شيخ عزيز صاحب اُهو شخص آهي، جنھن مشھور سفر نامہ ليکڪ الطاف شيخ صاحب کي لکڻ لاءِ اتساهيو. نہ رڳو اتساهيو پر ان وقت سندس خطن کي سفر نامي واري انداز ۾ عبرت اخبار ۾ شايع ڪيو ۽ ان کانپوءِ الطاف شيخ صاحب مسلسل لکندو رهيو ۽ اسانکي سوين شاندار ڪتاب ڏئي چڪو آهي. اهڙي طرح مشھور آتم ڪٿا ”ڪيئي ڪتاب“ جو ليکڪ رئيس ڪريم بخش نظاماڻي بہ اِهو ڪتاب نہ لکي سگهي ها جيڪڏهن شيخ عزيز نہ همٿائي ها. ايئن سمجهو تہ رئيس من موجي طبيعت جو مالڪ هو، سو اُهو ويھي ايڏو وڏو پورهيو نہ ڪري سگهي ها، جيڪڏهن شيخ عزيز صاحب کائنس اهو سڀڪجهہ نہ لکرائي ها تہ. ظاهر آهي انھي ڪٿا کي سينگاريو ۽ سنواريو شيخ عزيز صاحب ئي آهي. افسوس جو ان حوالي سان سندس ذڪر ٿيندي اسان نہ ٻُڌو آهي. منھنجي خيال ۾ سندن خدمتن کي ماڻھن آڏو آڻڻ جي ضرورت آهي. جيئن اهي سندس شخصيت مان اتساھہ وٺي سگهن.
اڄ جڏهن معياري ايڊيٽرشپ جو ڏڪار آهي تہ اسانکي شيخ عزيز صاحب تمام گهڻو ياد ٿو اچي. اڄوڪي اخبار ۽ رسالن جي حالت ڏسي کيس ڏک ضرور ٿئي ها. هاڻي تہ اهڙي سکيا ۽ تربيت ڪندڙ شخص بہ نہ رهيا آهن، جيڪي شيخ عزيز صاحب وانگر صحافت ڪن. اسان وٽ جيئن استاد، پروفيسر، سماج سڌارڪ، سول سوسائٽي ۽ ڪامريڊ لفظ پنھنجي معني وڃائي ويٺا آهن، افسوس جو تيئن ئي صحافي لفظ بہ پنھنجي معني وڃائي ويٺو آهي.
شيخ صاحب پنھنجون صحافتي ذميواريون نڀائيندي لنڊن جي نامياري صحافتي اداري ٿامس ڪاليج آف جرنلزم مان 1948ع ۾ صحافت ۾ گريجوئيشن ڪئي. صحافتي سفر جي شروعات، 1957ع کان روزانہ ”ڪاروان“ حيدرآباد مان سب ايڊيٽر طور ڪئي.
روزاني عبرت حيدرآباد، سب ايڊيٽر، 1958ع کان1961ع
روزانہ عبرت حيدرآباد، سينيئر سب ايڊيٽر، 1961ع کان 1965ع
روزانہ عبرت حيدرآباد، اسسٽنٽ ايڊيٽر، 1965ع کان 1975ع
روزانہ عبرت حيدرآباد،اسسثنٽ ايڊيٽر ۽ ميگزين ايڊيٽر،1944ع کان 1974ع
هفتي وار سنڌ آبزرور (انگريزي)، حيدرآباد، ايڊيٽر، 1974ع کان 1980ع
روزانہ سنڌ نيوز، حيدرآباد، ايڊيٽر، 1977ع کان 1980ع
روزانہ جنگ (اردو) ڪراچي، اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ ميگزين ايڊيٽر، 1980ع کان1982ع
روزانہ حريت (اردو) ڪراچي، ميگزين ايڊيٽر،1982ع کان 1987ع
روزانہ حريت (اردو) ڪراچي، نيوز ايڊيٽر، 1987ع کان 1989ع
روزانہ ڊان (انگريزي) ڪراچي، سينيئرسب ايڊيٽر، 1989ع کان 1990ع
روزانہ ڊان (انگريزي) ڪراچي، ايڊيشن انچارج ۽ نائيٽ ايڊيٽر، 1989ع کان2009ع
سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو، وائس چيئرمين، 2009ع کان 2010ع
سنڌي، انگريزي ۽ اردوءَ ۾ ٽن هزارن کان وڌيڪ آرٽيڪلز لکيا، جيڪي سياسي، سماجي، ثقافتي، تاريخي، موسيقي، ادبي ۽ حالات حاضره جي موضوعن تي آهن. سندس هڪ مقالو ”عالمي غلاميءَ“ جي عنوان سان سال 2003ع ۾ جوهانسبرگ ۾ ٿيل عالمي ڪانفرنس جي موقعي تي شايع ٿيو جيڪو بعد ۾ اقوام متحدہ پنھنجي سرڪاري رڪارڊ جو حصو بنائي ڇڏيو. سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري ۾ جرنلزم ڊپارٽمينٽ ۾ 1978ع کان 1980ع تائين وزٽنگ پروفيسر رهيو. تحقيق جي حوالي سان شاھه عبداللطيف ڀٽائي چيئر ڪراچي يونيورسٽي پاران 1993ع ۾ ”تحقيق جو طريقہ ڪار“ جي موضوع تي ورڪشاپ ۾ ”تحقيق ڪيئن ڪجي“ جي عنوان تي ليڪچر ڏنائين جنھن کي بعد ۾ مقالي جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو. ساڳئي اداي پاران 1993ع ۾ ”شاھه لطيف تي تحقيق“ جي عنوان سان ٿيل ورڪشاپ ۾ پڻ اهم ليڪچر ڏنو هئائين جيڪو بعد ۾ مقالي طور شايع ٿيو.
وفاقي حڪومت جي 1960ع ۾ تيار ٿيندڙ سنڌي اردو ۽ اردو سنڌي ڊڪشنرين ۾ ريسرچ اسسٽنٽ طور ڪم ڪيائين.
آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس پاران ملينيم سال جي موقعي تي سندس پاڪستاني موسيقيءَ تي لکيل مقالو ”دي ٽريڊيشز گوز آن“ اداري پنھنجي يادگار ڪتاب ۾ شايع ڪرايو جڏهن تہ مختلف وقتن ۾ هلندڙ پروجيڪٽن ۾ ڪم ڪندو رهيو.
شيخ عزيز صاحب پاڪستان جو پھريون صحافي هو جنھن صحافتي دنيا ۾ ”اوبيچيوري“ (ڪنھن بہ نامياري شخصيت جي وفات تي بر وقت سوانحي خاڪو لکڻ ) جو ڪلچر متعارف ڪرايو. اخباري ميگزين وارو اڄوڪو لاڙو شيخ عزيز سنڌي صحافت ۾ پھريون ڀيرو 1972ع ۾ ”سنڊي عبرت“ جي نالي سان شروع ڪيو. هي سنڌ جو مقبول ترين هفتيوار ميگزين هو.
اردو اخبار جنگ ۾ ميگزين ايڊيٽر طور ”مھراڻ رنگ“ جي نالي سان صفحو شروع ڪيائين جنھن ۾ سنڌ جي حوالي سان تحريرون شايع ٿينديون هيون. شيخ عزيز صاحب تمام گهڻو ۽ ڪارائتو علمي ادبي ڪم ڪيو. جنھن ۾ سندس لکيل هي ڪتاب شامل آهن، جيڪي سندن زندگي ۾ ئي شايع ٿيا.
اُهي ڪتاب هي آهن:
1. سنڌ جون پراسرار ڪھاڻيون (سچيون ڪھاڻيون) 1960ع
2. الحمرا جا داستان(ترجمو، واشنگٽن ارونگ) 1961ع
3. نقش لطيف، مضمون، مرتب ۽ ايڊيٽنگ ڪيل، 1964ع
4 . عملي صحافت، صحافتي ٽيڪنڪ تي سنڌيءَ ۾ پھريون ڪتاب، 1975ع، 1978ع ۽ 1995ع ۾ واڌاري سان
5 . مون لينن جو ڏيھه ڏٺو، روس جو سفرنامو، 1976ع
6 . ملھه، سنڌ جي قومي راند تي ڪتاب، 1978ع
7. دي ٽربيوٽ، (سنڌ جي ناميارين شخصيتن جا انگريزيءَ ۾ سوانحي خاڪا) 2008ع
8. تقسيم کان تقسيم تائين، (سياسي تاريخ، ڀاڱو پھريون) 2008ع
9 ۔ دي اوريجن اينڊ ايووليوشن آف سنڌي ميوزڪ، (انگريزيءَ ۾ سنڌي موسيقيءَ تي تحقيق) 2008ع
10. اي هسٽري آف سنڌي لٽريچر (انگريزي) سنڌ جي ادبي تاريخ 2008ع
11. سنڌ ڪي محلاتي داستانين، ( اردو) سنڌ جي تاريخ 2009ع
12. نوٽس آن سنڌ (انگريزي) سنڌ جي تاريخ 2009ع
13. ميوزيڪل نوٽس ( انگريزي) موسيقيءَ تي مقالا، 2009ع
14. ڀُٽي کان ضياءَ تائين، (سياسي تاريخ، ٻيو حصو) 2010ع
15. پيليشل ٽيلس فرام سنڌ (انگريزي )2012ع
16. کيرٿر ، انگريزي، ايڊيٽنگ، 2006ع
17. ائن السٽريٽڊ ائٽلس آف سومرا رولس ان سنڌ، (انگريزي) ايم ايڇ پنھور، ايڊيٽنگ، 2004ع
18. ننڍي کنڊ ۾ ڊرامي جي تاريخ، (ايڊيٽنگ)2008ع
19. راڳ ساگر، مھاڳ، 2004ع
20. ڀٽو، يادگيريون، (ترجمو)1993ع
سندن وفات کان پوءِ ھيء ڪتاب شايع ٿيا جن ۾”دارون ۽ ڪارون (آتم ڪھاڻي)“ سال 2019ع ۾ شايع ٿي. جيڪا شاندار ۽ سدابھار آتم ڪھاڻين ۾ هڪ منفرد مقام رکي ٿي. مون سندس آتم ڪھاڻي جڏهن پڙهي هئي تہ آئون شيخ عزيز صاحب جي شخصيت مان بيحد متاثر ٿيو هئس. مون سندن آتم ڪھاڻي تي تبصرو بہ لکيو هو، جيڪو ان وقت عبرت اخبار جي ادبي صفحي تخليقڪار ۾ شايع ٿيو هو. جنھن کي پوءِ شيخ عزيز صاحب جي فرزند، اسانجي سائين طارق عزيز صاحب شيخ عزيز جي شخصيت تي لکيل ڪتاب ۾ بہ شامل ڪيو هو. مون بہ اُن ئي ليک کي پنھنجي ڪتاب ”سِٽون پڙھہ ساڃاھہ جُون“ ۾ شامل ڪيو هو. مون ڪجهہ دوستن کي هي ڪتاب پبلشر کان گهرائي بہ ڏنو هو.
شيخ عزيز صاحب موسيقيءَ جي تمام گهڻي ڄاڻ رکندو هو. ان حوالي سان سنڌ جي قديم ساز چنگ تي سندس ڪتاب ”چنگ“ سال 2021ع ۾ شايع ٿيو.
جڏهن تہ شيخ عزيز صاحب جي اڻ ڇپيل ڪتابن ۾ ھڪڙو اردوءَ ۾ ۽ ٻيو انگريزيءَ ۾ لکيل آھن. شيخ عزيز صاحب جو لائق فرزند طارق عزيز شيخ پنھنجي بابا جي قيمتي ورثي کي سنڀاليندو بہ اچي پيو ۽ دنيا تائين بہ پھچائيندو رهي ٿو. مون جڏهن کين پيار مان اِها گذارش ڪئي تہ مان سائين تي ڪجهہ لکڻ ٿو چاهيان تہ پاڻ خوشي مان سائين بابت مونکي بنيادي معلومات بہ ٻُڌايائين. سندس لک قرب.
پاڻ هي جھان 7 آڪٽوبر 2018ع تي ڇڏيائون ۽ سندن آخري آرامگاھه، پھلوان ڳوٺ قبرستان ڪراچي ۾ آهي

(09نومبر 2024ع)

پِرهَہ جا پيغام پُھچائيندڙ شاعر استاد بخاري

ڪنھن ٿي ڄاتو تہ دادوءَ ۾ سائين حاجن شاھہ جي گهر ۾ جنم وٺندڙ ننڍڙو ’پُنھل شاھہ‘، ’احمد شاھہ‘، ’آسي‘ ۽ ’دردِي ‘ ٿيندي، ”اُستاد بخاري“ بڻجي ويندو ۽ سنڌ جي هر ننڍي وڏي وٽ وڏي مقبوليت ماڻيندو! استاد بخاريءَ جو نانءٌ ذهن ۾ ايندي ئي خوبصورت سنڌ جو تصوّر تصوّر ۾ ترِي اچي ٿو، جيڪا هر قِسم جي بيمارين، بُراين، بُڇڙاين، ڏاڍائين ۽ ناجائزين کان پاڪ سنڌ آهي... سرسبز ۽ شاداب آهي... جنھن ۾ هر طرف خوشحالي آهي. هر طرف حُسن آهي... سونھن آهي... پيار ئي پيار آهي.... تڏهن تہ پاڻ چوي ٿو:
ڇا قوم تي لکان مان! ڇا حُسن تي لکان مان!
افسوس...! زندگي هڪَ... پُورو نٿو پوان مان...

استاد بخاريءَ کي اسان کان جسماني طور وڇڙئي 29 سال تہ ٿي ويا آهن، پر استاد پنھنجي ڪمال جي شاعريءَ ذريعي اسان جي دلين ۾ موجود آهي. منھنجي خيال ۾ استاد بخاري ڪنھن روايتي تعارف جو محتاج ناهي، جو ويھي سندس پيدائش جي تاريخ يا ملازمت جي ريڪارڊ بابت لکجي، پر استاد ان تعارف کان گهڻو مٿانھون آهي. استاد کي اڃا فڪري طرح دريافت ڪرڻ جي ضرورت آهي. استاد کي رڳو عوامي ۽ رومانوي شاعريءَ تائين بہ محدود نٿو ڪري سگهجي. عوامي ۽ رومانوي رنگ سندس وسيع ۽ گهڻ رخي شاعريءَ جو فقط هڪ پاسو آهي، جڏهن تہ استاد هڪ مفڪّر ڪوي آهي. اڪثر اهو ڏٺو ويو آهي تہ ماڻھو استاد کي ”عوامي شاعر“ چئي بس رڳو سندس ان شاعريءَ جا ڪجهہ محدُود حوالا ڏيندا آهن، جيڪا مختلف فنڪارن ڳائي آهي. جڏهن تہ استاد بخاري سنڌي سماج جو صحيح معنيٰ ۾ سچو رهبر آهي. جيڪو اتساهي بہ ٿو، دشمن کي للڪاري بہ ٿو... پنھنجن دردن تي ڪُوڪارَي بہ ٿو... کِلائي بہ ٿو، روئاري بہ ٿو، تہ سمجهائي بہ ٿو.
استاد بخاريءَ جي شاعري، گهڻ پڙهيو توڙي گهٽ پڙهيو ٻئي شوق سان پڙهن بہ ٿا، تہ آسانيءَ سان بہ سمجهن ٿا. اِهو استاد جي ڪلام جو ڪمال آهي، جو پاڻ وڏي ۾ وڏي ۽ گَهِري ڳالھہ ۽ فڪر کي بہ آسان ٻوليءَ ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائي ٿو ڇڏي. انھيءَ ڪري ئي سندس ڪلام کي تمام گهڻن فنڪارن ڳائي تمام گهڻي مقبوليت ماڻي آهي.
استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي سادگي ئي انھيءَ جي سُونھن آهي. هر ٻچو ٻُڍو پيو کيس جُهونگاريندو آهي. مان نہ ئي شاعر آهيان ۽ نہ ئي شاعريءَ جي اصولن ۽ قاعدن جي ڄاڻ اٿم، پر پوءِ بہ هڪ پڙهندڙ جي حيثيت ۾ مون اِهو محسوس ڪيو آهي تہ، استاد بخاريءَ جي ترجيح، شاعريءَ جي اصولن ۽ قافيي ــ رديف ۾ پاڻ کي الجهائڻ بجاءِ پنھنجي پيغام کي اثرائتي انداز ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائڻ آهي.
اسان وٽ هِن وقت وڏو مسئلو اهو آهي، تہ هر شخص بھتريءَ لاءِ پنھنجي وڙان ڪا ڪوشش ڪرڻ بجاءِ رڳو روئڻ پِٽڻ يا ٻين کي ڏوراپا ۽ مھڻا ڏيڻ ۽ شڪايتون ڪرڻ ۾ پورو آهي. استاد بخاري اهڙي منظر کي شاعراڻي پيرائي ۾ ڪجهہ هِن طرح چِٽيو آهي:
نہ روئڻ پِٽڻ ۾ اسان جو علاج
نہ سَٿرون ڪُٽڻ ۾ اسان جو علاج
ڌيئون پُٽ سڀيئي تہ - ڌرتيءَ ڄڻيا،
اُٿي پئو! اُٿڻ ۾ اسان جو علاج!

عام طرح بہ، هر استاد جو ڪم رهنمائي توڙي نصيحت ڪرڻ ۽ سنئون گس ڏَسڻ هوندو آهي. هيءَ شاعري نصيحت ۽ رهنمائي ناهي تہ ٻيو ڇاهي! اسانجي هر ٻئي ماڻھوءَ وٽ هر مسئلي جو جواب بہ اهو ئي بيوسي وارو هوندو آهي تہ ”ڇا ڪجي!“، پر استاد اهڙن مايُوس ماڻھن کي چوي ٿو:
”ڇا ڪجي!“ کي ڇڏ بخاري! اُٿ، اُٿون!
ڪر تِکي تڪڙي تياري ــ اُٿ، اُٿون!
سمنڊ ٿيون، سيلاب ٿيون، برسات ٿيون!
ظلم آهي ڀُونءِ ٻاري، اُٿ اُٿون!

پنھنجيءَ قوم ۽ ديس سان ايڏو پيار ۽ اُنسيت تمام گهٽ ماڻھن کي هوندي آهي. استاد کي هر خوبصورتيءَ سان عشق آهي. هُو شعور ۽ اندر اُجارڻ واريءَ تعليم جو حامي آهي. کيس خبر آهي تہ سماج جي اونداهين جو سبب جھالت ئي آهي ۽ جيستائين انھيءَ اوندھہ مان جان نہ ڇٽندي، تيسين اسان جو معاشرو ايئن ئي سُورن ۾ هوندو. تعليم جي اهميت بابت پاڻ ڪجهہ هيئن ٿو چوي ٿو:
جِهِلَ جي اُونداھہ کي تيلي هڻو!
علم جُون ڏياٽيُون کڻو... ڏياٽيوُن کڻو!
خود اوهين استاد آهيو سوجهرو
سنڌ کي ٺاهي وٺو... ٺاهي وٺو...

استاد بخاريءَ پنھنجن خيالن ۽ احساسن کي قوم جي امانت سمجهندي، اها ڪوشش ڪئي، تہ سندس شاعري گهڻن ماڻھن تائين ڪتابن جي صورت ۾ توڙي گيتن جي صورت ۾ پُهچي. انھيءَ ڪري ئي استاد جي شاعريءَ جا جهجها ڪتاب شايع ٿيا بلڪہ اڄ تائين ٿيندا رهن ٿا. سندس ڪافي ڪتابن جا هڪ کان وڌيڪ ايڊيشن بہ شايع ٿيا. اها مقبوليت تمام گهٽ شاعرن جي حصي ۾ ايندي آهي. استاد جي شاعريءَ کي ڳايو بہ تمام گهڻن فنڪارن آهي ۽ هر هڪ فنڪار پنھنجي پنھنجي رنگ ۽ انداز ۾ کيس ڳايو آهي. پوءِ اُهو فنڪار ڪلاسيڪل، نيم ڪلاسيڪل، هلڪي ڦلڪي موسيقي ڳائيندڙ يا وري ”ڪيسيٽي فنڪار“ ڇو نہ هجي! هر فنڪار استاد سان سُرن وسيلي پنھنجي پيار جو اظھار ڪيو آهي. 80ع ۽ 90ع واري ڏهاڪي کان ويندي هن وقت تائين ريڊيي جي لڳ ڀڳ هر ٻئي پروگرام ۾ استاد جو ڪلام ضرور نشر ٿيندو رهي ٿو. نوَن فنڪارن بہ اڳ ڳايل گيتن جا سُٺا ”رِي ميڪ“ (ڪَوَر) ٺاهيا آهن، جڏهن تہ ڪيسيٽن واري زماني ۾ تہ هر بس، ويگن، ڪوچ، ٽريڪٽر ۾ استاد جي شاعري گونجندي رهندي هُئي.
ڪھڙي انساني ڪيفيت آهي، جنھن تي استاد ناهي لکيو..... ڏُک هُجي، سُک هجي، پيار جو اظھار هجي! يا وري ديس جو درد... استاد هر ميدان ۾ پاڻ ملھايو آهي. استاد هر فرد جو آواز آهي، سندس مزاج ۽ ڪيفيت جھڙي بہ هُجي، هُو ان ڪيفيت جي اظھار لاءِ استاد جي لفظن جو ئي سھارو وٺي ٿو.
استاد بخاري ان حوالي سان بہ عظيم آهي، جو پاڻ پنھنجي طبيعت جي ناچاقيءَ باوجود سرڪار کي امداد ۽ وظيفن جي اپيل ڪرڻ بجاءِ واضح لفظن ۾ اهو چيو تہ: ”مونکي سرڪاري امداد ۽ وظيفن جي ضرورت ناهي!“ نہ تہ اڪثر سرنديءَ وارا فنڪار ۽ اديب بہ هلڪي ڦلڪي بيماريءَ جي صورت ۾ بہ پيا سرڪار کي اپيلون ڪندا آهن.
شاعرن توڙي فنونِ لطيفہ سان واڳيل ڪنھن بہ فنڪار جي ٻين فنڪارن سان ڀيٽ ڪرڻ هڪ ناڪاري عمل آهي، تہ فلاڻو، فلاڻي کان وڏو شاعر آهي، يا فلاڻو، فلاڻي کان پُختو شاعر آهي. شاعر، شاعر ئي هوندو آهي، جيڪو پنھنجن خيالن جو اظھار پنھنجي انداز ۾ ڪري ٿو. اُهو انداز ڪيترو مقبول ۽ ديرپا آهي، ان جو فيصلو وقت ئي ڪندو. جيئن جيئن وقت گذرندو، تيئن تيئن استاد بخاريءَ جي شاعري نون رنگن سان اسان جي سامھون ايندي ويندي. استاد رڳو ٻين کي نصيحت ۽ ميارون نٿو ڏي، پر پنھنجو پاڻ کي بہ چوي ٿو تہ:
مان ٻين وانگر اکيون ٻوٽي سُمھان،
رات جي تارن کي تڙپائيندو ڪير!
مان جي مدہوش ٿي ليٽي پوان،
پرھہ جا پيغامَ پُھچائيندو ڪير!


(09 نومبر 2023ع)

سي سَڄڻ هون نہ ڌار، جي هنئين ۾ حل ٿيا! سائين هيرو مل

تمام ٿورا ماڻھو اهڙا هوندا آهن، جيڪي هر وقت اسانکي پاڻ سان گڏ محسوس ٿيندا آهن. سندن وجود جو احساس، جيئڻ جو حوصلو ڏيندو آهي. محترم سائين هيرو مل صاحب بہ اهڙن ماڻھن ۾ شامل آهي، جيڪي رڳو محبتون ڏيڻ ئي ڄاڻين ٿا. محبتن کانسواءِ هنن وٽ ڪجهہ بہ ناهي هوندو. اهڙن ماڻھن سان ويھندي ڏکندو ڏور ٿيندو آهي.
منھنجي سائين سان گذريل ڏهن سالن کان نيازمندي آهي. انھن سالن ۾ سائين جي شخصيت مان مونکي گهڻو ڪجهہ سکڻ لاءِ مليو. سائين، پنھنجي شاگردن جو پسنديدہ ۽ اتساهيندڙ استاد رهيو آهي. مون جڏهن بہ سائين سان پنھنجي خوشي توڙي ڏک جو اظھار ڪيو آهي، تڏهن سائين ان کي پنھنجي خوشي ۽ پنھنجو ڏک سمجهيو آهي. خوشي ۾ خوش ٿيو آهي، ۽ ڏک ۾ همٿايو اٿائين.
اسان ڏھہ سال گڏ هڪ اداري ۾ ڪم ڪيو. انھي دوران توڙي اڄ تائين مون پاڻ کي سائين جو شاگرد ئي سمجهيو آهي. ۽ اهڙي استاد جو شاگرد ٿيڻ بہ ڪنھن اعزاز کان گهٽ ناهي. آئون ڪنھن معاملي تي جذباتي ٿيندو آهيان تہ پيار مان مونکي سمجهائيندو ۽ چوندو آهي تہ "سائين اها ڳالھہ اوهانکي نٿي سونھي، مھرباني ڪري ايئن نہ ڪجو." ڪجهہ وقت کانپوءِ سوچيندو هئس تہ سائين صحيح پئي چيو، مونکي ايئن نہ ڪرڻ گهرجي.
صبر ۽ درگذر ڪرڻ بہ ڪو سائين کان سکي. ڪيڏو بہ ايذاءُ مليس، پر ڪڏهن بہ ڪنھن جي گلا نہ ڪندو. سندس سامھون جيڪڏھن ڪنھن جي گلا ٿيندي آهي تڏهن بہ سائين بيچين ٿي پوندو آهي ۽ چوندو آهي تہ زندگي ٻن ڏينھن جو کيل آهي. ڇو نفرتون پالجن ۽ دنيا کي آزارجي ۽ ايذائجي.
اڄ جو نوجوان، جنھن مان سھپ ۽ صبر تيزي سان ختم ٿي رهيو آهي، انھن کي سائين سان ڪچھريون ڪرائجن تہ جيئن کين صبر ۽ سھپ سان شناسائي ٿئي. آئون سمجهان ٿو تہ سائين جهڙن ماڻھن جا رول ماڊل طور مثال ڏجن. ڇو تہ هي ئي اهي انسان آهن، جيڪي جلد ئي سمجهي ٿا وٺن تہ اجايو نماءُ، وٺ پڪڙ، لالچ لوڀ سڀڪجهہ بيڪار ۽ وقت جو ذيان آهي.
سائين، پنھنجي زندگي ۾ سادگي پسند رهيو آهي. ڪنھن سواري بدران پنڌ هلڻ ۽ چانھن بدران پاڻي پيئڻ کي ترجيح ڏيڻ وارو ماڻھو آهي.
مون زندگي ۾ سائين سان حجت بہ ڪئي هوندي تہ اُها بہ سائين وڏي احترام سان پوري ڪئي هوندي. سائين مونکي هميشہ پنھنجي اولاد وانگر ڀانئيندو آهي، جيڪا سائين جي عظمت آهي ۽ مون لاءِ ڪنھن اعزاز کان گهٽ ناهي.
سائين سان گڏ سفر ڪرڻ جو بہ پنھنجو مزو آهي. ڇو تہ انھي سفر دوران نہ ئي ٿڪاوٽ جو احساس ٿيندو آهي ۽ نہ ئي ڪا بيزاري ٿيندي آهي. انھي دوران سائين وٽان گهڻيون ئي ڳالھيون سکڻ جو موقعو ملي ٿو.
هونئن تہ سائين کي مون هميشہ پاڻ سان گڏ ڀانئيو آهي ۽ سائين وٽ بہ ساڳيا ئي احساس هوندا آهن پر گهڻن ڏينھن کانپوءِ سائين سان جڏهن بہ مکا ميلو ٿيندو آهي تہ وري تازا توانا ٿي ويندا آهيون. ايئن محسوس ٿيندو آهي تہ آڪسيجن ملي وئي آهي.
سائين کي هميشہ هڪ گذارش ڪندو رهندو آهيان تہ سائين پنھنجي آتم ڪٿا لکو. هاڻي ڏسون تہ سائين ڪڏهن ٿو لکي!

10 جنوري 2024ع

پروفيسر ڊاڪٽر محمد يار کھاوڙ

اڪثر اِهو ڏٺو ويو آهي تہ، جيڪي ماڻھو پنھنجي ڪم ۽ ڪردار سان حوالي سان جيڏا وڏا ماڻھو هوندا آهن، اُنھن ۾ ايڏي ئي نھٺائي، نِوڙت، عاجزي ۽ سچائي هوندي آهي. هُو ظاهري ڏيٺ ويٺ، دٻدٻي، جارحاڻي انداز ۽ وٺ پڪڙ کان ڪوهين ڏُور هوندا آهن. پروفيسر محمد يار کھاوڙ صاحب کي مون بلڪل ايئن ڏٺو، خاموش طبع، چھري تي سنجيدگي ۽ گهري سوچ نمايان، هر وقت ڪم ۽ سوچن ۾ مگن....!
اسانجي 2005ع ۾ جڏهن سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڊاڪٽر ايم اي قاضي انسٽيٽيوٽ آف ڪيميسٽري ۾ داخلا ٿي تہ، اُن وقت انسٽيٽيوٽ جو ڊائريڪٽر پروفيسر محمد يار کھاوڙ صاحب هو. ڊائريڪٽر هوندي بہ هي شخص انتھائي شفيق ۽ سادگي پسند هو. جڏهن تہ اڪثر پروفيسر پنھنجي رويي ۾ رُکا، کارا ۽ بي فيض هئا. سائين کانپوءِ جيڪي ڊائريڪٽر ٿيا، جن کي اسان ڏٺو. سي بہ اجايا سخت مزاج ۽ گهڻن شاگردن لاءِ ڪنھن عذاب کان گهٽ نہ هئا. گهڻا پروفيسر پي ايڇ ڊي ڪيل هئا ۽ اُهي ئي نہ سولو پڙهائيندا هئا ۽ نہ ئي وري شاگردن سان سولو ورتاء رکندا هئا. مدي خارج انداز ۾ پڙهائڻ، شاگردن کي هروڀرو فيل ڪرڻ، من پسند شاگردن کي پوزيشنون ڏيڻ، عھدا ۽ ڪرسيون وٺڻ جون ڀرپور ڪوششون ڪندا هئا.
کھاوڙ صاحب اڪثر پي ايڇ ڊي ۽ ايم فل ڪندڙ شاگردن جا ڪلاس وٺندا هئا پر سندن گهڻو وقت ليبارٽري ۾ تحقيق ڪندي گذرندو هو. سائين اسانکي سڌو سنئون تہ ڪو سبجيڪٽ نہ پڙهايو پر گريجوئيشن جي آخري سال ۾ فائنل ريسرچ پروجيڪٽ ۾ جڏهن شاگردن جا مختلف گروپ ٺاهيا ويا ۽ پوءِ انھن گروپن کي مختلف پروفيسرن جي حوالي ڪيو ويو تہ جيئن سندن نگراني ۾ شاگرد اُهو پروجيڪٽ پورو ڪري سگهن. اسانجي اِها خوشقسمتي هُئي جو اسان رهنمائي لاءِ کھاوڙ صاحب جي حصي ۾ آياسين. اسانجو ڪم هو ڦُليلي ڪئنال جي مختلف هنڌن تان پاڻيءَ جا نمونا وٺي، انھن جي چڪاس ڪرڻ ۽ پوءِ مختلف اسٽينڊرڊس جي بنياد تي ڪا راءِ ڏيڻ.
اسان پاڻيءَ جا سيمپل کنيو پيا ليبارٽري ۾ ڪم ڪندا هئاسين. سائين چوندو هو اوهان ڪنھن بہ ڊپ ۽ وقت جي پابندي کانسواءِ پنھنجو ڪم ڪريو. جيترو بہ ڪم ڪري سگهو، اُهو مونکان چيڪ ڪرايو. انھيءَ دوران ضروري هدايتون بہ ڏيندو هو. انھيءَ ڪجهہ مھينن جي وقت ۾ سائين اسانکي ڪڏهن ڪا ڇڙٻ نہ ڏني، رُکو نہ ڳالھايو پر هميشہ همٿايو. جڏهن تہ ٻين ڪيترن ئي پروفيسرن انھي ڪم ۾ ڪافي شاگردن کي سُور ڏئي ماريو.
کھاوڙ صاحب اڃا بہ پنھنجي تحقيقي ۽ تجرباتي ڪرت کي لڳو پيو آهي، دعا آهي تہ صحتمند ۽ خوش رهي ۽ هِن کي ڏسي من ڪو هِن جھڙو ٿيڻ جي ڪوشش ڪري.

(09 اپريل 2022ع)

مٺل حيدري چانڊيو: ڪي ويجها ئي ڏور، ڪي ڏور بہ اوڏا سپرين!

مٺل حيدري جھڙو پيارو ۽ ٻاجهارو ماڻھو مون اڄ تائين ناهي ڏٺو. هي شخص جڏهن ابا پُٽ ۽ منھنجا ٻچا چئي مخاطب ٿيندو آهي تہ اُن وقت ماڻھو جي اندر مان هن لاءِ انيڪ دعائون نڪرنديون آهن. اسان جڏهن بہ سندس اڱڻ تي ويا آهيون تہ، مون اِهو ئي محسوس ڪيو آهي تہ، هن کي عيد کان بہ وڌيڪ خوشي محسوس ٿيندي آهي. سندس اکيون پنھنجي پيارن لاءِ هر وقت آتيون هونديون آهن.
مٺل حيدري جي شخصيت جا ڪيترائي حوالا آهن. سندس هر انداز نرالو ۽ ناياب آهي پر پوءِ بہ مون کي سندس پيار ۽ شفقت وارو ورتاء ڏاڍو وڻندو آهي. هي قدآور مڙس جڏهن پيار مان پنھنجون ٻانھون کولي پنھنجي ڀاڪرن ۾ ڀري ٿو تہ، اُن وقت ائين محسوس ٿيندو آهي تہ، ماڻھو ڄڻ ڪنھن سُڪون واري جڳھہ تي اچي ويو آهي.
ڳالھائڻ جو بيباڪ، سڌي ڳالھہ ڪرڻ وارو هي کرو شخص پيشي جي لحاظ کان استاد رهيو آهي. اِن قسم جي استادن کي ڏسي ماڻھو کي دلي خوشي ٿيندي آهي تہ، حقيقي استاد اهڙا ٿيندا آهن. نوڪري تان رٽائرمينٽ کان پوءِ بہ پنھنجي ڳوٺ جي اسڪول ۾ ننڍڙن ٻارڙن کي پيار مان پڙهائيندو رهي ٿو. نہ تہ عمر جي انھي حصي ۾ اڪثر ماڻھو ورچي ويھي رهندا آهن پر هي اُهو اڻورچ ماڻھو آهي، جيڪو ڪڏهن نہ ورچيو. ڳالھين کي ڳالھين سان ملائڻ ۽ انھن جو انداز بيان بہ ڪو هن شخص کان سِکي. رات کُٽي ويندي پر سندس فھم واريون ڳالھيون نہ کُٽنديون. دل چوندي تہ پيو ٻُڌجيس.
سندس ڪچھري ۾ مختلف ڳالھين دوران حوالي طور ڀٽائي سائين جا بيت بہ شامل هوندا آهن. مون سندس ڪچھرين ۽ لکڻين مان اهو محسوس ڪيو آهي تہ پاڻ ڀٽائي جي شاعري جي انقلابي پاسي کي پروموٽ ڪندو آهي. هر قسم جي انتھاپسندي کان سخت نفرت اٿس. دقيانوسي خيالن ۽ فرسودہ ريتن رسمن کي ائين ننديندو آهي جو وڃي ٿيا ست خير. اڀري سڀري جي مجال ناهي جو سندس تکين ۽ کرين ڳالھين جي سَٽ سھي سگهي.
منھنجون ساڻس رڳو ٻہ ملاقاتون ئي آهن پر محسوس ائين ٿيندو آهي جو اسان جي سالن کان شناسائي هجي. انھي ڳالھہ ۾ بہ ڪو شڪ ناهي تہ هي پيارو ماڻھو مون کي پنھنجي اولاد وانگر ڀائيندو آهي. بابا سان جڏهن بہ فون تي رابطو ڪندو آهي تہ منھنجو ضرور پڇندو آهي.
حيدري سائين ننڍڙن ٻارن سان بہ بي پناھہ پيار ڪندو آهي. مون کي اڄ بہ ياد آهي جڏهن اسان ڏھہ سال اڳ سندس ڳوٺ ويا هُئاسين تہ پاڻ اسان لاءِ کٽون، هنڌ ۽ بسترا کڻائي آيو. رات جو وقت هو ۽ سندس پوٽا اهي سامان کڻي رهيا هئا تہ، انھن کي چئي رهيو هو تہ، منھنجا ٻچا بيھو، تڪڙ نہ ڪريو رات آهي، مان ٽارچ کڻي اوهان سان گڏ ٿو هلان پوءِ اهي شيون کڻي اچو. اوندھہ آهي ڪٿي ڌڪ نہ لَڳيوَ يا وري ڪا بلا وغيرہ نہ چڪ هڻي. سو، پيار مان چيل سندس اُهي لفظ اڄ بہ مون کي ياد آهن. سو، اُن رات اسان سندس ڳوٺ ترسياسين. صبح جو سوير اسان وٽ پھچي ويو، پڇيائين تہ بابا آرام صحيح آيو، ڪا تڪليف تہ نہ ٿي. ايڏو پيار ۽ پنھنجائپ گهٽ ماڻھو ئي ڏئي سگهندا آهن.
حيدري سائين جا ڪافي ڪتاب بہ ڇپيل آهن جن ۾ ڀٽائي سائين تي ڪتاب بہ شامل آهي. سندن آتم ڪٿا بہ ڇپيل آهي، جيڪا ڏاڍي شاندار آهي. جنھن ۾ پنھنجي ڳوٺ سميت، پنھنجي شھرن، شاگردي وارو زمانو ۽ سنڌ جي سياست تي تمام سھڻي نموني ۽ وڏي بيباڪ انداز ۾ لکيو اٿس. منھنجي اِها خوش نصيبي آهي جو پاڻ سندن اهو ڪتاب مون کي پنھنجي هٿن سان ڏنو هئن. مون انھي ڪتاب تي تبصرو اڳ ۾ ئي دوستن سان ونڊ ڪيو هو.
دل ئي دل ۾ سوچيندو آهيان تہ، اسان جي سماج ۾ هن قسم جا اهڙا ڪافي اتساهيندڙ ڪردار موجود آهن، جن کي اجاگر ڪرڻ جي ضرورت آهي. اُن سان گڏوگڏ انھن سان ڪچھريون يا انٽرويو ڪري ريڪارڊ ڪري ڊاڪيومينٽريون ٺاهجن تہ، اهو هڪ تمام وڏو ڪم هوندو. حالانڪ اِهو ڪم ثقافت کاتي جو آهي پر افسوس جو ثقافت کاتو تہ سڄو سال ميلن ۾ مصروف هوندو آهي سو اُن ڪري اِهو ڪم نٿو ڪري سگهي.


(هي ليک مٺل حيدري جي حياتي ۾ لکيو ويو هو، افسوس هاڻي هُو هي جھان ڇڏي چڪو آهي)

(14 مارچ 2020ع)

نرالي شخصيت پروفيسر زرار رستماڻي

اسانجي سماج ۾ اهڙن ماڻھن جي تمام گهڻي کوٽ آهي، جيڪي ڪو بہ ڪم مستقل مزاجي سان ڪن يا ايئن چئجي تہ اسانجي سماج ۾ ڪنھن بہ ڪم ڪرڻ جي مستقل مزاجي ناهي. آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻھو آهن، جيڪي پنھنجي حصي جو ڪم بلڪہ اُن کان بہ وڌيڪ ڪم خاموشي سان ۽ مستقل مزاجي سان ڪري رهيا آهن. ضلعي بدين جي تعلقي ٽنڊي باگي سان تعلق رکندڙ سائين زرار رستماڻي جو شمار بہ انھن ٿورڙن ماڻھن ۾ ئي ٿئي ٿو، جيڪي پنھنجو ڪم شاندار حوالي سان ڪري رهيا آهن.
نفيس مزاج ۽ بيحس حساس دل رکندڙ زرار رستماڻي صاحب گذريل ڪيترن ئي سالن کان سنڌ جي وڏي شاعر مولوي حاجي احمد ملاح رح جي شاعري تي تمام وڏو ڪم ڪري رهيو آهي. هِن اِهو ڪم جنون جي حد تائين ڪيو آهي. جنھن ۾ هِن پنھنجي هڙان وڙان خرچ ڪري، حاجي صاحب جي سموري ڇپيل توڙي اڻ ڇپيل شاعري کي هڪ هنڌ سھيڙي، ان ۾ ٻوليءَ جون درستيون ڪري ڪليات جي صورت ۾ نھايت ئي شاندار انداز ۾ شايع ڪرايو آهي. جيڪو ٻن واليومن ۾ موجود آهي. جنھن ذريعي مولوي احمد ملاح رح جي شاعري تمام گهڻن ماڻھن تائين پُھتي. نہ رڳو پاڪستان پر هندستان مان بہ سنڌي پڙهندڙن زرار رستماڻي جي انھي ڪم کي ساراهيو. آئون، زرار صاحب جي انھي محنت جو اکين ڏٺو شاهد آهيان. مون، کيس ڏينھن جا ڏينھن ۽ راتين جون راتيون اهو ڪم ڪندي ڏٺو آهي. ايئن چئجي تہ زرار کي حاجي احمد ملاح رح سان عشق آهي تہ وڌاءُ نہ ٿيندو. زرار رستماڻي صاحب کي حاجي صاحب جي سموري شاعري ياد بہ آهي ۽ زرار جو اندازِ بيان بہ ڪمال جو آهي. بس زرار صاحب انھي موضوع تي ڳالھيندو رهي ۽ اوهان خاموش ٿي کيس ٻُڌندا رهو. روشني پبليڪيشن وارن بہ هاڻي زرار صاحب جو ترتيب ڏنل ”ڪليات احمد“ شايع ڪرايو آهي. جنھن جا بہ ٽي چار ايڊيشن اچي چڪا آهن. هن وقت بہ مارڪيٽ مان اڻلڀ آهي ۽ پڙهندڙ انھي جي گُهر ڪن ٿا. ڪليات احمد، پي ڊي ايف ۾ آن لائن سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي لائبريري ۾ بہ موجود آهي. اُتي بہ پڙهندڙ پڙهي سگهن ٿا.
انھي سان گڏ هي شخص، احمد ملاح رح جي شاعري کي مختلف فنڪارن کان ڳارائي، رڪارڊ بہ ڪندو رهندو آهي. انھن ڪلامن جو ڌنون سائين پاڻ ٺاهيندو آهي. ڇو تہ کيس موسيقي سان بہ تمام گهڻو لڳاءُ آهي. فرصت جي لمحن لتا جا گانا هلائي، انھن مان لطف اندوز ٿيندو رهندو آهي. زرار صاحب پنھنجي فيس بڪ پروفائل تان بہ ملاح صاحب جي شاعري کي مختلف خوبصورت اسڪيچز جي صورت ۾ تيار ڪري، پوءِ اهي عڪس اپلوڊ ڪندو رهندو آهي. جن فنڪارن کان ڪلام ڳارايا اٿس، سي بہ سائين جي يوٽيوب چئنل تي رکيل آهن. ملاح صاحب جي شاعري جا شائق انھن کي ضرور ٻُڌن، کين سُڪون ملندو.
گوشا نشيني کي ترجيح ڏيندڙ زرار صاحب تمام گهٽ ماڻھن سان ملندو آهي. کيس اِهي اسٽيج، پروگرام ۽ وٺ سٺ وارو ماحول ناهي وڻندو. هي صاف سٿرو ماڻھو دوستن سان علمي ادبي بحث ۽ ڪچھرين کي ترجيح ڏيندو آهي. انھن ڪچھرين مان گهڻو ڪجهہ پرائڻ لاءِ ملندو آهي. مون اِهو نوٽ ڪيو آهي تہ زرار صاحب سان ڪنھن بہ موضوع تي ڳالھايو، پاڻ ان موضوع تي ڳالھائيندي، حاجي صاحب جي شاعري تي اچي ويندو. جنھن مان اِها احساس شدت سان ٿيندو آهي تہ کيس مولوي حاجي احمد ملاح رح سان ڪيڏو پيار آهي.

زرار رستماڻي صاحب سان مونکي گڏجي ڪم ڪرڻ جو بہ موقعو مليو آهي، جيڪا منھنجي خوشنصيبي آهي. مون هن شخص کي هميشہ شفيق ۽ انسان دوست طور ڏٺو آهي. سندس سيني ۾ معصوم دل ۾ موجود آهي. جيڪا بيحد حساس آهي. ننڍي ننڍي اڻوڻندڙ ڳالھہ بہ کيس ايذائي وجهندي آهي. ڪچھري دوران اڪثر چوندو آهي تہ ”سائين اسان جهڙن ماڻھن جو دنيا وٽ قدر ناهي...“ سوچيان ٿو، دنيا تہ واقعي بيقدري آهي پر زرار صاحب جو لازوال ڪم دنيا جو ڌيان ضرور ڇڪائيندڙ رهندو. زرار صاحب، مونکي هميشہ پيار ۽ پنھنجائپ ڏني آهي. پنھنجي ننڍن ڀائرن وانگر عزت ڏني آهي. ساڻس گڏ گذاريل وقت مونکي هميشہ ياد رهندو. ڇو تہ اُهو مون لاءِ وڻندڙ، سکيا ۽ تربيت وارو وقت هو.
رنگن سان پيار ڪندڙ رستماڻي صاحب هِن وقت مولوي احمد ملاح رح پاران ڪيل قرآن شريف جي منظوم ترجمي ”نورالقران“ تي ڪم ڪري رهيو آهي ۽ اميد تہ ان کي بہ جلد ئي شايع ڪرائيندو. اِهو بہ زرار صاحب جو تمام وڏو ڪم هوندو. اسان دعاگو آهيون تہ زرار صاحب کي ڌڻي سڳورو اِها سگهہ ڏئي تہ هو اِهو نھايت ئي وڏو ڪم مڪمل ڪري سگهي. آمين


(09 نومبر 2024ع)

گهڻ پڙهيو ۽ منفرد ڪھاڻيڪار غلام نبي سومرو

غلام نبي سومري صاحب سان نيازمندي جا مون وٽ ڪيترائي حوالا آهن. بابا جو دوست هئڻ ناتي ساڻس ڪڏهن ڪڏهن ملاقات ٿيندي هئي. غلام نبي صاحب، مونکي پنھنجي اولاد وانگر ڀائيندڙ، پيار ۽ پنھنجائپ ڏيندڙ هڪ ٻاجهارو انسان آهي. اُن ڪري آئون کيس احترام مان چاچا غلام نبي سڏي مخاطب ٿيندو آهيان. ۽ هُو بہ مونکي پيار مان بابا چئي مخاطب ٿيندو آهي. ننڍي هوندي جڏهن اسان سندن ماتلي واري گهر ويندا هئاسين تہ اُهو ڏينھن اڪثر آچر جو ڏينھن هوندو هو ۽ آئون کين انگريزي اخبار ڊان پڙهندي ڏسندو هئس. آئون، ان وقت پرائمري جو شاگرد هئس پر رسالا ۽ ڪتاب پڙهڻ جو ان وقت کان ئي شوق هئم. بابا مون لاءِ ٻاراڻن رسالن گُل ڦُل ۽ ارچڪ مرچڪ جا شمارا وٺي ايندو هو. سو، آئون جڏهن پنھنجي ٻاروتڻ ۾ غلام نبي صاحب کي ڊان اخبار پڙهندي ڏسندو هئس تہ دل ئي دل ۾ سوچيندو هئس تہ آئون بہ ايئن ڊان اخبار پڙهان.
اهڙي طرح مونکي پھريون ادبي ڪتاب تحفي ۾ ڏيندڙ بہ غلام نبي سومرو صاحب آهي. اُن وقت مون اڃا اخبارن ۽ رسالن وغيرہ ۾ لکڻ بہ شروع نہ ڪيو هو. اُهو ڪتاب مشھور ڪھاڻيڪار پرويز جي آتم ڪٿا جو ڪتاب هو. اُن کانپوء مونکي اڪبر سومري صاحب جو ڪتاب ”ڊسٽ بِن“ ڏنائين ۽ اِهو بہ چيائين تہ اهو ڪتاب پڙهي ان تي تبصرو لکجو. هڪ ڏينھن مونکي فون ڪري چيائون تہ هڪ فون نمبر موڪليان ٿو، ان سان ڳالھائجو. جيتوڻيڪ آئون فون ڪال کان لنوائيندو آهيان پر سندس حڪم مڃيندي ان نمبر تي فون ڪيم تہ اُهو نمبر تاج بلوچ صاحب جو هو. تاج صاحب جيئن ڳالھائڻ شروع ڪيو تہ پيار مان چيائين ”پُٽ وڏي حياتي اٿئي، ڪجهہ وقت اڳ غلام نبي تنھنجو ذڪر ڪيو هو.“ سو جڏهن پڙهڻ لکڻ جي ڳالھہ ٿي تہ تاج صاحب مونکان ايڊريس ورتي ۽ چيائين تہ هاڻي سوجهرو رسالو توکي موڪليندس ۽ پوءِ تاج صاحب سوجهرو موڪليندو رهيو ۽ آئون پنھنجي ڇوڪراڻي وهي ۾ سوجهري ۾ شامل معياري لکڻين، خاص طور تي ڪھاڻين ۽ شاعري کي پڙهندو رهيس ۽ ايئن وڌيڪ ڪتاب پڙهڻ جو شوق پيدا ٿيو.
سو، اهڙي طرح مونکي لکڻ پڙهڻ لاءِ جن شخصيتن اتساهيو ۽ همٿايو، انھن ۾ غلام نبي سومرو بہ شامل آهي. ڪڏهن اخبار يا رسالي ۾ منھنجو ڪچو ڦِڪو ليک پڙهي ها تہ مونکي فون ڪري شاباسون ڏي ها. ڌيمي لھجي ۾ ڳالھائيندڙ هن انتھائي اونھي شخص کي مون ڪنھن جي گِلا ڪندي نہ ڏٺو. ننڍي چڱائي کي بہ ساراهيندڙ ۽ همٿائيندڙ. اهڙا ماڻھو اڄڪلھہ ڳولي نٿا لڀن. غلام نبي سومري صاحب ماهوار همسري رسالي ۾ جڏهن ڪم ڪرڻ شروع ڪيو تہ رسالي ۾ ادبي ٽچ وڌيڪ محسوس ٿيڻ شروع ٿيو. مونکي رسالي ۾ لکڻ لاءِ هميشہ همٿائيندو رهيو. اهڙي طرح ”ڊائري جا ورق“ سلسلي هيٺ مون ٻن سالن تائين مستقل طور تي هر مھيني لکيو. بيحد سنجيدہ ۽ ماٺيڻو غلام نبي سومرو انتھائي گهڻ پڙهيو ماڻھو آهي. هن عالمي ادب جو بہ شاندار مطالعو ڪيو آهي. فلم هُجي، موسيقي هُجي، ادب هُجي، آرٽ هُجي، حُسن هُجي، رومانس هُجي... مطلب ڪو بہ نفيس موضوع هُجي تہ پوءِ بس غلام نبي صاحب ڳالھائي ۽ کيس خاموش ٿي ٻُڌجي.
جنھن سندس ڪھاڻيون ٻانھن کان ٻانھن تائين، فوٽوگراف، چاندني جو بدن، فرار، ماڊل گرل، محبت ۽ چترڪار پڙهيون هونديون، اُن کي اندازو هوندو تہ هي ڪيڏو نہ باڪمال ڪھاڻيڪار آهي. 2017ع ۾ ڪويتا پبليڪيشن پاران سندس 17 ڪھاڻين جو مجموعو ”ماڊل گرل، محبت ۽ چترڪار“ شايع ٿي چڪو آهي. جيڪو ڪھاڻين سان دلچسپي رکندڙ دوستن کي ضرور پڙهڻ گهرجي.
جيتوڻيڪ گهڻو وقت ڪنڊائتو رهڻ، خاموشي سان پنھنجو ڪم ڪرڻ باوجود هاڻي هي ڪڏهن ڪڏهن ڪنھن ادبي پروگرام ۾ ڪنھن ڪنڊ ۾ ويٺل نظر ايندو آهي. اسٽيجن، تقريرن، صدارتن، اجرڪن، ايوارڊن ۽ انعامن جي ڇڪتاڻ کان پري هن هميشہ سُٺيون ڪھاڻيون لکڻ، سُٺو ادب پڙهڻ، ڪتابن سان پيار ڪرڻ ۽ سُٺيون فلمون ڏسڻ کي ئي ترجيح ڏني آهي. شال سندس اِهي شوق سدائين قائم دائم رهن.

(10آڪٽوبر 2023ع)

پنھنجو پاڻ کي ڳوليندڙ شخص ابوبڪر شيخ

اڄ اُن شخص جو جنم ڏينھن آهي، جنھن کي جڏهن بہ ڏسندو آهيان تہ، پنھنجي اِها خواهش پوري ٿيندي محسوس ٿيندي آهي تہ، پين، ڪتاب، نوٽ بوڪ ۽ ڪيئمرا کڻي ڪنھن اڻ ڏٺل ماڳ ڏانھن نڪري وڃجي. ڇو تہ هن شخص جي ڪرت ئي اِها آهي تہ، ڪيئمرا ذريعي سنڌ جي تاريخ کي نہ رڳو تصويرن جي صورت ۾ محفوظ ڪري ٿو پر انھي تصويرن تي خوبصورت تاريخي ۽ تحقيقي ليک بہ لکندو رهي ٿو. مون کي ائين بہ لڳندو آهي تہ، هي انھي سموري سفر دوران پنھنجو پاڻ کي ڳوليندو رهي ٿو ۽ اِهو سفر ”ڳوليان ڳوليان مَ لھان...“ وانگر ئي آهي. ڪيئمرا تہ اڄڪلھہ هر ڪنھن وٽ آهي پر هر ڪنھن وٽ اِها اک ناهي، جنھن ذريعي هُو انھي منظر ۾ موجود درد، خوشي، اداسي، مايوسي، تڙپ سميت هر احساس کي محسوس ڪري سگهي پر اسان جو هي دوست محترم ابوبڪر شيخ صاحب اِهي سڀئي احساس رکي ٿو.
ابوبڪر شيخ صاحب مون کي هنن ڳالھين جي ڪري بہ وڻندو آهي تہ هي پنھنجي مزاج ۾ سنجيدہ ۽ خاموش رهندڙ، ڪتابن، آرٽ فلمن ۽ موسيقي جو عاشق آهي. جڏهن بہ ساڻس ملاقات ٿيندي آهي تہ پيار ۽ پنھنجائپ جو احساس ٿيندو آهي. هونئن بہ ڪتابن جو عاشق پيار ئي آڇي سگهي ٿو. هي اُنھن سڀني ادب جي نالي ۾ ٿيندڙ پروگرامن کان بلڪل پري هوندو آهي، جن ۾ هر ڀيري اسٽيج تي ساڳيا ماڻھو ويٺل هوندا آهن ۽ هر موضوع تي سندن حوال بہ ساڳيا ئي هوندا آهن. هي انھي سڀني ڳالھين ۾ وقت وڃائڻ بدران خاموشي سان پنھنجو ڪم ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿو.
ابوبڪر شيخ صاحب تاريخ ۽ ماحوليات تي مستقل طور لکندو رهندو آهي. سندس ليک ڊان جي ويب سائيٽ تي اردو ۾ تصويرن سان اپلوڊ ٿيندا رهندا آهن. انھي سان گڏ سنڌي ۾ بہ افيئر مئگزين سميت ٻين رسالن ۽ اخبارن ۾ سندس مضمون شايع ٿيندا رهندا آهن. ”نگري نگري پھرا مسافر“ سميت سائين جا چار ڪتاب بہ شايع ٿيل آهن. اميد تہ اڳتي سندن ٻيا بہ ڪتاب شايع ٿيندا رهندا ۽ پاڻ ائين ئي علم ۽ ادب جي خدمت ڪندا رهندا.

(13جون 2020ع)

وڙائتو انسان - غفار کوسو

غفار کوسو اُهو وڙائتو انسان آهي، جنھن جي شخصيت تي اسان کي ضرور لکڻ گهُرجي. مون کي صحيح طرح تہ ياد ناهي پر منھنجي خيال ۾ منھنجي غفار صاحب سان پھرين ملاقات سندن اوطاق تي ٿي هُئي، جتي پاڻ هر آچر تي نوجوانن سان هڪ گڏجاڻي جو بندوبست ڪندا هُئا. جنھن ۾ نوجوانن جون ڳالھيون بہ ٻُڌندا هُئا ۽ سندن تربيت بہ ڪندا هُئا پر مون کي انھن گڏجاڻين ۾ جيڪا سڀ کان وڌيڪ سُٺي ڳالھہ لڳي هُئي، سا اِها هُئي تہ، هر هفتي هر نوجوان کي ڪو نہ ڪو پنھنجي پسند جو ڪتاب يا ان جو ڪجهہ حصو پڙهي اچڻو هوندو هو ۽ اُن تي اُن نوجوان کي پنج ڇھہ منٽ ڳالھائڻو هوندو هو تہ، هن انھي ڪتاب مان ڇا حاصل ڪيو؟ سو، اهڙي طرح منھنجي غفار صاحب سان نيازمندي ٿي. انھي کان پوءِ ساڻن ڪچھري ڪرڻ لاءِ سندن آفيس بہ هليو ويندو هُئس. هونئن تہ عام طور تي مون ۾ ماڻھن سان ملڻ، ٻاهر نڪرڻ ۽ ڪچھريون ڪرڻ جي عادت ناهي يا دل نٿي چوي. بھرحال غفار صاحب ڏانھن دل ئي وٺي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گهڻا ڏينھن ٿي ويندا آهن تہ پاڻ بہ فون ڪري چوندو آهي تہ، سرمد گهڻا ڏينھن ٿي ويا آهن، ڪچھري ٿيڻ گهرجي.
غفار صاحب سان ڪچھري مون کي اُن ڪري بہ وڻندي آهي جو اُن ۾ ڪتابن ۽ پڙهڻ لکڻ جو ذڪر ئي هوندو آهي. پاڻ نوڪري جي لحاظ کان آفيسر آهي پر مون هن شخص ۾ آفيسري واري آڪڙ ڪڏهن بہ ناهي ڏٺي. نہ تہ وڏن عھدن تي ويھڻ وارا عھدي کان اڳ ٻين کي وڏا انسانيت ۽ انقلاب جا درس ڏيندا آهن پر جڏهن ڪنھن ڪُرسي تي ويھندا آهن تہ سندن هاضمو خراب ٿي پوندو آهي ۽ دنيا کي پنھنجي اصليت ڏيکارڻ شروع ڪندا آهن. پر غفار صاحب انھن سمورين ڳالھين کان پري آهي، اُن ڪري تہ هن جي آفيس ۾ وڃڻ، ويھڻ ۽ ساڻن گڏجي چانھہ پيئڻ تي دل چوندي آهي.
غفار صاحب جنھن شعبي ۾ نوڪري ڪري ٿو، اُن جو واسطو اين جي اوز وارن سان بہ هوندو آهي. پر سائين اُنھن کي سُٺي نموني ڊيل ڪري ويندو آهي. باقي نہ تہ اين جي اوز جتي هن سماج کي تباھہ ڪيو آهي، اُتي هن سماج جي ڪجهہ چڱن ماڻھن کي بہ ڪم جو ناهي ڇڏيو. پر مون غفار صاحب کي انھن اين جي اوز وارن جون هوائي ڳالھيون ۽ رڳو پروجيڪٽ وٺڻ واري لوڙ کي بہ وڏي صبر سان ٻُڌندي ۽ برداشت ڪندي ڏٺو آهي.
غفار صاحب مون کي اُن ڪري بہ وڻندو آهي جو پاڻ مستقل مطالعو ڪرڻ وارو ماڻھو آهي. لکڻ جو انداز بہ ڏاڍو ڀلو اٿس. ڪڏهن ڪڏهن سندن ڪو ليک اخبار ۾ پڙهڻ لاءِ بہ ملندو آهي. سياست بہ سندن دلچسپ موضوع آهي. جڏهن سماجيات ۽ سياست تي ڳالھيندا آهن تہ اسان پارن کي سکڻ لاءِ گهڻو ڪجهہ ملندو آهي. سو، آئون بہ سندن حاضري ڀرڻ ايتري لاءِ ئي ويندو آهيان جو ڪجهہ نہ ڪجهہ سِکي پنھنجي تربيت پاڻ ڪري سگهان.
غفار صاحب جي شخصيت جو هڪ شاندار پاسو هي بہ آهي تہ پاڻ سامھون واري کي ڳالھائڻ جو ڀرپور موقعو ڏيندا آهن ۽ انھي جي ڳالھہ کي وڏي ڌيان سان ٻُڌندا آهن. مون پنھنجي زندگيءَ ۾ اها ڳالھہ تمام ٿورن ماڻھن ۾ ڏٺي آهي. نہ تہ اسان وٽ عام طور تي هر ماڻھو پاڻ کي عقل ڪل سمجهندو آهي ۽ هر ڪم جو ڪريڊٽ پاڻ کڻندو آهي. اڪثر ماڻھن جو انھي ڳالھہ تي بہ زور هوندو آهي تہ ماڻھو رڳو سندن ڳالھہ ٻُڌن. سو، مون کي اِها ون وي ٽريفڪ بہ ناهي وڻندي. ڪوشش هوندي اٿم تہ، اهڙن کان پاسو ڪريان ۽ ساڻن ڪو بہ بحث نہ ڪريان. خير بحث تہ ڇا پر ڳالھيان بہ نہ.
غفار صاحب پنھنجيون يادگيريون بہ لکندو رهندو آهي. منھنجي دل چوندي آهي تہ ان قسم جي دوستن کي پنھنجي آتم ڪٿا لکڻ گهرجي، جيڪا ڪيترن ئي نوجوانن لاءِ اتساھہ جو سبب هوندي. ڇو تہ هي ئي اُهي ماڻھو آهن، جن پنھنجي ننڍپڻ ۾ غريباڻي حال تي محنتون ۽ مزدوريون ڪري تعليم حاصل ڪئي ۽ اڄ آفيسر بہ ٿي ويا.

(14 مارچ 2020ع)

مُحبتون ورهائيندڙ هڪ بيمثال شخص انور ابڙو!

هر روز ڪيترائي ماڻھو جنم وٺن ٿا، اُنھن سڀني ماڻھن جي پنھنجي پنھنجي خوشبوءِ آهي. پر ڪي ماڻھو اهڙا هوندا آهن، جن لاءِ ڀٽائيءَ سائين چيو آهي تہ، ”ڪنھن ڪنھن ماڻھوءَ منجهہ اچي بُوءِ بھار جي.“ انھن بھار جهڙن ماڻھن ۾ اسان جي مان واري سائين انور ابڙي صاحب جو بہ شمار ٿئي ٿو، جِن جو اڄ جنم ڏينھن آهي. اڄ منھنجي دل چيو تہ، روايتي طور تي ”جنم ڏينھن جون واڌايون سائين“ لکڻ بدران سائين کي دل مان نڪرندڙ لفظن جي ڀيٽا ڏجي.
انور ابڙو صاحب تہ ڪنھن تعارف جو محتاج ناهي پر منھنجي سائين سان جيڪا نيازمندي آهي، اُن بابت ڪجهہ لکان ٿو. اِها 14 فيبروري 2010ع جي ڳالھہ آهي، مون ڪاوش مئگزين جو محبتن جي عالمي ڏينھن جي حوالي سان خاص شمارو پئي پڙهيو. اُن شماري ۾ ”نوران“ نالي هڪ ڪھاڻي ڇپيل هُئي، مون جڏهن اِها ڪھاڻي پڙهي تہ، اُن ڪھاڻي مون کي ڏاڍو متاثر ڪيو ۽ مان اُن ڪھاڻي ۾ گُم ٿي وِيس. اُن ڪھاڻي جو ڪھاڻيڪار هو انور ابڙو. اُن ڏينھن کان، مان انور ابڙي جا مختلف ليک پڙهندو رهيس. جڏهن تہ اِها خبر نہ هُئي تہ انور ابڙو ڪير آهي، پر سائين جي لکڻين کان متاثر ٿي، انور ابڙي صاحب لاءِ دل ۾ عزت ۽ احترام پيدا ٿيو.
وري سَتن سالن کان پوءِ 2017ع ۾، مان حيدرآباد پريس ڪلب واري بڪ اسٽال تي مختلف ڪتاب ڏسي رهيو هُئس. اوچتو منھنجي نظر هڪ ڪتاب تي پئي، جنھن جو نالو هو ”پھرين جنوري.“ مون ڪتاب هٿ ۾ کڻي ڪجهہ پنا اٿلائي، وري رکي ڇڏيو ۽ اڳتي ٻين ڪتابن ڏانھن هليو ويس. ڪجهہ ڪتاب خريد ڪري هاڻي واپس وڃڻ وارو هُئس تہ، دل ڇِڪي کاڌي، وري واپس وڃي ”پھرين جنوري“ کنيم ۽ خريد ڪيم. جيڪو ڪھاڻين جو خوبصورت مجموعو هو، جنھن جو ڪھاڻيڪار هو انور ابڙو. حقيقت اها بہ آهي تہ، هي ڪتاب پڙهڻ کان پوءِ مون ۾ ٻيا ڪھاڻين جا ڪتاب پڙهڻ جو شوق پيدا ٿيو.
ساڳي سال مون انور ابڙي صاحب جو ناول ”هڪ مھمان ڇوڪري“ بہ پڙهيو، جيڪو هڪ بھترين رومانٽڪ ناول آهي. اُن ناول پڙهڻ کان پوءِ سائين سان فيس بڪ تي دوستي ٿي، اُتي مون ناول جي حوالي سان بہ سائين کي پنھنجي راءِ ڏني هُئي.
اُن کانپوءِ فيس بڪ تي سائين جا مختلف ليک پڙهي، سندن ٻولي، لَھجو ۽ شخصيت جو سڀاءُ، دل ۾ گهر ڪري ويو. انھي سالن دوران مون سائين جي ڪالمن ۽ مضمونن جو شاندار ڪتاب ”اڌ صدي جو اوجاڳو“ بہ پڙهيو. اُن ڪتاب کي 2016ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي با اختيار اداري پاران سماجيات جي موضوع تي بھترين ڪتاب جو ايوارڊ بہ مليو.
اُن کان پوءِ مون انور صاحب جو ڪتاب ”قلم جا وارث“ پڙهيو، جنھن ۾ سائين 50 مختلف علمي ادبي شخصيتن تي ڏاڍا شاندار مضمون لکيا آهن.
انور صاحب اُنھن تمام ٿورن ليکڪن ۾ شمار ٿئي ٿو، جيڪي ٻارن لاءِ بہ شاندار ڪھاڻيون، مضمون ۽ ناول لکن ٿا. مون جڏهن ناول ”ننڍڙو چنڊ“ پڙهيو تہ، اُن مان اِهو محسوس ڪيم تہ، انور صاحب ٻارن سان ڪيڏو پيار ڪري ٿو ۽ پنھنجي مزاج ۾ ڪيڏو نہ حساس ۽ نفيس آهي. سائين جا ٻارن لاءِ لکيل ٻيا بہ ڪافي ڪتاب آهن پر اُنھن مان، مون. ڪتاب ”عني ۽ مائو جون ڪھاڻيون“ ۽ ”چوڌاري چمڪاٽ“ پڙهيا آهن. انور صاحب جو ڪتاب ”ايڪيھين صدي جو ادب“ بہ شايع ٿيو آهي، جنھن ۾ مختلف ڪتابن تي لکيل تبصرا، نوٽ ۽ ڪتابن تي لکيل مھاڳ شامل آهن. مون سائين جي ذڪر ڪيل سمورن ڪتابن تي
تبصرا بہ لکيا آهن، جيڪي مختلف اخبارن ۾ شايع ٿيا.
مون جڏهن پنھنجي ڪتاب آڻڻ جو سوچيو تہ، ڪتاب جي مھاڳ لکڻ لاءِ منھنجي ذهن ۾ سڀني کان پھرين جيڪو نالو آيو، سو هو انور ابڙو. جڏهن سائين سان اِهو ذڪر ڪيم تہ پاڻ ڏاڍو خوش ٿيا ۽ منھنجي همٿ افزائي بہ ڪيائون. پوءِ سائين منھنجي ڪتاب ”تِنين کي تعليم جي“ تي ڏاڍو شاندار مھاڳ لکي ڏنو.
سائين سان منھنجي روبرو ڪا بہ ملاقات ناهي، فون تي ٻہ ٽي ڀيرا ڳالھايو آهي، يا وري فيس بڪ تي جڏهن بہ رابطو ٿيو آهي، اُن مان بہ سائين ڏاڍو پيار ۽ خلوص ڏيندڙ ٻاجهارو انسان ئي محسوس ٿيو. انور ابڙي جھڙا پيارا ماڻھو، قومن جو وڏو سرمايو آهن.
انور ابڙو صاحب اُها شخصيت آهي، جنھن کي ڏسي ماڻھو پنھنجي تربيت پاڻ ڪندو رهي ٿو. اهڙيون ئي شخصيتون زندگي جي مختلف حالتن ۾ پنھنجو مثبت ڪردار ادا ڪري، اسان جهڙن ماڻھن کي گهڻو ڪجهہ سيکاري وينديون آهن.

(01 جنوري 2020ع)

بيحد پيارو ماڻھو محترم سائين هريش ڪمار

اسان جي سماج ۾ پڙهائڻ جي پيشي سان لاڳاپيل تہ انيڪ ماڻھو آهن پر اُنھن ۾ حقيقي استاد تمام ٿورڙا آهن. جيڪي نصابي سرگرمين سان گڏ پنھنجي شاگردن لاءِ مسلسل تربيت، اتساھہ، حوصلي ۽ شفقت جو سبب هجن. انسان جي زندگيءَ ۾ هر رشتي جي وڏي اهميت هوندي آهي. جيڪڏهن انھن سمورن رشتن ۾ اوهان کي پنھنجائپ ۽ پاٻوھہ وارا انسان ملن ٿا تہ، اِهو انسان جو ڀاڳ آهي!
وري اُنھن سمورن رشتن ۾ جيڪڏهن انسان کي سُٺا استاد نصيب ٿين ٿا تہ، اِها ڳالھہ وڏي اهميت واري آهي. بلڪل اهڙو ئي هڪ شفيق، پيارو ۽ شاندار استاد سائين محترم هريش ڪمار صاحب ڪيترن ئي ٻين شاگردن سان گڏ منھنجي بہ نصيب ۾ آيو. سال2001ع ۾ اسان جي ڏهين ڪلاس ۾، گورنمينٽ هاء اسڪول راڄوخاناڻي ۾ سائين اسان جو استاد رهيو. سائين اسان کي رياضي جو مضمون پڙهائيندو هو. جيتوڻيڪ مون کي رياضي گهٽ سمجهہ ۾ ايندي هُئي. اُن ڪري رياضي جا استاد بہ نہ وڻندا هُئم ۽ سخت مزاج بہ لڳندا هئا پر سائين هريش ڪمار اُهو واحد ۽ پھريون استاد آهي، جيڪو رياضي پڙهائي ٿو ۽ مون کي وڻي ٿو ۽ سخت مزاج بہ ناهي. سائين، اسان کي انتھائي پيار سان پڙهائيندو هو. سائين اِهو بخوبي ڄاڻيندو هو تہ، نصابي معلومات شاگردن تائين سُهڻي ۽ پُر اثر انداز ۾ ڪيئن پُھچائجي. اڄ جڏهن آئون پاڻ شاگردن کي پڙهايان ٿو تہ، ڪوشش ڪريان تہ، آئون بہ سائين وانگر پنھنجي شاگردن جو هر دلعزيز ۽ شفيق استاد ثابت ٿي سگهان.
سائين، اڄ بہ ساڳي جذبي سان ڪلاس وٺي ٿو، پنھنجي شاگردن جي رهنمائي ڪري ٿو، پنھنجي اسڪول کي پنھنجو سمجهي ٿو، انھيءَ ڪري اسڪول جي ۽ شاگردن جي هر ممڪن ڀلائي لاءِ ڀرپور ڪوششون ڪري ٿو. سائين مون کي هميشہ پنھنجي ننڍي ڀاءُ ۽ اولاد وانگر پيار ۽ عزت ڏيندو آهي ۽ آئون بہ سائين جي پنھنجي والدين ۽ وڏڙن وانگر تمام گهڻي عزت ڪندو آهيان. ڪجهہ ڏينھن اڳ جڏهن سائين وٽ ويٺو هُئس ۽ ڪچھري کانپوءِ وڃڻ جي اجازت ورتم تہ، سائين اِهو ئي چيو تہ، يار ويھو ڪچھري ڪريون. ماني گڏجي کائون. هر روز تہ نٿا ملون. اِتي اِهو بہ محسوس ڪيم تہ، واقعي وقت محدود آهي. اسان جا ڪيترائي رشتا، ناتا، دوستيون ۽ وابستگيون آهن، جيڪي رڳو ڪجهہ وقت ئي تہ گُهرن ٿيون پر افسوس اسان اِهو وقت ناهيون ڏئي سگهندا. اِهي ئي ساعتون هونديون آهن، جن ۾ اسان جھڙا فقير پوري زندگيءَ گذاري وٺندا آهن.

(07 سيپٽمبر 2020ع)

سنڌ جو اُتساهيندڙ ڪردار سانئڻ زاهدہ ابڙو

”هڪ ادبي پروگرام ۾ شامل مھمانن کي مون همسري رسالي جي تازي شماري جون ڪجهہ ڪاپيون پڙهڻ لاءِ ڏنيون. جڏهن پروگرام ختم ٿيو تہ، مون ڏٺو ڪجهہ مھمان رسالي جون ڪاپيون اُتي ئي رکي ويا يا وري وساري ويا آهن. مون کي ڏاڍو ڏک بہ ٿيو ۽ مون اُهي ڪاپيون واپس کنيون، ڪاپيون واپس کڻندي اهو عزم ڪيم تہ، هڪ ڏينھن توهان انھي رسالي کي مارڪيٽ مان ضرور خريد ڪندا. “ هڪ ٽي وي انٽرويو دوران اِهي لفظ هئا، محترمہ زاهدہ ابڙو صاحبہ جا، جن جو اڄ جنم ڏينھن آهي.
سندن اِهو جملو وڏو معني خيز ۽ اتساهيندڙ آهي. ميڊم زاهدہ ابڙو پنھنجي مسلسل محنت ۽ جذبي سان انھي جملي کي سچ ثابت ڪري ڏسيو آهي. سندس ئي ڪاوشن جي ڪري گذريل ڪجهہ سالن کان همسري رسالي جو سنڌي جي تمام سُٺن رسالن ۾ شمار ٿيڻ لڳو آهي. همسري هن وقت اُهو رسالو بڻجي چُڪو آهي، جنھن جو پڙهندڙ بي صبري سان انتظار ڪندا آهن. يقينن اڄ جي دور ۾ پابندي سان رسالو ڪڍڻ، اُن کي معياري بڻائڻ ۽ اُن جا پڙهندڙ پيدا ڪرڻ تمام وڏي ڳالھہ آهي.
رسالي کي پڙهڻ سان مون کي تہ رسالي آڻڻ جا هي objectives لڳن ٿا. جن کي هن وقت همسري حاصل ڪري رهيو آهي.
* هڪ اهڙو رسالو جيڪو پڙهندڙن جو آواز ۽ انھن جي دل جي ڳالھہ محسوس ٿئي.
* پنھنجي ٻولي، قوم ۽ وطن سان پيار، جنھن جو عملي ثبوت همسري آهي.
* نوان لکندڙ ۽ پڙهندڙ پيدا ڪندڙ رسالو.
* گهڻ پاسائون رسالو، جنھن ۾ ڪرنٽ افيئرس کان ويندي شاعري ۽ ناول بہ شامل هُجن.
* رسالي کي وقت سر آڻڻ.
* نوجوانن کي لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ اتساهڻ، ان سان گڏ کين مڃتا ڏيڻ.
انھي کان سواءِ بہ ڪافي سبب ٿي سگهن ٿا پر مون کي همسري ۾ اِهي سموريون ڳالھيون نراليون لڳيون آهن.
هر مھيني جي شروع وارين پنجن تاريخن جي اندر پڙهندڙن جي هٿن تائين پھچندو آهي. رسالي ۾ سياست، ادب، سفرنامو، ناول، ڪھاڻيون، شاعري، انٽرويو، ڪتابن تي تبصرا، پروفائل، آرٽ ۽ سماجي ۽ تعليمي سرگرمين جون رپورٽس بہ شامل هونديون آهن. اُهي ڪري هي رسالو گهڻن پڙهندڙن ۽ هر ذوق جي پڙهندڙ کي پنھنجي طرف ڇِڪي ٿو. انھن سڀني ڳالھين جو ڪريڊٽ ميڊم زاهدہ ڏانھن وڃي ٿو.
همسري ۾ مون بہ ڪافي مضمون لکيا آهن. اُهي بہ ميڊم جي اتساھہ ڏيارڻ ۽ رهنمائي ڪرڻ جي ڪري ئي لکي سگهيس. مون کان ڪڏهن لکڻ ۾ سُستي ٿيندي آهي تہ، ميڊم جو ميسيج ايندو آهي تہ، سرمد توهان لکو ڇو نہ پيا؟ آئون، وري جواب ۾ کين اِهو ئي چوندو آهيان تہ، ميڊم هاڻي لکبو. ۽ پوءِ واقعي بہ لکي ويندو آهيان. جيڪڏهن ميڊم attention نہ ڏياري تہ شايد اِهو بہ نہ لکي سگهان.
مون پنھنجي زندگي ۾ تمام ٿورا اهڙا ماڻھو ڏٺا آهن، جيڪي نوجوانن کي همٿائين، انھن جي ننڍين ڪوششن تي کين ساراهين، سندن قابليت کي کُلي دل سان قبول ڪن ۽ نہ رڳو قبول ڪن پر اُن کي acknowledge بہ ڪن. پر ميڊم انھن سڀني ڳالھين ۾ اڳيان هوندي آهي.
همسري ۾ سندس پاران مختلف اشوز تي لکيل ايڊيٽوريل ۽ مختلف شخصيتن جا انٽرويوز تہ تاريخي ۽ ڪمال جا آهن. خاص طور تي يونيورسٽي جي وائس چانسلرز جا انٽرويو تہ شاندار هئا. جن کي
پڙهڻ سان نوجوانن کي رهنمائي ملي ٿي.
ميڊم، پنھنجي سڀاءُ ۾ graceful، عزت ۽ پيار ڏيندڙ هستي، جيڪا پنھنجي شخصيت سان ٻين ماڻھن جي تربيت ڪرڻ جو هنر تمام سهُڻي نموني ڄاڻي ٿي.
ميڊم پاران پنھنجي ٻولي لاءِ ڪيل هي ڪاوشون ڏسي، اِهو يقين ٿيندو اٿم تہ، ماڻھو وٽ جيڪڏهن مسلسل محنت ڪرڻ جو جذبو آهي تہ پوءِ اُهو ماڻھو ڪو بہ ڏکيو ڪم، آساني سان ڪري سگهي ٿو.

(02 جنوري 2020ع)

دلبر دوست - ياسر قاضي

ڪجهہ سال اڳ، هڪ ڏينھن فيس بڪ تي ياسر، سندس ٻارن لاءِ شاعري واري ڪتاب ”اُٺ ماما گُوگڙو“ بابت تصوير سان گڏ لکيو تہ، اِهو ڪتاب شايع ٿي رهيو آهي. ٻين دوستن وانگر مون بہ کيس مبارڪون ڏنيون. مان، ڪتاب خريد ڪري پڙهڻ جو شوق رکان ٿو ۽ مون هن وقت تائين ڪنھن بہ دوست کي اِهو ناهي چيو تہ، مون کي پنھنجو ڪتاب تحفي طور موڪلي ڏيو، پر اُن ڏينھن خبر ناهي ڇو ياسر سان اها حجت ڪيم تہ، ادا ڪتاب پڙهائجو. ياسر بہ اُن ڪمينٽ جي جواب ۾ لکيو تہ، ضرور ادا!
اِن ڳالھہ کي ڪجهہ ڏينھن ٿي ويا، منھنجي ذهن تان بہ ڳالھہ لھي وئي. هڪ ڏينھن ياسر ميسيج ڪيو تہ، ادا، ايڊريس موڪليو تہ جيئن توهان کي ڪتاب موڪليان. مون کيس ايڊريس موڪلي. اُن کانپوءِ اسان جي وچ ۾ هڪ اِهڙي رشتي جنم ورتو، جو اسان ڀائر بہ آهيون تہ هم خيال دوست بہ آهيون. جڏهن بہ ساڻس رابطو ٿيو، جواب ۾ پيار ئي مليو آهي. ڪڏهن ڪڏهن منھنجي ڪنھن لکڻي تي اصلاحي تنقيد ڪندو آهي تہ، مون کي رهنمائي بہ ملندي آهي تہ بيحد خوشي بہ ٿيندي آهي.
سندس ادبي ڪم بہ گهڻ پاسائون آهي پر مون کي سندس ٻاراڻي ادب تي ڪيل ڪم ۽ مختلف شاهڪار لکڻين ۽ شاعري جي ترجمي وارو ڪم وڌيڪ اهم ۽ شاندار لڳندو آهي. اُن جو ثبوت ٻارن لاءِ شاعري جا سندس ٽي ڪتاب ۽ فيس بڪ تي رکيل مختلف ترجما آهن.
ياسر جو آواز، مون پھريون ڀيرو ايف ايم ريڊيو جي مشھور پروگرام ”گيت غزل ٽائيم“ ۾ ٻُڌو هو ۽ ڪي ٽي اين جي شروع واري ڏينھن ۾ کيس مختلف پروگرام ڪندي پھريون ڀيرو ڏٺو هئم. اُنھن پروگرامن ۾ ”پروڙ“ نالي پروگرام مون کي ڏاڍو وڻندو هو. جنھن ۾ مختلف مھمان ڳجهارت واري انداز ۾ قلندر شاھہ لڪياري صاحب، نواز علي شوق صاحب ۽ مقصود گل صاحب کان سنڌ جي تاريخي ماڳ مڪان، اديب، شاعر وغيرہ جي باري ۾ سوال پُڇندا هئا ۽ اُن کان پوءِ ”اِٽس آر شو“ پروگرام، جنھن ۾ جمعي جي ڏينھن تي سلسلو هوندو هو شاعري اسپيشل. اُن جي ميزباني بہ ياسر ڪمال جي ڪندو هو. اُن کان سواءِ ڪڏهن ڪڏهن پي ٽي وي تي ڪنھن ڊاڪيومينٽري ۾ کيس ڏسبو هو يا وري ٻُڌبو هو. ڪي ٽي اين نيوز تي ويجهڙائي ۾ سندس پروگرام ”اسپاٽ لائيٽ“ بہ ڏاڍو شاندار پروگرام هو. جنھن ۾ سنڌ جي مختلف شخصيتن کان انٽرويو ورتل آهن.
ياسر، هاٽ ايف ايم 105 تي بہ يادگار پروگرام ڏِنا، جنھن ۾ مون کي سڀني کان وڌيڪ ”مڌر يادين“ پروگرام وڻندو هو. جنھن ۾ ميسيجز جي ذريعي، اسان جي ڪچھري بہ ٿيندي رهندي هئي. خاص طور تي ڪشور ڪمار جي گانن جي ڪيل سندس چونڊ ڪمال جي هوندي هُئي. ڪشور ڪمار منھنجي بہ پسند جو آرٽسٽ آهي. سو، ياسر جيڪي گانا هلائيندو هو، اُن مان اِها پڪ ٿيندي هئي تہ، ياسر، ڪشور جو عاشق آهي. اُن کان سواءِ سندس مختلف ٽرينگز، ورڪشاپس، پريزنٽيشنز ۽ پروگرامن جي ڪمپيئرنگ وارو پاسو بہ وسيع آهي. جيتوڻيڪ ياسر جو تعلق سنڌ جي اُن عظيم گهراڻي سان آهي، جنھن جو ڪم ئي علم، ادب ۽ آرٽ جو ڦھلاءُ آهي، پر پوءِ بہ ياسر پنھنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. جيڪو يقينن سندس بيشمار صلاحيتن جي ڪري آهي.
ياسر منھنجو دلبر دوست ۽ وڏو ڀاءُ تہ آهي پر آئون کيس پنھنجو استاد سمجهندو آهيان. ڇو تہ هِن هميشہ منھنجي رهنمائي ڪئي آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڪنھن ڳالھہ تي سختي ڪندو آهي تہ مونکي اُن ۾ بہ سندس پيار ئي نظر ايندو آهي. هن، منھنجي ٻئي ڪتاب ”سڙيا مٿي سچ“ جو نہ رڳو مھاڳ پيار سان لکي ڏنو پر ڪتاب ۾ موجود هر ليک کي پيار سان پڙهي، اُن ۾ ممڪن سڌارا بہ ڪيا. اڄ جي دؤر ۾ پنھنجي مصروف وقت مان، وقت ڪڍي ڪنھن لاءِ ڪو پورهيو ڪرڻ ئي عظمت
جي نشاني آهي.
مونکي عوامي آواز سميت ٻين اخبارن ۽ رسالن ۾ لکڻ لاءِ بہ هميشہ اتساهيندو رهندو آهي. منھنجي لکڻين جي ڪچاين ۽ سُٺاين کان بہ آگاھہ ڪندو رهندو آهي.

(22 آڪٽوبر 2020ع)

مٺل سائين جنم ڏينھن جون واڌايون!

15 جنوري جو ڏينھن، محترم سائين مٺل جسڪاڻي جو جنم ڏينھن آهي. اِها خبر فيس بڪ تي مختلف دوستن جي پوسٽن مان پئي پر فيس بڪ خود نہ ٻُڌايو، اُن ڪري جو سائين سندس ڄمڻ جي تاريخ اُتي ناهي لکي يا وري ٻين کان لِڪائي رکي آهي. ٻين دوستن کي ڪيئن خبر پئي سان کين خبر....!
اِهو گهڻي وقت کان ٻُڌندا اچون تہ، ماڻھو جي شخصيت تي سندس نالي جو اثر ٿيندو آهي. ڪجهہ مثالن ۾ تہ قصو ئي اُبتو آهي پر مٺل جھڙن ماڻھن کي ڏسي، اِها ڳالھہ ڪنھن حد تائين درست بہ لڳي ٿي. سو جھڙو نالو اٿس، اِهڙو ئي مٺل آهي. مون کي هن وقت تائين ٻہ مٺل مليا آهن. هڪ مٺل حيدري ۽ ٻيو مٺل جسڪاڻي، ٻنھي جون شخصيتون هڪٻئي کان بلڪل مختلف، نراليون ۽ منفرد آهن. سو اِهي ٻئي مٺل اسان کي مِٺا آهن.
اڄ ڳالھہ پيا ڪريون مٺل جسڪاڻي جي، سو مٺل حيدري بابت وري ٻئي ڀيري لکبو. مٺل جسڪاڻي صاحب سان منھنجي پھرين ملاقات فيس بڪ تي ئي ٿي، ڪڏهن ٿي سا خبر ناهي. اُن کان پوءِ اسان جون روبرو ٽي ملاقاتون ٿيون آهن. اِهي ملاقاتون مختصر هيون پر پوءِ بہ سائين جي شخصيت پياري لڳي. انھن ملاقاتن دوران سائين وڏي پيار ۽ پنھنجائپ سان مليو. سائين جي ڪجهہ نيازمندن سان منھنجي بہ واقفيت آهي، سو اُنھن پاران بہ سائين جو ذڪر خير ٻُڌو آهي.
سائين جي علمي ادبي ڪم تي نظر وجهبي تہ، اُهو بہ منفرد آهي. مون کي تہ سائين جو فيس بڪ تي رکيل روز جو مواد ۽ تصويرون تہ، ڊائري بہ لڳنديون آهن، آتم ڪٿا جو حصو بہ لڳنديون آهن تہ سفرناما بہ لڳنديون آهن. سائين پيشي جي لحاظ کان هڪ استاد/ يونيورسٽي جو پروفيسر آهي پر هن شخص ۾ ڪا بہ وڏائي ناهي. نہ تہ اڪثر پروفيسر اِهڙا آهن جو توبھہ زاري! روايتي پروفيسرن بجاءِ مٺل جسڪاڻي صاحب هر ڪنھن سان اُن جھڙو آهي. ٻار سان ٻار، وڏن سان وڏو، ڪٿي ٻارن لاءِ وڏو، ڪٿي وڏن لاءِ ننڍو، هاري سان هاري، آبادگار سان آبادگار، اديب سان اديب ۽ عام ماڻھو سان عام ماڻھو! سائين جي شخصيت جي هي بہ حُسناڪي آهي جو پاڻ ڪڏهن بہ پنھنجو پاڻ کي پڏايو نہ اٿن. نہ تہ گهڻا اديب تہ انھيءَ بيماري ۾ ورتل آهن. مون اِهو بہ نوٽ ڪيو آهي تہ، سائين ڪوشش ڪري هر ڪنھن جي سڏ ۾ سڏ ڏيندو آهي. اڪثر اديب ۽ پروفيسر تہ اسٽيجن جا بُکيا آهن پر سائين انھيءَ بيماري کان بہ بچيل آهي. دعا آهي تہ، سدائين اهڙي قسم جي سمورين بيمارين کان بچيل هُجي.
اسان وٽ اتساھہ ڏيڻ، ساراهڻ، همٿائڻ، حوصلو ڏيڻ جھڙيون روايتون بہ اڻلڀ ٿينديون وڃن پر مٺل جسڪاڻي انھن روايتن کي جيئرو رکيو اچي. اسان جھڙن کي پيو همٿائيندو آهي، جيڪا سندس وڏائي آهي. اِن قسم جا ماڻھو ٻين لاءِ هڪ ڏڍ هوندا آهن، جن مان رڳو محبتون ئي ملن ٿيون. مون ڪجهہ ماڻھن مان اِهو بہ سِکيو آهي تہ، ڏُکن کي سيني ۾ لِڪائي ڪيئن مُسڪرائجي. اُنھن ماڻھن ۾ سائين مٺل جسڪاڻي صاحب بہ آهي. اهڙا بھادر، زندہ دل ۽ زندگي سان ڀرپور ماڻھو تمام ٿورا آهن. آئون فيس بڪ تي ڪڏهن ڪا اُداسي واري ڳالھہ لکندو آهيان تہ، سائين جو اُن تي ڪمينٽ اتساھہ ڏيندڙ ۽ اداسي ختم ڪندڙ هوندو آهي. پوءِ آئون سوچيندو آهيان تہ، سائين صحيح ٿو چوي. سو، سائين جھڙا ماڻھو اسان جھڙن گهڻن ماڻھن جا استاد آهن.
مون سائين جي شخصيت ۾ اِها ڳالھہ بہ نوٽ ڪئي آهي تہ، سائين پنھنجي خاندان جي سمورن ننڍن توڙي وڏن سان تمام گهڻو پيار ڪري ٿو. نہ رڳو پيار ڪري ٿو پر کين مان بہ ڏئي ٿو. اُن جو مثال پنھنجي نوجوانن جي تعليمي ترقي تي سُٺا سُٺا نوٽ لکي کين اتساهيندو ۽ ساراهيندو آهي. اِن طرح سائين جي شخصيت جو اِهو بہ نرالو پاسو آهي.
ڪجهہ مھينا اڳ سائين جو ڪتاب ”برسات ۽ ٻوڏ“ ڇپيو هو، سو سائين پيار مان موڪلي ڏنو هو. مون اُن تي رايو لکندي هڪ هنڌ اِهو لکيو هو تہ، اڄ مٺل جي ڪتاب تي ٿا لکون، مٺل جي شخصيت وري ڪنھن ٻئي ڀيري! سو اڄ سائين جي جنم ڏينھن ذريعي اِهو موقعو ملي ويو. انھن لفظن ۽ پُر خلوص جذبن سان سائين مٺل جسڪاڻي صاحب کي جنم ڏينھن جون واڌايون.

(19 جنوري 2021ع)

ناميارو ليکڪ، استاد ۽ ڪھاڻيڪار زيب سنڌي

مونکي ننڍپُڻ کان ريڊيو ٻُڌڻ جو شوق رهيو آهي. 90 واري ڏهاڪي ۾ پنھنجي اسڪولي پڙهائي وارن ڏينھن ۾ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان سڳنڌ پروگرام (جيڪو اڃا بہ نشر ٿئي ٿو) نشر ٿيندو هو. اُن وقت اُن ۾ هر هفتي ”ڏيئا ڏيئا لاٽ اسان“ جي نانءُ سان هڪ سلسلو هلندو هو. جنھن ۾ ڪيترائي ليکڪ پنھنجون لکڻيون موڪليندا هئا. انھن ۾ وڏو تعداد نوَن لکندڙن جو هو. انھيءَ پروگرام جو ميزبان سائين زيب سنڌي هو. اُن وقت سڳنڌ پروگرام جو عروج هو. هر ڏينھن باقاعدہ الڳ ڪو نہ ڪو سلسلو هوندو هو. انھن سڀني سلسلن ۾ مونکي ”ڏيئا ڏيئا لاٽ اسان“ سڀ کان وڌيڪ وڻندو هو. انھيءَ جو وڏو سبب زيب سنڌي صاحب جو خوبصورت آواز، سنجيدہ گفتگو، بھترين موسيقيءَ جي چونڊ ۽ خاص طور تي نوجوان ليکڪن جي لکڻين کي سنواري سڌاري پروگرام ۾ شامل ڪرڻ هئو.
انھيءَ پروگرام ۾ آءٌ مستقل ٻُڌندڙ هُئس پر مون ڪڏهن بہ ڪو خط نہ لکيو ۽ نہ ئي ڪو مواد سلسلي لاءِ موڪليو! ڪافي سال اِهو پروگرام ٻُڌندو رهيس. انھيءَ کانپوءِ مونکي ياد آهي تہ، 2006ع ۾ مون پھريون موبائيل فون خريد ڪيو هو ۽ اُن وقت زيب سنڌي صاحب رات جو ڏهين وڳي هڪ پروگرام ڪندو هو. جنھن ۾ هر هفتي ڪو نہ ڪو موضوع ڏنو ويندو هو ۽ ٻُڌندڙ انھيءَ موضوع بابت پنھنجا مختصر خيال موبائيل نمبر تي ميسيج ڪري موڪليندا هئا. ايئن ئي هڪ ڏينھن ڊسمبر جي سرد رات ۾ هر طرف خاموشي هُئي. آءٌ ريڊيو ٻُڌندي، سائين پاران پروگرام ۾ ٻُڌايل فون نمبر نوٽ ڪريان ٿو ۽ انھيءَ هفتي لاءِ مليل موضوع ”محبوب“ لاءِ پنھنجا خيال پنج ڇھہ لفظن جي صورت ۾ انھيءَ فون نمبر تي موڪليان ٿو. پروگرام ٻُڌندو رهيس پر منھنجو نالو نہ آيو. سوچيم تہ ميسيج نہ پُھتو هوندو. وري ٻئي هفتي موڪليندس. رات جو سمھي پيس، ٻئي ڏينھن صبح جو انھيءَ نمبر تان جواب آيل هو تہ ”توهان جو ميسيج دير سان پُھتو، اڳ پھتل نالا تمام گهڻا هئا، ان ڪري اوهان جو ميسيج نہ شامل ڪري سگهيس. ايندڙ هفتي نئين موضوع تي ميسيج موڪلجو، ضرور شامل ڪندس!“ اُهو ميسيج پڙهي خوشي ٿي تہ، سائين جواب ڏنو. پوءِ ٻئي هفتي مون ميسيج موڪليو، اُهو شامل ٿيو. اهڙي طرح پوءِ سائين جو فون نمبر مون وٽ محفوظ ٿي ويو. انھن ڏينھن ۾ مون مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ لکڻ شروع ڪيو هو. سائين منھنجون لکڻيون پڙهندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ميسيج ڪري ساراهيندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن لکڻ جي حوالي سان ڪا ڪارائتي صلاح بہ ڏنو هو. آءٌ، سائين کي فون ڪري سندن ٿورا مڃيندو هُئس.
انھيءَ کانپوءِ اسان وٽ 2008ع کانپوءِ فيس بوڪ آيو هو ۽ انھيءَ وقت ڪجهہ ماڻھن جا ئي اڪائونٽ هئا. هڪ ڏينھن سائين مونکي ميسيج ڪيو هو تہ، فيس بوڪ تي اڪائونٽ ٺاهيو. مون سميت ٻين ليکڪن جا اڪائونٽ بہ فيس بوڪ تي آهن. اُتي اوهان کي سِکڻ لاءِ گهڻو ڪجهہ ملندو. پوءِ 2010ع ۾ فيس بوڪ تي آيس ۽ سائين سميت ٻين ڪيترن سُٺن دوستن سان شناسي اُتي ٿي. جيڪا هونئن شايد ممڪن نہ هُجي ها! فيس بوڪ تي رابطي ماڻھن کي وڌيڪ ويجهو آندو ۽ هڪٻئي جي مزاج کي سمجهڻ ۾ بہ مدد ملي. فيس بوڪ تي جڏهن بہ پنھنجو ڪو ليک اپلوڊ ڪندو هُئس تہ، زيب سنڌي صاحب اُن تي ضرور ڪمينٽ ڪري، ساراهيندو هو. ڪنھن غلطي جي نشاندہي بہ ڏاڍي پيار سان ڪندو هو.
2015ع ۾ سائين سان سندن لائبريري ۾ سُٺي ڪچھري ٿي هئي ۽ اِها اسان جي روبرو پھرين ۽ اڄ تائين واحد ملاقات آهي. اِها ملاقات بہ ڪجهہ هِن طرح ٿي جو اِن سال پھريون اياز ميلو لڳو هو. انھيءَ ميلي جي آخري ڏينھن تي آءٌ بہ ويو هئس ۽ سوچيو هئم تہ سائين سميت ٻين دوستن سان ملاقات ٿيندي. ڪجهہ ٻيا دوست مليا ۽ اسان گڏجي تصويرون بہ ڪڍرايون پر سائين سان ملاقات نہ ٿي سگهي. ٻئي ڏينھن صبح جو سوچيم تہ، سائين کي فون ڪري اڄ ملاقات ڪريان ٿو، ڪلھہ نہ ملي سگهيس. سو، سائين کي فون ڪيم، تہ سائين دعا سلام کانپوءِ چيو تہ، اوهان مياري آهيو ڪلھہ پروگرام ۾ هُئا بہ سھي ۽ ملاقات بہ نہ ڪَيَوَ. مون چيو تہ سائين اڄ وقت هُجي تہ بندو حاضر ٿئي. سائين چيو: ضرور، هليا اچو. پوءِ سائين سان سندن خوبصورت لائيبرري ۾ ڪچھري ٿي. سائين ڏاڍي پيار ۽ شفقت سان آڌر ڀاءُ ڪيو. موڪلائڻ مھل سائين پنھنجو ڪتاب ”سنڌ جي ڳالھہ“ بہ مون کي ڏنو. جيڪو مختلف ڪالمن جو مجموعو آهي.
گذريل سال پنھنجي ٻئي ڪتاب ”سڙيا مٿي سچ“ تي ڪجهہ لکي ڏيڻ لاءِ سائين کي گذارش ڪيم تہ سائين پيار مان هائوڪار ڪئي ۽ ڪتاب جو بئڪ ٽائيٽل لکي ڏنو، جيڪو هلندڙ سال اپريل مھيني ۾ شايع ٿيل منھنجي انھيءَ ڪتاب ۾ شامل آهي.
سائين، ڪيترائي سال ڪھاڻين سان گڏ ڪالم ۽ مضمون لکندو رهيو. ڪاوش اخبار ۾ هر هفتي گذريل ڪيترن ئي سالن تائين ”دل جي ڳالھہ“ جي عنوان سان سائين جي ڪالمن جو سلسلو بہ هلندو رهيو هو. جنھن ۾ هلندڙ وقت جي مختلف واقعن ۽ حالتن تي سائين جا ليک شامل هوندا هئا. هن وقت سائين ڪھاڻيون ۽ ناول ئي لکي رهيو آهي.
2018ع ۾ سائين جي ڪھاڻين جو ڪتاب ”آخري ماڻھو“ شايع ٿيو هو. جنھن تمام گهڻي مشھوري ماڻي آهي. منھنجي خوشنصيبي آهي جو مون انھيءَ ڪتاب تي ڪاوش دنيا مئگزين ۾ ٻہ اکر لکيا هئا. جيڪي اُن وقت شايع ٿيا هئا.
سائين، گذريل سال تائين ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان بہ پروگرام ڪندو رهيو. جنھن کي فيس بوڪ لائيو ذريعي فيس بوڪ تي بہ محفوظ ڪندو ويو. سائين جا ڪيترائي پروگرام فيس بوڪ لائيو ذريعي فيس بوڪ تي محفوظ آهن. جيڪي ٻُڌڻ جھڙا آهن.
سائين پيشي جي لحاظ کان استاد رهيو آهي ۽ مختلف ڪاليجن ۾ سنڌي جي ليڪچرر ۽ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. منھنجي جڏهن بہ سائين جي ڪنھن شاگرد سان ملاقات ٿي آهي تہ، اُن هميشہ سائين جو ذڪر پيار ۽ احترام سان ڪيو آهي. انھيءَ مان ظاهر آهي تہ، سائين پنھنجي وقت جو سُٺو استاد بہ رهيو آهي. جنھن ڪيترائي سُٺا شاگرد پيدا ڪيا آهن.
انھيءَ کانسواءِ ٽيليويزن تي مختلف ڊرامن لکڻ وارو ڪم بہ سائين جي ڪريڊٽ تي آهي. انھن ڊرامن ۾ ناليواري اداڪارن ڪم ڪيو آهي.
سائين جي شاعريءَ بہ ڪمال جي آهي. مون ڪافي سال اڳ سندن شاعريءَ امرتا مئگزين ۾ پڙهي هُئي، جيڪا دل چوي ٿي تہ هتي ونڊ ڪريان. سائين هي نظم 1991ع ۾ لکيو هو. جيڪو بيحد مقبول ٿيو هو.

”او سانئڻ...!

جي تون چاهين بيشڪ سانئڻ
آف ڪري ڇڏ سَيل فون کي
فڪسڊ فون جي تارَ ڪڍي ڇڏ
ٽي ويءَ کي ڀي بند ڪري ڇڏ
منھنجي گيتن جي سِي ڊيءَ کي
ٽوڙي ٽڪرا ٽڪرا ڪري
ڊسٽ بن ۾ ڦٽو ڪري ڇڏ
مل نہ ڪڏهن فيس بڪ تي
اِي ميل بہ تبديل ڪري ڇڏ
بُڪ شيلف مان منھنجا سارا
بُڪس کڻي تون
رديءَ واري کي ڏيئي ڇڏ
هاڪر کي اخبارن کان ۽
سڀني رسالن لاءِ جهلي ڇڏ
منھنجا خط پراڻا ڦاڙي
قئنچيءَ سان تصويرون ڪاٽي
پنھنجون سڀئي ڊائريون، جن تي
خوابن جھڙيون رنگ برنگي
جاڳن ٿيون منھنجون ڪوَتائون
ساڙي سڀ ڪجهہ رَکَ ڪري ڇڏ
پنھنجين سڀني سرتين کي تون
منھنجي نانوَ سان چيڙائڻ کان
سختيءَ سان روڪي ڇڏ
اچ نہ ڪنھن بہ فنڪشن ۾ ۽
پنھنجي گذرڻ جا سارا تون
رستا ڀي تبديل ڪري ڇڏ
۽ تون پنھنجا گهر – دروازا
بند ڪري ڇڏ مون تي سارا...
پر ڇا سانئڻ!
روز صبح جو گُم سُم ويھي
ٽيبل تي ڪافي ٺاريندي
پنھنجي دل جي ڪويل کي تون
منھنجي ياد ۾ ڪُوڪڻ کان ڀي
روڪي سگهندينءَ؟
روز شام جو لان ۾ گهرَ جي
بيچينيءَ مان ڪجهہ سوچيندي
ڇڻيل پتن مٿان گُهمندي
پنھنجي سوچ جي طوفانن کي
منھنجي تصور ڏانھن وڌڻ کان
روڪي سگهندينءَ؟
روز رات جو پيھي آيل
پلڪن جي دروازي مان تون
پنھنجي خوابن جي سرحد کان
دور ڌڪي ڪيئن سگهندينءَ مون کي؟
خوابن مان تون ڇرڪي ويھي
پنھنجي چھري جي پاسن کان
ڪارا – ناسي وارَ هٽائي
تن کي پويان ويڙهي سيڙهي
دل جھڙو هڪ جُوڙو ٺاهي
هٿ رکي کاڏيءَ جي هيٺان
پنھنجي ڪمري جي کڙڪيءَ مان
پنھنجين نيرين اکڙين کي تون
چنڊ تَڪڻ کان روڪي سگهندينءَ؟
پنھنجين پنبڻين جي موتين کي
ٽشو پيپر سان ميڙي سگهندينءَ؟
مون کي ڪيئن وساري سگهندينءَ!
مون کي ڪيئن وساري سگهندينءَ!؟“

(07 سيپٽمبر 2020ع)

مٽي جو ڪلاڪار نقاش علواڻي

نقاش علواڻي جي سڃاڻپ جو وڏو حوالو شاعري آهي. اڪثر ماڻھو کيس شاعر طور ئي سڃاڻن. انھي ۾ تہ ڪو شڪ ناهي، تہ واقعي نقاش سُٺو شاعر آهي پر منھنجي خيال ۾ سندس شخصيت جا ٻيا بہ شاندار ۽ وزنائتا پاسا آهن، جيڪي بہ سامھون اچڻ گهرجن. هر ماڻھو، هن شخص کي پنھنجي نگاھہ سان ڏٺو هوندو پر هتي آئون اُن ڳالھين جو ذڪر ڪندس، جيئن مون نقاش کي ڏٺو.
نقاش ماڻھن ۾ شاعر طور تہ مشھور آهي پر آئون ڪڏهن ڪڏهن سوچيندو آهيان تہ نقاش استاد بہ ڪمال جو آهي، نقاش موسيقي ۾ بہ وڏي ڄاڻ رکي ٿو، نقاش ڪيريئر ڪائونسلنگ جو بہ هنر خوب ڄاڻي ٿو، نوجوانن کي اتساهيندڙ ۽ همٿائيندڙ شخصيت بہ آهي، پنھنجي ڪٽنب ۽ ٻارن لاءِ شفيق والد بہ آهي، سُٺو مقرر ۽ ڪمپيئر بہ آهي، سُٺو نقاد بہ آهي. اِهي سڀئي ڳالھيون سندس شاعري واري شناخت ۾ گم ٿي ٿيون وڃن.
مون کي تہ سندس فلسفي گيٽ ايپ بہ وڻندو آهي. جڏهن هو پنھنجي وڏن اڇن وارن کي پويان ورائي، پائيپ ۾ سگريٽ لڳائي، اُن جا ڪش وٺي، آڱرين مان سگريٽ جا ڦُلا ڇاڻيندي ڪنھن بحث ۾ محو هوندو آهي، تڏهن بہ ڏاڍو graceful لڳندو آهي.
منھنجيون ساڻس شام ويلي ڪنھن هوٽل تي چانھہ جي ڪوپ تي طويل ڪچھريون بہ مون کي ڪڏهن نہ وسرنديون. سندس ڪچھرين مان هميشہ ڪو نئون سبق ۽ اتساھہ ملندو آهي ۽ ماڻھو وري چارج ٿي ويندو آهي.
اڄ جا اڪثر اديب جيڏو فيس بڪ پڙهن ٿا ايڏو ٻيو ڪو ڪتاب نٿا پڙهن پر نقاش هڪ گهڻ پڙهيو اديب آهي. جيڪو پڙهي وڌيڪ ۽ لکي گهٽ ٿو پر جڏهن بہ لکي ٿو تہ ڪمال جو ئي لکي ٿو.
نقاش جڏهن سعيد پور ڪاليج ۾ پڙهائيندو هو، تڏهن اسان ڪڏهن ڪڏهن بائيڪ تي گڏ سفر ڪندي تلھار کان بدين ويندا هئاسين. سفر دوران بہ پنھنجي مشاهدن ۽ تجربن جي ونڊ ڪندو هلندو هو، جيڪي ٻُڌي مون کي سکڻ لاءِ گهڻو ڪجهہ ملي پوندو هو.
منھنجو مزاج بہ الڳ رنگ ڍنگ جو آهي، گهٽ ماڻھن سان لڳندي اٿم. ڪڏهن ڪنھن هوٽل تي ڪنھن سان چانھہ پيئڻ کان بہ لنوائيندو آهيان پر تمام ٿورا ماڻھو آهن، جن سان چانھہ جي ڪوپ تي بہ ڪلاڪن جي ڪچھري ڪندي دل ناهي ڀربي، نقاش بہ انھن ماڻھن ۾ شامل آهي.
نقاش جي شاعري جو تہ هڪ ڪتاب ”خيال خانا بدوش“ جي نالي سان ڇپيل آهي پر منھنجي دلي خواهش آهي تہ نقاش ڪجهہ سالن کان بليڪ بيڪ گرائونڊ سان فيس بڪ تي جيڪا شاعري اپلوڊ ڪندو اچي سا بہ ڪتابي شڪل ۾ اچڻ گهرجي ۽ اُن کان سواءِ کيس پنھنجيون يادگيريون بہ لکڻ گهرجن ۽ موسيقي جي علم تي بہ لکڻ گهرجي. نقاش جيڏي موسيقي جي ڄاڻ رکندڙ هن وقت سنڌ ۾ ڪو وڙلي ماڻھو هوندو. سو، نقاش جي شخصيت جا اهي پاسا بہ نروار ٿيڻ گهرجن. اڄ سندس جنم ڏينھن آهي، انھي ننڍڙي محبتن جي ڀيٽا سان کيس واڌايون ڏيان ٿو ۽ هن ليک جي آخر ۾ موسيقي تي ئي لکيل سندس هڪ مختصر تحرير دوستن سان هتي ونڊ ڪريان ٿو. جنھن مان هو پاڻ اندازو لڳائين تہ کيس موسيقي سان ڪيڏو عشق آهي.
”ڇا موسيقيءَ تي نہ ڳالھائجي!؟
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
رئڻ ۽ ڳائڻ تہ ھر ڪنھن کي ايندو آھي . پر موسيقي ڪنھن ٻئي وَٿَ جو نالو آھي . موسيقي آوازن جي تنظيم ۽ لئہ جي رفتار جي گهاٽي ـــ واڌيءَ سان تاثر پيدا ڪرڻ جو نالو آھي. موسيقي ڪائناتي روين جي سائنس آھي، جيڪا اسان کي محسوسات جي گوناگون ڇُھائن ۽ انجي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ ڪيفيتن کي سمجهڻ ۾ مددڪري ٿي .
ھر قوم ۽ قبيلي جي روايت ۾ موسيقي کي اوليت حاصل آھي جيڪا موروثي روايت ۽ احساساتي قدرن ۽ مزاج کي منعڪسReflect ڪري ٿي اھڙي موسيقي کي نسلي سنگيت جي سائنس Ethnomusicology چئجي ٿو .ان جو پاڙون پنھنجي اباڻي ڌرتيءَ ۾ کتل ھونديون آھن .
سنڌي موسيقيءَ جي تاريخ بہ ايتري ئي پراڻي آھي جيتري سنڌ ۽ سنڌي ماڻھن جي تاريخ . پر خبر ناھي ڇو اڄ تائين ان جي اونھائي کي ماپڻ ان جي پکيڙ ۽ سماجي ڪارج تي ڪو ڪم نہ ٿيو آھي .
ھن وقت اسان وٽ موسيقيءَ جي مقبوليت شاعريءَ معرفت آھي وري ڪو فنڪار مشھور آھي تہ رڳو سندس ڳايل شاعريءَ جي ڪري مثال طور :
استاد عاشق علي خان جي جادو لائي ويم جيءَ ۾
استاد اميد علي خان جي ڪيچي قول ڪري ويا
استاد جمن جي يار ڏاڍي عشق آتش
محمد يوسف جي جلون ۾ تنھنجي سڳي قيامت رھي نہ آ
استاد مھدي حسن جي گلون ۾ رنگ ڀري .. سميت سنڌي، اردو، سرائيڪي ،پنجابي ۽ ھندستاني گلوڪارن جا ڳايل گيت غزل فلمي غير فلمي گانا ۽ فنڪار شاعريءَ جي ڪري مشھور آھن مٿي ذڪر ڪيل ۽ ان کان سواءِ ھزارين خوبصورت ۽ ڪمال جون ڌنون/ڪمپوزيشنز شاعريءَ جي ڪري پسند ۽ مقبول آھن اھي موسيقيءَ جي ڪھڙي صنف ۾ ڳايل آھن ! ان جو موسيقيءَ جي ڪھڙي صنف سان تعلق آھي ! ان جون فني باريڪيون ۽انفراديت ڪھڙي آھي ! ان جو قدر ۽ قيمت ڇا آھي انھيءَ بابت مون نہ ٻڌو نہ پڙھيو آھي !!!
ھاڻي تہ صورتحال ھيءَ آھي جو سنڌ ۾ شاعرن جا مختلف گروھ ۽ جماعتون آھن جن وٽ شاعريءَ جا معيار بہ پنھنجا پنھنجا آھن تہ شاعريءُ کي ڳائڻ وارا فنڪار بہ پنھنجا پنھنجا آھن اھي فنڪار استاد ۽ خانصاحب جي لقب القاب سان بہ نوازيل آھن ادبي ثقافتي ميلن ويھڪن گڏجاڻين توڙي سالگرھ يا ورسيءَ جي پروگرامن ۾ بہ موسيقي جي محفل ضرور رکيل ھوندي آھي جتي کين وڏي چاھه سان ٻڌو ويندو آھي ...اھا چڱي ڳالھه آھي
جهڙيءَ ريت مادري ٻولي ۽ ڪجهه ٻيون ٻوليون ڳالھائي سگهندڙ لسانيات جو ماھر نہ ٿو ٿي سگهي ھڪ سٺو مقرر ضروري ناھي تہ عالم ھجي ... قافيا ملائڻ واري کي سنڌ ۾ سگهڙ چئبو آھي شاعري ڪنھن ٻئي شيءَ جو نالو آھي !
پر موسيقي جي دنيا ڪنھن ٻئي فن جي ڀيٽ ۾ نرالي آھي جيڪا آواز جي لھرن جي دنيا آھي عام طور تي خبر ئي نہ پوندي آھي تہ ھڪڙي لھر ڪٿي ختم ٿي ان مان ٻئي لھر ڪيئن ڪر موڙي جاڳي پوي ٿي ... ھڪ لمحي جي ڳالھه آھي ھٿ ۾ آئي يا وئي ! ۽ اھو لمحو فن جي معراج ٿي ويندو آھي . اھي ٿيون مٿاھين سطح جون ڳالھيون ..
پر اسان جي فنڪار کي گهٽ ۾ گهٽ سُر لڳائڻ سازن کي ھم آھنگ ڪرڻ جي بنيادي خبر ھئڻ گهرجي لئہ جي رفتار ۽ تال جي دائري ڪار ان جي ماترن جي ونڊ ورڇ خالي ڀريي جي سُڌ سميت جهول ۽ چال جي بنيادي ڄاڻ ھجڻ ضروري آھي .
اڄڪلھه سوشل ميڊيا تي شيئر ٿيندڙ سنڌي موسيقي ءَ کي موسيقي چئي سگهجي ٿو مون کي ناھي خبر البت اھو ڳائڻ ضرور آھي جيڪو فن جي بنيادي گهرجن کان ڪوھين ڏور آھي اھڙي موسيقي اھڙو تاثر پيدا نہ ٿي ڪري سگهي جيڪا چرندڙ پرندڙ کي پنڊ پھڻ ۽ پھڻ کي پرزا ڪري ڇڏي . !! انسٽرومينٽل ميوزڪ تہ ھاڻي ناياب آھي بھترين آواز اڄ بہ موجود آھن پر انھن مان ڪم ڪيئن وٺجي ان جي خبر خيرڪي آھي ڪنھن کي لئہ جي خبر ڪونھي تہ ڪن وٽ آواز لڳائي ان مان جادوئي تاثر پيدا ڪري ڪيفيتون طاري ڪرڻ جو ھنر ڪونھي اھڙي ڏات بنا ڏانءَ جي سنگم جي خود پنھنجي استحصال جو سبب بڻجندي ضايع ٿي ويندي آھي اھڙي تنزل پذير سنڌي موسيقي ھمعصر موسيقي جي دنيا ۾ پنھنجو ڪھڙو تعارف ٿي رکي ڪھڙي جاءِ ٿي والاري ڪھڙي مقام تي آھي اھو بحث وري ڪنھن ٻئي ڀيري!
في الحال سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ قائم ڪيل موسيقيءَ جو شعبو، ثقافت کاتي پاران قائم ڪيل Sindh Institute of Music and Performing Arts (SIMPA) ڀٽ شاھ ۾ صوفي يونيورسٽ سميت خانگي طور تي قائم ٿيل موسيقيءَ جي سکيا جا ادارا ڪيترو ڪم ڪري سگهيا آھن ۽ ڪيترا Productive ثابت ٿيا آھن اھي بنيادي سوال آھن !!!!“

(04 فيبروري 2020ع)

مسلسل لکندڙ ليکڪ محمد علي پٺاڻ

سائين محمد علي پٺاڻ مسلسل لکندو رهي ٿو ۽ پنھنجي لکڻين ۾ نوان تجربا بہ ڪندو رهي ٿو. منھنجي خيال ۾ هر صنف تي پاڻ طبع آزمائي ڪئي اٿن. سائين نہ رڳو پاڻ لکندو رهي ٿو پر ٻين کي بہ لکڻ لاءِ همٿائي ٿو. ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي کان ويندي بدر ابڙي صاحب تائين ڪيترن ئي وڏي ناليواري ليکڪن توڙي نون ليکڪن کي لکڻ لاءِ همٿائڻ واري محمد علي پٺاڻ هن وقت تائين ڪيترائي ڪتاب لکيا آهن، جن مان ڪجهہ هي آهن.

1: اکيون آلاچنڊ (نثري نظم) 1988ع
2: عاشورا آهن (شاعري) 1995ع
3: اَگهيا اوجاڳا (وايون) 2000ع
4: ڀڳو آرس اکڙين (شاعري) 2001ع
5: Fluttering Feelings (poetry) 2011
Translated by: Jam Jamali
6: مسافتون ياد جون (ڪَوِتا ناول) 2013ع
7: مسافتين ياد ڪي (اردو) ترجمو: ننگر چنا 2015ع
8: اڇي رات ڪارو چنڊ (ٽي وي ڊراما سيريز) 2016ع
9: مونکي آھہَ اٿاريو (غزل) 2016ع
10: ميندي لھڻ کان اڳ ۾ (ڪھاڻيون) 2016ع
11: وقت بيھي نٿو (طويل نظم) 2018ع
12: سئو لفظ سئو ڪھاڻيون (ڪھاڻيون) 2018ع
13: سامين سمر سور (ٽي وي ڊراما سيريل) 2018ع
14: دنيا کان اڳتي (ڪھاڻيون) 2019ع
15: جان جيئان تان پاڙيان (نظمَ) 2019ع
16: طوفان ۾ ڪَکائون گهَرُ (ڪھاڻيون) 2020ع
انھن ڪتابن مان، مون سائين جا پنج ڪتاب پڙهيا آهن. جن ۾ وقت بيھي نٿو، سئو لفظ سئو ڪھاڻيون، سامين سمر سور، دنيا کان اڳتي ۽ جان جيئان تان پاڙيان شامل آهن. مون انھن ڪتابن تي پنھنجا رايا بہ لکيا، جيڪي مختلف اخبارن ۾ شايع بہ ٿيا.
جڏهن تہ مختلف ٽي وي چئنلز تان سائين جا لکيل ڊراما بہ ٽيليڪاسٽ ٿي چڪا آهن. انھن ڊرامن ۾ هيٺيان ڊراما شامل آهن.
انصاف (سنڌ ٽي وي) 2004ع،
اڇي رات ڪارو چنڊ (ڪي ٽي اين) 2005ع
ٽيليڪاسٽ ٿيل انفرادي ڊراما: وهڪرو (ڊائلاگن کانسواءِ)، قومي شاعر، بک بڇڙو ٽول، پاڻيءَ جا شھيد، جيئڻ ڪارڻ جيڏيون، همٿ، پنجوڙ (مرڪزي خيال رزاق مھر جي اسٽيج ڊرامي “ايف آءِ آر” تان ورتل،
ڪاري ڪٿي آهي (ڪھاڻي: امرجليل
ساڳيو ئي سوال (ڪھاڻي: ايشور چندر)،
انڌو خواب (ڪھاڻي: اخلاق انصاري)
ڪھاڻيون، ناول ۽ ڊرامن لکڻ سان گڏ، سائين محمد علي پٺاڻ شاعري بہ مسلسل ڪندو رهيو آهي. سندس شاعري کي مختلف فنڪارن پنھنجي آوازن ۾ ڳائي هميشہ لاءِ امر ڪري ڇڏيو. سندس شاعري هيٺين فنڪارن پنھنجي آوازن ۾ ڳائي آهي.
رحمان مغل (سرمد سنڌي)، عاشق نظاماڻي، رحمت ميرالي، شبانہ ڪوثر، نظير سمون، شفيق منگي، محمد بچل عباسي، هادي بخش عباسي، پروان علي(مشتاق شيخ)، ممتاز شيخ (سھڻو شيخ) نديم سومرو.
سائين محمد علي نہ رڳو پاڻ مسلسل لکندو رهي ٿو پر هو ٻين ليکڪن کي بہ لکڻ لاءِ اتساهيندو رهي ٿو. منھنجي جڏهن بہ ڪا لکڻي ڇپبي آهي تہ، سائين ان تي پنھنجو رايو بہ ڏيندو آهي ۽ وڌيڪ لکڻ لاءِ بہ چوندو آهي. سائين سان جڏهن بہ ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي آهي تہ، سائين انتھائي پيار ۽ پنھنجائپ سان پيش ايندو آهي. سائين جو جڏهن ڪو نئون ڪتاب ڇپبو آهي تہ، سائين محبتن مان اهو ڪتاب مون کي موڪلي ڏيندو آهي. گذريل سال جڏهن منھنجو ڪتاب شايع ٿيو تہ، اُن جون بہ سائين فون ڪري واڌايون ڏنيون ۽ جام خوشي جو اظھار ڪيائين.
انور پيرزادي سان بہ سائين جو عشق هو، جنھن جو ذڪر اڪثر سائين پنھنجي لکڻين ذريعي ڪندو رهندو آهي. 2018ع ۾ انور پيرزادي جي ڪھاڻين جو ڪتاب شايع ٿيو هو. ان ڪتاب جو مھاڳ بہ سائين محمد علي شاندار انداز ۾ لکيو هو.
منھنجي ٽئين ڪتاب ”سِٽون پڙھہ ساڃاھہ“ جو مھاڳ بہ سائين محمد علي پٺاڻ صاحب پيار مان لکي ڏنو، ان لاءِ بہ مان سائين جو بيحد ٿورائتو آهيان.

(هي ليک ڪجهہ سال اڳ جو لکيل آهي، ان ڪري هاڻي سائين محمد علي پٺاڻ صاحب جي ڪتابن جو تعداد وڌيو آهي)

(04 فيبروري 2020ع)

پاڻي، ٻارڙن ۽ وڻن سان پيار ڪندڙ شخص غلام رسول ٽالپر

هي ڪافي سال اڳي (شايد 2003) جي ڳالھہ آهي، هڪ ڏينھن بابا مون کي چيو تہ، اڄ توکي پنھنجي هڪ دوست سان ملڻ لاءِ وٺي ٿو هلان، جنھن نوڪري مان رٽائر ٿيڻ کانپوءِ پنھنجو ڪاروبار شروع ڪيو آهي. بابا اڪثر سندن دوستن سان اسان جي ملاقات ڪرائيندو رهندو آهي ۽ سندن ڪافي دوست اسان کي بہ پنھنجي اولاد وانگر پيار ۽ عزت ڏيندا آهن. سو، اُن ڏينھن بابا سان گڏجي اُن دوست سان ملاقات لاءِ نڪتاسين. بدين شھر جي بلاول پارڪ جي ڀرسان سندن اهو دڪان هو، جنھن تي اَن، اَٽو ۽ شايد ڪجهہ ٻج وغيرہ بہ پيل هئا. اسان جيئن ئي اُتي پھتاسين تہ بابا سندن تعارف ڪرايو تہ، سائين اسان جو پيارو دوست محترم غلام رسول ٽالپر صاحب آهي ۽ سائين سان منھنجو تعارف بہ ڪرايائون تہ، هي منھنجو وڏو پُٽ سرمد آهي.
اسان ويٺاسين تہ بابا وارا پاڻ ۾ ڪچھري ڪرڻ لڳا. سندن موضوع خبر ناهي ڪھڙا هئا پر مون ان دوران آيل چانھہ جا ڍُڪ ڀريندي، غلام رسول صاحب کي ڳالھائيندو ڏسي سندن شخصيت بابت ذهن ۾ جيڪو پھرين خاڪو ٺاهيو هو، سو اِهو هو تہ، هي شخص دڪان تہ کولي ويٺو آهي پر مزاجن ڪاروباري ذهن جو ماڻھو نٿو لڳي. ٻيو ٽالپر هوندي ”مير“ وغيرہ هجڻ جي خوشفھمي بہ سندن ڳالھين مان نہ پئي لڳي. ٽيون تہ وقت کان اڳي سرڪاري نوڪري ڇڏي آزادي ورتي اٿس تہ معني هي ڪو روايتي ماڻھو ناهي. پوءِ ٿيو بہ ائين ئي، جو پاڻ ٿوري ئي وقت ۾ اُن دڪان کي بند ڪيائون. خير، اِها تہ هُئي پھرين ملاقات.
ٻي ملاقات بہ پھرين ملاقات جي ڪجهہ ڏينھن کانپوءِ ٿي. جيڪا پريس ڪلب بدين ۾ ٿي. جتي سندن ڪتاب ”سھڻا تون نہ وڃجان لاڙ“ جي مھورتي تقريب هئي. سندن اهو ڪتاب ايل بي او ڊي جي ڪيس اسٽڊي تي مشتمل هو. اُن ملاقات ۾ بہ پاڻ ڏاڍو پيار سان مليا ۽ پنھنجو ڪتاب بہ ڏنائون.
انھن ٻنھي ملاقاتن کان پوءِ وري ڪيترائي سال، سائين غلام رسول صاحب سان ملاقات جو موقعو تہ نہ مليو پر بابا سان ڪچھرين ۾ سندن ذڪر اڪثر ٿيندو رهندو هو. وري جو فيس بڪ وارو دور آيو تہ اسان فيس بڪ تي بہ هڪٻئي جا دوست ٿي وياسين. فيس بڪ تي غلام رسول صاحب جڏهن پنھنجي شاعري ۽ تحريرون اپلوڊ ڪرڻ شروع ڪيون تہ، سندن هڪ نئون تعارف منھنجي سامھون آيو. سندن شاعري ۾ مزاح ۽ معني خيز گهرائي سان اسان جون سماجي حالتون ڏاڍي ڀرپور نموني بيان ڪيل هونديون هيون. ڪڏهن ڪڏهن تہ، سندن شاعري کي پڙهندي آئون ٽھڪ ڏئي کِلي پوندو هُئس. انھي شاعري ۽ تحريرن ذريعي پاڻ وڏي بيباڪي سان سماج جون تلخ حقيقتون بيان ڪري ويندا هُئا. ڪجهہ وقت کانپوءِ انھي شاعري ۽ تحريرن کي ڪتابي شڪل ڏئي ٻہ ڪتاب شايع ڪرايائون. هڪ ڪتاب جو نالو آهي، ”ٽڪي جا ٽوٽڪا“ ۽ ٻيو ”ڳالھين جي ڳنڍ.“ سندن اِهي ٻئي ڪتاب منفرد انداز جا ڪتاب آهن. جيڪي ڪتابن سان دلچسپي رکندڙ دوستن کي ضرور پڙهڻ گهرجن.
پاڻ فيس بڪ تي ننڍڙن ٻارن سان بہ تصويرون رکندا رهندا آهن. جنھن مان سندن معصوم ۽ ٻاجهاري شخصيت خوب نظر ايندي آهي. نہ تہ اڄڪلھہ جي ماڻھن وٽ ٻارن لاءِ وقت ناهي هوندو. سندن شخصيت جي اِها ڳالھہ بہ مون کي دل سان لڳي جو نوڪري مان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ پاڻ ڀرپور طريقي سان لکندا رهيا آهن. نہ تہ رٽائر ٿيڻ کان پوءِ اڪثر ماڻھو پٽڙي تان لھي ويندا آهن ۽ عجيب ڌنڌا ڪرڻ شروع ڪندا آهن.
اُن کانپوءِ گذريل ٻن ٽن سالن دوران پاڻي جي معاملي تي بہ سندن وڏو ڪردار سامھون آيو آهي. جنھن ۾ پاڻ پاڻي جي غير منصفاڻي ورڇ ۽ چوري بابت وڏي دليري سان اِهو ڪيس سائنسي انداز ۾ دليلن، ثبوتن، انگن ۽ اکرن سان وڙهي، پورهيت طبقي جو ساٿ ڏئي هڪ حقيقي عظيم انسان جو رتبو حاصل ڪيو آهي ۽ مظلوم ماڻھن جي دلين ۾ پنھنجي جڳھہ ٺاهي آهي. نہ تہ هي سُکيو سھنجو ماڻھو آهي. روايتي ميرن پيرن وانگر ذاتي فائدا وٺي چپ ڪري ويھي بہ سگهيو پئي. پر نہ جيئن مون شروع ۾ ئي لکيو تہ، هي روايتي ماڻھو ناهي. هي انھي پيري ميري، آفيسري ۽ وڏيرڪي ذهنيت کان ڪوهين ڏور بيٺل هڪ يگانو ماڻھو آهي.
سندن ٻہ ٻيا ڪتاب ”سڄڻ ۽ ساڻيھہ“ ۽ ”دُکي ديس دُکي دل“ بہ شايع ٿيل آهن. ممڪن آهي تہ ان کان علاوہ سندن ٻيا بہ ڪي ڪتاب هجن. انھن ڪتابن ۾ سندن تخلص ”غريب“ آهي. پر منھنجي نظر ۾ هي غريب نہ پر امير ماڻھو آهي. جنھن وٽ پيار، پنھنجائپ، خلوص، روشن خيالي، وطن دوستي ۽ انسان دوستي جھڙن لافاني جذبن جا خزانا آهن.

(26 فيبروري 2020ع)

پنھنجي ٻولي سان پيار ڪندڙ پيارو ماڻھو ڊاڪٽر مظھر علي ڏوتيو

منھنجي هن شخص سان روبرو ڪا بہ ملاقات ناهي ٿي پر پوءِ بہ ائين لڳندو آهي تہ اسان ڪيترن ئي سالن کان هڪٻئي کي سڃاڻون ٿا. شايد اُن جو هڪ وڏو سبب اهو آهي تہ، اسان جا ڏک بہ ساڳيا آهن تہ سُک بہ ساڳيا آهن. هونئن بہ دلين جا رشتا، سمورن رشتن کان وڌيڪ عظيم ۽ پيارا هوندا آهن.
پاڻ سُٺا استاد ۽ سنڌي ٻوليءَ لاءِ جاکوڙيندڙ ڪمپيوٽيشنل لنگئسٽ آهن. ان ڪري کين ٻولي سان پيار بہ بي پناھہ آهي. هن شخص جو شمار انھن تمام ٿورن ماڻھن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي سنڌي ٻولي کي ڪمپيوٽر جي ٻولي بڻائڻ ۽ ٻولي جي بچاء ۽ واڌاري لاءِ جديد تقاضائن موجب ڪم ڪري رهيا آهن. مون، کين پنھنجي ٻولي بابت فڪرمند ۽ سنجيدہ ڏٺو آهي. سنڌ کي هن وقت هر شعبي ۾ اهڙن ٽيڪنيڪل ماڻھن جي سخت ضرورت آهي، جيڪي پنھنجي پنھنجي شعبن ۾ جديد طرز تي ڪم ڪري سنڌ جو نالو روشن ڪن. ڇو تہ اها ايڪيھين صدي جي ضرورت آهي. هاڻي اجاين لفاظين ۽ حوالن جو وقت ناهي. هي وقت سخت محنت ۽ سچائي جو آهي.
سو، سائين مظھر صاحب ڪمپيوٽر جي دنيا جو ماڻھو آهي. هُو ڳالھين بجاءِ عملي ڪم کي اهميت ڏئي ٿو. هُن جون سنڌي ٻولي بابت جديد دؤر جي تقاضا موجب صلاحون ۽ عملي سرگرميون نھايت ئي ڪارائتيون آهن. ان حوالي سان سندن هڪ يوٽيوب تي چئنل بہ آهي. جنھن تي پاڻ وقت بوقت ٻولي سان لاڳاپيل وڊيوز اپلوڊ ڪندا رهندا آهن. اها بہ پنھنجي ٻولي جي عملي طور تي هڪ خدمت آهي.
منھنجو ساڻن فيس بڪ ذريعي ئي رابطو ٿيو. جتي منھنجي ڪتاب بابت پوسٽ ڏسي، منھنجو ڪتاب خريد ڪيو هئائون ۽ ڪتاب پڙهي پوءِ مون کي ميسيج ۾ پنھنجو قيمتي رايو بہ موڪليو هئن.
ڪجهہ ڏينھن اڳ سندن ڪتاب عالمگيريت ۽ سنڌي سماج بہ شايع ٿيو. جيڪو پنھنجي نالي ۽ موضوع مان ئي لڳي ٿو تہ هڪ شاندار ڪتاب آهي. ان کان سواءِ، مختلف رسالن ۾ بہ مستقل بنيادن تي ڪارائتا ليک لکندا رهندا آهن. انھن لکڻين مان بہ سندن حساس مزاج جو ڀرپور احساس ٿيندو آهي.


(06 مارچ 2020ع)