ڪٿائن جي ڪھڪشان

حق ۽ واسطا اداري وٽ

ڪتاب جو نالو : ڪٿائن جي ڪھڪشان
ليکڪ : رئوف نظاماڻي
ترتيب : حبيب سنائي
ٽائيٽل : نوشاد حسين سنائي
ڇاپو : ڊجيٽل ايڊيشن، 2026ع
پبلشر : سنڌ سلامت ڪتاب گهر

ڊجيٽل ايڊيشن: سنڌ سلامت ڪتاب گهر
sindhsalamat.com
2026ع

سنڌسلامت پاران

سنڌسلامت ڪتاب گهر پاران نامياري ليکڪ رئوف نظاماڻيءَ جي يادگيرين جي ڪٿائن تي مشتمل ڪتاب ”ڪٿائن جي ڪھڪشان“ اوهان اڳيان حاضر آهي، جنھن جي ترتيب حبيب سنائيءَ ڏني آھي.
رئوف نظاماڻي سوشل ميڊيا تي يادگيريون/ساروڻيون ۽ ڪٿائون لکندو رھندو آھي. ھن ڪتاب ۾ سندس اھڙين 114 ڪٿائن کي سھيڙيو ويو آھي. سندن ڪٿائن ۾ اسٽيٽ بئنڪ ۾ ڪم ڪندي اتان جون يادگيريون، اسٽيٽ بئنڪ ۾ ڪم ڪندڙ دوستن جون ڪٿائون، ڪراچيءَ جي ادبي، علمي، سياسي ۽ سماجي روئداد سان گڏ نامور شخصيتن جو أحوال، دوستن ۽ خاندان وارن جون ڪٿائون، ادبي ۽ علمي ڪانفرنسن جو أحوال، زندگيءَ جي دردن ۽ سُکن جي ڪٿا شامل آھي،
ھي ڪتاب ڪنھن بہ اداري اڃا تائين ناھي ڇاپيو، پر سائين رئوف نظاماڻيءَ قرب ڪري ڪمپوز ڪرائي سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ پيش ڪرڻ لاءِ موڪليو آھي، جنھن لاءِ سندس ٿورائتا آھيون. مھربانيون سائين حبيب سنائيءَ جون جنھن ڪمپوز ٿيل مواد کي ترتيب ڏئي ۽ سنواري ڪتاب سنڌ سلامت ڏانھن موڪليو.



محمد سليمان وساڻ
مينيجنگ ايڊيٽر (اعزازي)
سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام
sulemanwassan@gmail.com
sindhsalamat.com
books.sindhsalamat.com

هڪ يادگيري

منھنجي ننڍپڻ جا جيڪي ڪردار منھنجي يادگيري جو حصو آهن انھن ۾ ادي هڪ اهم ڪردار آهي. سندس اصل نالو تہ الائي ڇا هو پر سڀ کيس ادي سڏيندا هئا. هو ٻارن کي قرآن شريف پڙهائيندي هئي. پاڙي جي گهڻن گهرن مان وٽس ٻار پڙهڻ ايندا هئا.
ٻارن کي سبق ڏيڻ سان گڏ ادي انھن کان مارڪيٽ مان ڀاڄيون ۽ ٻيو سامان وغيرہ وٺڻ لاء بہ موڪليندي هئي. پر بازار ۾ شي جي جيڪا قيمت هوندي هئي ان کان گهٽ پئسا ڏيندي هئي ۽ اها شي لازمي طور آڻڻي بہ هوندي هئي، نہ تہ ٻي صورت ۾ سزا ملندي هئي. ان جي ڪري گهڻي پريشاني ٿيندي هئي. ان سلسلي ۾ خاص طور ڪڪڙ جا بيضا يا آنا خريد ڪرڻ لاء مختلف ڇوڪرن کي موڪليندي هئي. اهي گهڻو ڪري کڏي جي علائقي مان ملندا هئا، جتي ماڻھو ڪڪڙيون پاليندا هئا. اهو علائقو ويجهو ئي هوندو هو. هتي بہ اها ساڳي ڳالھ هوندي هئي تہ بيضن جو جيڪو اگهہ هوندو هو، ان کان گهڻا گهٽ پئسا ملندا هئا. اها خبر هوندي هئي تہ انھن پئسن ۾ ڪٿان بہ بيضا نہ ملندا. ان جو اهو حل ڪڍبو هو تہ ڇوڪرا پنھنجن گهرن مان ڪجهہ پئسا وٺندا هئا ۽ ٻيو تہ ان وقت هڪ روپئي ۾ سو پائيون هونديون هيون ۽ چار پائين جو هڪ آنو هوندو هو. اهڙي ريت ڪنھن دوڪان تان روپيو کلو ڪرائي پائيون وٺبيون هيون جنھن جي ڪري اٽڪل هڪ آني جي بچت ٿيندي هئي. پر اهو سڀ ڪرڻ جي باوجود پئسا پورا نہ ٿيندا هئا. گهرگهر وڃي بيضن جو پڇڻ ۽ گهڻي رلڻ کانپوء بہ انھن پئسن ۾ بيضا نہ ملندا هئا. پر ساڳي وقت خالي هٿين وڃڻ جو مطلب ادي جا دڙڪا ۽ مار کائڻ هوندو هو.
کڏي تي ان وقت زمين جا گهر هوندا هئا ۽ انھن جا در کليل هوندا هئا. پوء جڏهين ڇوڪرا رلي رلي ٿڪبا هئا ۽ سڄي علائقي ۾ جيڪي وٽن پئسا هوندا هئا انھن ۾ بيضن ملڻ جو ڪو امڪان نہ رهندو هو تہ پوء وٽن هڪ ئي واٽ هوندي هئي تہ اهڙو گهر ڏسجي جتي ڪو ماڻھو نہ هجي ۽ پوء اتان بيضا کڻجن. ماڻھن جي هڪ ٻئي سان واقفيت هوندي هئي ۽ اهي پري پري تائين هڪٻئي کي سڃاڻندا هئا. جڏهين گهر جي مالڪن کي ان چوري جي خبر پوندي هئي تہ کين اها پڪ هوندي هئي تہ اهي ادي جا خطابي ئي هوندا جن اهو ڪم ڪيو هوندو. جڏهين ادي وٽ شڪايت ايندي هئي تہ بجائي اهو ڏسڻ جي تہ انھن ڇوڪرن اهو ڪم ڇو ڪيو انھن کي مار ۽ سزا ملندي هئي. پر ان سان اهو ڪم ختم نہ ٿيندو هو. ڇاڪاڻ تہ ان جا ڪارڻ تہ ساڳيا موجود هوندا هئا ۽ اهڙي ريت اهو سلسلو هلندو رهندو هو.
ٻہ ٽي ڀيرا ائين بہ ٿيو تہ مون گهر ۾ چيو تہ آئون ادي وت نہ پڙهندس. اهڙي ريت مون ادي وٽ وڃڻ بند ڪيو ۽ پاڙي ۾ ٻين عورتن کان قرآن جو سبق وٺڻ شروع ڪيو پر الائي ڪھڙي ڳالھہ هوندي هئي تہ ڪجهہ وقت کانپوء وري موٽي ادي وٽ ئي وڃڻو پوندو هو. ان جي باوجود اهي ماڻھو جن جا ٻار ادي وٽ پڙهندا هئا اهي ادي جي گهڻي عزت ڪندا هئا تہ ان سندن ٻارن کي قرآن پڙهايو هو. ٻارن جي شادي وغيرہ جي موقعي تي خاص اهتمام سان ادي کي گهرايو ويندو هو ۽ ان کي ڪپڙن جا جوڙا ۽ ٻيا تحفا ڏنا ويندا هئا.

ڊاڪٽر ارباب کھاوڙ: هڪ تاثر

ڊاڪٽر ارباب کھاوڙ سان سياسي حوالي سان ڪجهہ وقت گذاريو ۽ ذاتي طور بہ ساڻس واسطو رهيو. عوامي تحريڪ کان جيڪي دوست ڌار ٿيا انھن جي آڏو اهو سوال هو تہ هاڻي ڇا ڪجي. ماٺ ڪري ويھڻ مناسب نہ هو. نئون سياسي گروپ ٺاهجي يا موجودہ ڪنھن هم خيال پارٽي يا گروپ سان گڏجي ڪم ڪجي. ان سلسلي ۾ پھرين تہ انھن سان رابطو ڪيو ويو جيڪي مختلف وقتن تي مختلف ڪارڻن جي ڪري عوامي تحريڪ کان ڌار ٿيا هئا. انھن مان گهڻا مختلف ڪمن ڪارين سان لڳي ويا هئا ۽ ڪجهہ مختلف سياسي جماعتن ۾ شامل ٿي ويا هئا.
ڊاڪٽر ارباب ۽ سندس دوست جيئي سنڌ محاذ سان لاڳاپيل هئا ۽ پوء انھن ڌار ٿي پروگريسو جيئي سنڌ جي نالي سان تنظيم قائم ڪئي. اسان جا انھن سان مختلف نظرياتي ۽ سياسي معاملن تي بحث مباحثا هلندا رهيا ء پوء گڏجي وطن دوست جي نالي سان ٺاهيل تنظيم ۾ ڪم ڪرڻ جو فيصلو ڪيوسين.
ارباب سان منھنجيون مختلف موضوعن تي گهڻيون ڪچھريون ٿيون. سندس پسند جو موضوع اهو هوندو هو تہ پاڪستان ۽ خاص طور سنڌ ۾ پيداوار جو طريقہ ڪار سرمايا درانہ آهي يا اڃا تائين اهو زرعي ۽ جاگيردارانا دور ۾ آهي. ان جي اهميت ان ڪري هوندي هئي تہ ان جي بنياد تي ئي پارٽين جي تنظيم ۽ حڪمت عملي جڙندي هئي. هو منھنجي بغدادي واري گهر بہ ايندو هو. هو پاڻ هڪ پڙهيل ڳڙهيل شخص هو ۽ ساڻس گڏ جيڪي ماڻھو هئا انھن ۾ بہ اها ڳالھہ موجود هئي. انھن ۾ فقير محمد لاشاري بہ هو جيڪو ارباب جو ذاتي دوست بہ هو ۽ جنھن کي پارٽي جو نظريہ دان ڪري ليکيو ويندو هو. انھن مان گهڻن سان منھنجا ذاتي ناتا جڙي ويا. فقير منھنجو ويجهو دوست ٿي ويو. اهڙي ريت ان تنظيم ۾ رهڻ جو مون کي اهو وڏو فائدو ٿيو. مون کي هڪڙي ڳالھہ اها محسوس ٿي تہ ارباب هڪ پڙهيل ڳڙهيل شخص تہ هو پر هڪ سياسي اڳواڻ ۽ هڪ رهنمائي ڪندڙ ايڪٽوسٽ جون جيڪي خاصيتون آهن اهي منجهس نہ هيون. اخباري بيانن ۽ مضمونن کانسواء عملي طور ڪا سرگرمي نظر نہ ايندي هئي. ان جي نتيجي ۾ پارٽي ڪارڪنن کي پنھنجي اڳواڻ مان ڪو اتساه نہ ملندو هو جنھن جي ڪري اهي پارٽي ۽ سندس اڳواڻ سان لاڳاپيل رهن. ان جو نتيجو اهو نڪتو تہ نہ رڳو ڪارڪن گڏ نہ رهيا پر اڳواڻ پاڻ سياسي طور اهو فيصلو نہ ڪري سگهيو تہ کيس ڪرڻو ڇا هو. گهڻا ڪارڪن غير سرگرم ٿي ويا، ڪجهہ ڄڻن ڪميونسٽ پارٽي جوائن ڪئي. ارباب پاڻ پيپلز پارٽي ۽ جيئي سنڌ وغيرہ ۾ شامل ٿيو پر اتي بہ گهڻو عرصو رهي نہ سگهيو ۽ نيٺ غير سرگرم ٿي ويو. آئون جڏهين گلشن حديد رهڻ آيس تہ هو بہ هتي ئي رهيل هو، پر سندس سرگرميون ۽ دوستن سان ملڻ وغيرہ محدود هو. منھنجي بہ هتي ساڻس ڪا ملاقات نہ ٿي بس ڪڏهين رستي پنڌ ويندي نظر ايندو هو.
فقير ۽ نقاش اڳ ئي سنڌي ادبي سنگت ۾ سرگرم هئا ۽ آئون بہ انھن سان شامل ٿي ويس. ان تي ڪنھن دوست مون کي چيو تہ ماڻھو ادبي تنظيمن کان سياست ڏانھن ايندا آهن ۽ اوهان سياست کان ادب جي واٽ ورتي آهي. ان سلسلي ۾ اسان ڪجهہ ڄڻا اڪيلا نہ هئاسين. سنگت جي گڏجاڻين ۾ اهڙن سياسي ڪارڪنن جو هڪ وڏو تعداد هوندو هو. هڪ تہ اهي پنھنجين سياسي جماعتن ۽ اڳواڻن کان مايوس هئا ۽ ٻيو ملڪ ۾ خوف ۽ هراس جي ڪيفيت هوندي هئي. شايد اهي ئي ڪارڻ هئا جن جي ڪري سنگت جي گڏجاڻين ۾ ڀلي ڪھڙو بہ ادبي اسم پيش ڪيو وڃي پر بحث ڦري گهري سياسي مسئلن تي ٿيندو هو. نتيجي ۾ سنگت کي ڪو بہ وڌيڪ عرصي لاء گڏجاڻين لاء جاء ڏيڻ لاء تيار نہ ٿيندو هو.
ارباب لاء منھنجو اهو خيال آهي تہ هو هڪ باصلاحيت شخص هو پر ساڳي وقت هو اهو فيصلو نہ ڪري سگهيو هو تہ کيس ڪرڻو ڇا هو. سياست جي حوالي سان هن پنھنجي ڌار پارٽي بہ ٺاهي ۽ ٻين جماعتن ۾ بہ مختلف حيثيتن ۾ ڪم ڪيو پر ڪٿي بہ گهڻو عرصو جٽاء نہ ڪري سگهيو. ساڳي ريت سندس ساک هڪ ترقي پسند دانشور طور هئي ۽ هو مختلف اخبارن، رسالن ۽ پمفليٽن وغيرہ وسيلي پنھنجن خيالن جو اظھار ڪندو رهندو هو پر ان شعبي ۾ بہ هن پنھنجي ڪا حيثيت ۽ نالو نہ ڪڍيو. ساڳي ريت هڪ ميڊيڪل ڊاڪٽر جي طور بہ هن نہ پنھنجي ان صلاحيت کي وڌايو ۽ نہ ئي گهڻي عرصي تائين ان کي پنھنجي روزگار جو ذريعو بڻايو.
سندس لاء هڪ ڳالھہ اها چئي سگهجي ٿي تہ ان جي باوجود تہ معاشي طور هو ڏکين حالتن ۾ رهيو ۽ پنڌ هلندو رهيو پر هن سياست کي موقعن هئڻ باوجود ڪرپشن لاء استعمال نہ ڪيو. ان ڪري سنڌ جو هڪ نالي وارو سياستدان سندس متعلق چوندو هو تہ ارباب کي سياست ڪرڻ نہ ٿي اچي..بھرحال هو پنھنجو وقت گذاري تاريخ جو حصو بڻجي ويو.
 

منھنجا اسڪول ۽ استاد

ماڻھو سڄي عمر سکڻ جي عمل ۾ هوندو آهي. جيئن چوندا آهن تہ ماءُ جي هنج کان وٺي قبر تائين اهو عمل جاري رهندو آهي. گهر ۽ پاڙي جو ماحول، ڪتاب ۽ تعليمي ادارا ڪنھن جي شخصيت کي ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن. ان جا مثبت ۽ منفي ٻيئي پاسا هوندا آهن. وقت سان گڏوگڏ ماڻھو ڪن لاڙن ۽ خيالن کي قبول ڪندو ۽ ڪن کي رد ڪندو ويندو آهي. ان سلسلي ۾ تعليم ڏيندڙ استادن جو اهم ڪردار هوندو آهي. اڳ ۾ تہ مائٽ ٻار کي استاد جي حوالي ڪري پاڻ آجا ٿي ويندا هئا ۽ اها استاد جي مرضي هوندي هئي تہ هو ٻار سان ڪھڙو بہ ورتاء ڪري.
اسان جي دور۾ هن وقت جيان اهڙا پرائيويٽ اسڪول نہ هوندا هئا جيڪي تجارتي بنياد تي ٻارن کي تعليم ڏين. ان وقت هڪ تہ سرڪاري اسڪول هوندا هئا ۽ ٻيا مخير ماڻھن يا مختلف سماجي تنظيمن پاران قائم ڪيل اسڪول هوندا هئا جيڪي معمولي في ۾ شاگردن کي گهڻيون سھولتون ڏيندا هئا.
مٺي در ۾ اسان جي رهائش دوران جيتوڻيڪ مون کي هڪ ٻہ ڀيرا ڪاغذي بازار ۾ هڪ اسڪول ۾ موڪليو ويو هو جنھن جي مون کي بس ايتري يادگيري آهي تہ ان جي لوه جي گول ڏاڪڻ هوندي هئي. نوآباد منتقل ٿيڻ کانپوء مون باقاعدي اسڪول وڃڻ شروع ڪيو.
اتي اسان جي گهر جي سامھون سرڪاري ڏيپچند ٽي اوجها پرائمري اسڪول هو. اها ڪاٺ جي ٺھيل هوندي هئي. ان سان گڏ هڪ وڏو گرائونڊ هوندو هو جتي ٻار بہ راند ڪندا هئا ۽ شام جو لياري جي مختلف فٽبال ٽيمن جا ميچ بہ ٿيندا هئا. هن وقت اها صورتحال تبديل ٿي چڪي آهي. اسڪول ۽ ميدان ڪرن فائونڊيشن نالي هڪ اين جي او جي حوالي ڪيا ويا آهن جتي هاڻي نئين عمارت ۾ اوسي پاسي جا ٻيا گهڻا اسڪول بہ منتقل ڪيا ويا آهن. چوڌاري هڪ وڏي ديوار ٺاهي ميدان ۾ داخلا بند ڪئي ويئي آهي.
منھنجو گهڻو شوق پڙهائي وغيرہ ۾ نہ هوندو هو. بس دوستن سان راندين ڪرڻ ۽ گهمڻ ڦرڻ ۾ وڌيڪ دلچسپي هوندي هئي. جڏهين تہ منھنجن مائٽن کي مون کي پڙهائڻ جو وڌيڪ فڪر هوندو هو. اهي زوري مون کي اسڪول موڪليندا هئا. هاڻي آئون سوچيان ٿو تہ مون کي لڳي ٿو تہ انھن چڱو ڪيو نہ تہ ٻي صورت ۾ تہ آئون ڪنھن ڪم جو نہ هجان ها.
ان وقت اسڪول ۾ ٻار تي اڄ جيان پڙهڻ جو دٻاء نہ هوندو هو ۽ نہ ئي پرائمري سطح تي کيس ڪي ڪتاب ۽ ڪاپيون کڻي وڃڻا پوندا هئا. سليٽ ۽ چاڪ هوندو هو. صورتخطي وغيرہ جي مشق ۽ ان کي سڌارڻ وغيرہ جي بہ ڪا پابندي نہ هئي. پي ايل 480 تحت ٻارن کي هاف ٽائيم ۾ آمريڪا مان آيل کير پيئاريو ويندو هو ۽ گيه جا بند دٻا ڏنا ويندا هئا جيڪي اهي گهر کڻي ويندا هئا.
اسڪول ۾ يقينن گهڻا استاد هئا پر مون کي رڳو هڪ استاد ياد آهي. سندس نالو تہ الائي ڇا هو پر کيس قاضي صاحب ڪري سڏيندا هئاسين. انتھائي نرم مزاج جو استاد هو. سندس هٿ ۾ ڪڏهين لڪڻ نہ ڏٺو. پڙهائڻ سان گڏوگڏ شاگردن کي اٿڻ ويھڻ ۽ کاڌي پيتي جا طور طريقا ٻڌائيندو هو. مون کي اڃا تائين سندس ٻئي ڪنھن کي پاڻي پيئارڻ جو ٻڌايل طريقو ذهن تي نقش ٿيل آهي. قاضي صاحب اتي پاڙي ۾ رهندو هو. اهي استاد پنھنجن شاگردن جي خبر چار رکندا هئا. منھنجي اسٽيٽ بينڪ ۾ وڃڻ تائين ساڻس رستي پنڌ سلام دعا ٿيندي هئي. هڪ ڏينھن منھنجي بينڪ جي هڪ دوست ٻڌايو تہ قاضي صاحب کيس ٻڌايو هو تہ منھنجو بہ هڪ شاگرد اسٽيٽ بينڪ ۾ ملازم آهي. ڪافي عرصي کان سائين جي ڪا خبر چار ناهي.
هن اسڪول ۾ چار درجا پڙهڻ کانپوء پنجين درجي ۾ گهر کان سڌ پنڌ تي حاجي عبدﷲ هارون اسڪول ۾ داخل ٿيس. هن اسڪول ۾ سنڌي اڙدو ۽ گجراتي ميڊيم هوندي هئي. هڪ لحاظ کان اهو اسڪول هڪ ڪامپليڪس جو حصو هو. ان سان يتيم خانو ۽ ڊسپينسري بہ هئي. مولوي محمد صادق کڏي واري جو مدرسو ۽ جامع مسجد بہ ان ڪامپليڪس جو حصو هئا. ان وقت هڪ هوٽل ۽ ڪجهہ دوڪان بہ ان جو حصو هئا. ان جي سامھون ئي عيدگاه ۽ ڪجهہ دوڪان هوندا هئا جن کي ان ڪامپليڪس جي ايڪسٽينشن ڪري ليکي سگهجي ٿو. منھنجي مئٽرڪ ڪرڻ کان اڳ اسڪول سان گڏ ئي هارون ڪاليج قائم ڪيو ويو.
پيپلز پارٽي جي پھرين حڪومت جي دور ۾ تعليمي ادارن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو. ان قدم جو مقصد تعليم کي عام ڪرڻ ۽ ان کي هيٺين طبقن تائين پھچائڻ هو. پر ان سلسلي ۾ مختلف ادارن ۾ فرق ڪرڻ ضروري هو. حاجي عبدﷲ هارون جي نالي سان جيڪي ادارا هلي رهيا هئا هڪ تہ انھن جي تعليم وغيرہ جو معيار بھتر هو ۽ ٻيو تہ انھن جو مقصد نفعو ڪمائڻ نہ پر علائقي جي ماڻھن جي ڀلائي هو. انھن ادارن کي پوء آيل حڪومت پاران هارون فيميلي کي ڏيڻ جي آڇ ڪئي ويئي پر انھن انھن کي واپس وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.
اسڪول سان گڏ هڪ وڏو گرائونڊ هو جتي روز صبوح جو اسمبلي ٿيندي هئي. پي ٽي جو استاد، جنھن جي مڇين جي اسٽائل جي ڪري کيس ڇوڪرا هٽلر چوندا هئا، ان ڳالھہ تي نظر رکندو هو تہ ڪير دير سان آيو آهي ۽ اسمبلي ۾ نہ پھتو آهي. سندس سزائن جي ڪري اها ڪوشش هوندي هئي تہ وقت جي پابندي ڪئي وڃي. ان وقت اسان کي سياسي معاملن وغيرہ جي گهڻي خبر نہ هوندي هئي. اسان جي پاڙي ۾ ئي اسلم عباسي نالي جو هڪ اڳواڻ رهندو هو. ايجيٽيش ۽ مظاهرا وغيرہ ڪرڻ سندس ڪم هوندو هو. ان وقت شھر ۾ ڪنھن مسئلي تي شايد ڪو احتجاج هلي رهيو هو. صبوح جو اسمبلي هلي رهي هئي ۽ استاد ِ۽ شاگرد بيٺا هئا تہ اسلم هڪ پٿر هٿ ۾ کڻي اچي هيڊ ماسٽر جي ڀر ۾ بيٺو ۽ ان کي اسڪول جي موڪل ڪرڻ لاء چيائين. ان وقت هيڊ ماسٽر وٽ اهڙي اعلان ڪرڻ کانسواء ٻي ڪا واٽ نہ هئي.
خير محمد سومرو اسڪول جو هيڊ ماسٽر هو. الجبرا جي مضمون تي کيس مھارت حاصل هوندي هئي. سندس ان مضمون تي هڪ ڪتاب بہ لِکيل هو ۽ اها شاگردن کي پڙهائيندو بہ هو. هو اسان جي پاڙي جي ويجهو رهندو هو. انتھائي شريف ۽ نرم طبيعت جو انسان. سندس هٿ ۾ مون ڪڏهين لڪڻ نہ ڏٺو ۽ نہ ئي شاگردن کي سزا ڏيندي ڏٺو.
علوي صاحب اسسٽنٽ هيڊ ماسٽر هو. اهڙو ماڻھو جيڪو هميشہ آرام سان رهڻ چاهيندو هو ۽ ڪڏهين ڪلاس ۾ بہ ايندو هو تہ نہ پاڻ گهڻي تڪليف ڪندو هو ۽ نہ ئي شاگردن کي تڪليف ڏيندو هو.
قربان جعفري ڊرائنگ جو استاد هو. هو اسان جي پاڙي ۾ تہ رهندو هو پر ذاتي طور بہ اسان جي خاندان جي گهڻو ويجهو هو ۽ اسان کيس ماما چوندا هئاسين. هو ڪڏهين ڪڏهين مون کي پنھنجي گهران ماني کڻي اچڻ لاء بہ موڪليندو هو. پر ڊرائنگ اهڙو مضمون هو جنھن ۾ منھنجي ڪا گهڻي دلچسپي نہ هوندي هئي.
ابراهيم لاسي نالي هڪ استاد هوندو هو. مون کي ياد ناهي تہ هو ڪھڙو مضمون پڙهائيندو هو. پر سندس تاثر هڪ دھشت وارو هو. هڪ ڏنڊو سدائين سندس هٿ ۾ هوندو هو. اها ڌار ڳالھہ آهي تہ اهو ڏنڊو مون کيس ڪنھن کي هڻندي نہ ڏٺو. سندس هڪ ڀاءُ محمد موسيٰ منھنجو ڪلاس فيلو هوندو هو ۽ سدائين پنھنجي ڀاءُ کان هيسيل هوندو هو. ابراهيم لاسي اسان جي ويجهي دوست ۽ سنڌي ادبي سنگت جي ڪارڪن رحمان خاصخّيلي مرحوم جو مامو هو. هو پوءِ پوليس ۾ هليو ويو جيڪا آئون سمجهان ٿو تہ سندس لاءِ مناسب جاءِ هئي. هڪ ٻيو استاد، جنھن جو نالو مون کي وسري ويو آهي، گهڻو عرصو اسڪول مان غيرحاضر رهيو. سندس متعلق اها ڳالھہ مشھور هئي تہ هن پنھنجي زال کي قتل ڪيو هو. پوء هو اسڪول تہ موٽي آيو پر اها خبر نہ پئجي سگهي ۽ ان ڳالھہ ۾ ڪيتري سچائي هئي.
ماستر وهاب حساب ۽ ٻيا مضمون پڙهائيندو هو. هي انتھائي اذيت پسند ۽ ٻارن کي مارڏيڻ کانسواءِ انھن کي مختلف ٻين ڪلاسن ۾ وٺي اتان جي ٻارن کان بيعزت ڪرائيندو هو. نفسياتي طور ان جا نھايت گھرا اثر ٿيندا هئا، جيڪي شايد پوري زندگي لاء هجن ٿا. حساب جي مضمون ۾ ڪمزور هئڻ جي ڪري آئون ان جي اذيت ناڪ ورتاءَ جو شڪار رهيس. آئون ان کي استاد چوڻ بہ نہ چاهيندو آهيان. جڏهين بہ سندس خيال منھنجي ذهن ۾ ايندو آهي تہ هڪ نفرت ۽ ڪروڌ اچي ويندي آهي، جيڪا ڪنھن بہ ٻئي استاد لاء ناهي هوندي.
سائين عبدالرزاق ڀنڊ سنڌي جو استاد هوندو هو. کيس پنھنجي صورتخظي جي سٺي ۽ سھڻي هئڻ جو ڪريز هوندو هو. گهڻا ڇوڪرا کيس خوش ڪرڻ يا مذاق ڪرڻ لاء سندس بليڪ بورڊ تي لکيل اکرن لاء چوندا هئا تہ اهي هيرا موتي آهن اسان کي ڏيو تہ گهر کڻي وڃون. هڪ ڀيري ائين ٿيو تہ سائين ڪلاس پي ورتي تہ هڪ شاگرد ٿوري دير سان پھتو ۽ سائين کان انگريزي ۾ ڪلاس ۾ اچڻ جي اجازت گهري. سائين صفا ڪاوڙجي ويو تہ هڪ تہ دير سان آيو آهين ۽ ٻيو وري انگريزي ٿو ڳالھائين. سائين ڪلاس مان ان جي پويان ڊوڙندو ان کي ٻاهر ڇڏي آيو.
سائين تاج سمون نھايت ئي حليم ۽ نرم طبيعت جو ماڻھو هوندو هو. سندس علم ۽ ادب سان واسطو هوندو هو. اديون رسالي جون ڪاپيون ڪلاس ۾ کڻي ايندو هو. ان وقت رسالي جي قيمت اٺ آنا هئي. هو شاگردن کي رسالي وٺڻ ۽ پڙهڻ لاء همٿائيندو هو. گهڻو عرصو پوء جڏهين آئون يونيورسٽي ۾ هوس تہ مون کي هارون ڪاليج پاران ٿيندڙ لطيف ڊي جي موقعي تي مليو هو ۽ يونيورسٽي جي سرگرمين جي حوالي سان هلال پاڪستان ۾ منھنجن مضمونن کي ساراهيندي پٺي ٺپي ان ڪم کي جاري رکڻ لاء چيائين. سائين سان ڪا ٽريجڊي ٿي ويئي ۽ هو اوچتو غائب ٿي ويو ۽ پوء سندس ڪو ڏس پتو نہ ملي سگهيو.
مئٽرڪ تائين آئون ان اسڪول ۾ رهيس ۽ گڏيل سڏيل يادون کڻي نڪتس.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (1)

مون اسٽيٽ بينڪ سيپٽمبر 1979 ۾ جوائن ڪئي ۽ اٽڪل پنجٽيھہ سالن جو هڪ ڊگهو عرصو گذاري جولائي 2014 ۾ ريٽائر ٿيس. ان عرصي ۾ گهڻن ماڻھن سان واسطو پيو ۽ گهڻا تجربا ٿيا. منھنجي پھرين تقرري اسسٽنٽ ريسرچ آفيسر طور ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ ٿي هئي. ان گروپ ۾ اسان ست يا اٺ ڄڻا هئاسين. انھن ۾ هڪ اڌ کي ڇڏي باقي سڀ سنڌي هئاسين. منھنجو ۽ عثمان بلوچ جو تعلق بالترتيب ڪراچي ۽ حيدرآباد سان هو جڏهين تہ ٻين جو تعلق سنڌ جي ٻين مختلف شھرن سان هو. انھن ۾ محمد شريف خواجہ خيرپور جو هو. هو نوڪري کان اڳ وڪالت ڪندو هو ۽ رٽائر ٿيڻ کانپوء بہ وڪالت شروع ڪيائين. محمد اختر صديقي گهوٽڪي جو هو. هو ٽرڪن تي ڪرڪيٽ جون مختلف اصطلاحون لکندڙ ڪفيل صديقي جو مائٽ هو، جيڪو ساڻس ملڻ لاء ڪڏهين ڪڏهين بينڪ بہ ايندو هو. اختر جو بينڪ مان رٽائر ٿيڻ کانپوء تازو انتقال ٿيو آهي. شميم پاٽولي سنڌ يونيورسٽي ۾ عثمان جي ڪلاس فيلو هئي. ان گروپ ۾ رياض نالي لاهور جو هڪ همراه هو جيڪو ڪجهہ وقت کانپوءِ نوڪري ڇڏي لاهور هليو ويو. ڪجهہ وقت کانپوء ريسرچ آفيسرز جو هڪ ٻيو گروپ آيو، جنھن ۾ غلام حسين خاصخيلي، ڀورو مل ۽ غلام قادر تنيو شامل هئا. انھن ڪجهہ سنڌي آفيسرن جي اچڻ کان اڳ ان ڊپارٽمنٽ ۾ ٻہ سنڌي آفيسر نذر ميمڻ ۽ سراج مغل هئا، جن مان نذر ميمڻ ڊيپوٽيشن تي سنڌ حڪومت جي پلاننگ کاتي ۾ هليو ويو هو ۽ وري موٽي اسٽيٽ بينڪ نہ آيو.
هتان جو ماحول ايس آر پي او، جتي مون ڏيڍ سال کن ڪم ڪيو هو، کان بلڪل ئي مختلف هو. پھرين ڳالھہ تہ اهو هڪ وڏو ادارو هو ۽ وفاق سان تعلق هئڻ ڪري هتي ملڪ جي مختلف علائقن جا مختلف ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھو هئا. مون کي اها پنھنجائپ محسوس نہ ٿيندي هئي جيڪا مون اڳ محسوس ڪئي هئي. گهڻا ڀيرا مون کي اهو خيال بہ آيو تہ موٽي پنھنجي پراڻي اداري ۾ هليو وڃان، جتي منھنجو لي ان Lien هو. پر ائين نہ ڪري سگهيس ۽ وقت گذرڻ سان گڏ هتان جي ماڻھن ۽ حالتن سان پاڻ کي ٺھڪائڻ جي ڪوشش ڪيم.
ريسرچ ڊپارٽمنٽ ان لحاظ کان بينڪ جو هڪ اهم شعبو سمجهيو وڃي ٿو تہ اهو ملڪ جي معاشي ۽ خاص طور مالياتي پاليسي ٺاهڻ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان سان گڏوگڏ عالمي ادارن جھڙوڪ آئي ايم ايف ۽ عالمي بينڪ سان لھہ وچڙ ۾ اچڻ بہ سندس ڪم آهي. ساڳي وقت بينڪ جي سالياني ۽ ٽي ماهي رپورٽون تيار ڪرڻ ۽ ملڪ جي مختلف شعبن کي قرض وغيرہ ڏيڻ لاء تجويزون ڏيڻ بہ ان شعبي جو ڪم آهي. ان ڪم لاء مختلف سيڪشن هئا، جيڪي ملڪ جي سڄي معيشت جو احاطو ڪندا هئا.
مون کي شروع ۾Money and Banking سيڪشن ۾ رکيو ويو، جنھن جو ڪم مالياتي شعبي متعلق هفتيوار، ماهوار سروي تيار ڪرڻ هوندو هو. ستر جي ڏهاڪي ۾ بينڪن کي قومي ملڪيت ۾ وٺڻ سان گڏ مالياتي شعبي ۾ جيڪي سڌارا ڪيا ويا، انھن ۾National Credit Consultative Council (NCCC) جو قيام بہ شامل هو، جنھن جو مقصد معيشت جي نظرانداز ڪيل شعبن جھڙوڪ زراعت، ننڍي واپار ۽ ننڍين صنعتن کي قرض جي فراهمي وغيرہ کي يقيني ڪرڻ هو. ان ڪائونسل ۾ نجي شعبي، سرڪاري شعبي ۽ بينڪن ۽ ٻين مالياتي ادارن جا نمائندا شامل هوندا هئا. ان جو سيڪريٽريٽ اسان جي سيڪشن ۾ هو ۽ آئون ان ۾ شامل هوس. ان ڪائونسل جون سال ۾ ٻہ گڏجاڻيون ٿينديون هيون جنھن جي لاءِ مختلف ادارن کان حاصل ڪيل انگن اکرن جي بنياد تي ورڪنگ پيپر تيار ڪيو ويندو هو جيڪو انھن گڏجاڻين ۾ پيش ٿيندو هو ۽ بحث مباحثي کانپوء ان کي مختلف ترميمن سان منظور ڪيو ويندو هو. ان سان گڏوگڏ آئي ايم ايف کي پاڪستان جا مالياتي انگ اکر مھيا ڪيا ويندا هئا. خاص طور جڏهين آئي ايم ايف جي ڪا ٽيم پاڪستان ايندي هئي تہ هتي ڄڻ تہ ٿرٿلو اچي ويندو هو. اها ڄڻ تہ چوويه ڪلاڪن جي ڊيوٽي هوندي هئي. ڪنھن بہ وقت اسلام آباد مان ڪنھن شي جي گهر ٿيندي هئي. ان ۾ رات ڏينھن جو فرق نہ هوندو هو.
هتي اسان جو Immediate officer محمد صديق جانگڙا هو. هو ڪاٺيواڙي ميمڻ هو ۽ هر وقت پاڻ بہ پريشان هوندو هو ۽ ٻين کي بہ پريشان ڪندو رهندو هو. کيس پنھنجن ماتحتن کي ڪم هجي نہ هجي پر آفيس ٽائيم کان پوء ويھارڻ جي عادت هوندي هئي. اڪثر ائين ٿيندو هو آفيس ٽائيم ختم ٿيڻ کان ٿورو اڳ هو اچي وڏي واڪي اعلان ڪندو هو تہ سڀني کي ويھڻو آهي ۽ ڪير نہ ويندو. منھنجي تازو شادي ٿي هئي ان ڪري مون سان اها رعايت ڪندو هو تہ رئوف کانسواء سڀني کي ويھڻو آهي. کانئس جڏهين ڪم متعلق پڇبو هو ۽ اهو تہ ڇا اهو ڪم سڀاڻي نہ پيو ٿي سگهي تہ سندس جواب هوندو هو تہ صاحب جو حڪم آهي. سيڪشن جو انچارج اي ڪي نيازي هو جيڪو جانگڙا کي پسند نہ ڪندو هو ۽ وقت بوقت سندس بيعزتي ڪندو رهندو هو. ان کان تحفظ کيس ڊپارٽمنٽ جي ڊائريڪٽر عرفان ۾ نظر ايندو هو، جيڪو پڻ نيازي سان نہ ٺھندو هو. ان سلسلي ۾ مون کي پنھنجو هڪ ذاتي واقعو ٿو ياد اچي. بينڪ پاران سالياني پندرنھن ڏينھن جي موڪل ۽ اڌ مھيني جي پگهار ڏني ويندي هئي. مون موڪل جي درخواست ڏني جيڪا Recommend ٿي اڳتي ويئي پر جانگڙا پنھنجي عادت موجب ان تي لکيو تہ جيئن تہ آئي ايم ايف جي ٽيم اچڻي آهي، ان ڪري آفيسر کي موڪل نہ ٿي ڏيئي سگهجي. پر ڊائريڪٽر منھنجي موڪل منظور ڪري ڇڏي. جانگڙا کي جڏهين اها خبر پيئي تہ هو فوري طور اها درخواست کڻي ايڊيشنل ڊائريڪٽر ڊاڪٽر منظور وٽ پھچي ويو. هن مون کي گهرايو ۽ مون کيس ٻڌايو تہ مون کي موڪل ڇو گهرجي. هن ان جو وچٿرو حل اهو ڪڍيو تہ مون کي چيائين تہ اوهان درخواست واپس وٺو ۽ جانگڙا کي چيائين تہ هن کي پندرنھن ڏينھن تائين هڪ وڳي موڪل ڏيئي ڇڏ. ان جو نتيجو اهو نڪتو تہ مون تہ درخواست واپس ورتي پر اڃا هڪ مس ٿيندو هو تہ جانگڙا اچي منھنجي سيٽ تي بيھندو هو ۽ فوري طور گهر وڃڻ لاء چوندو هو.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (2)

ڊپارٽمينٽ ۾ مٿين سطح تي خاص طور اشرف جنجوعہ جي آئي ايم ايف مان ڊيپوٽيشن تان موٽڻ کانپوء تبديليون آيون. سينارٽي جي بنياد تي کيس ايڊيشنل ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ ڊاڪٽر منظور هڪ گريڊ هيٺ هليو ويو. ڪجهہ وقت کانپوء ڊائريڪٽر عرفان ڊيپوٽيشن تي پڪڪ (PICIC ( هليو ويو ۽ جنجوعہ ڊائريڪٽر ٿي ويو. ٿوري وقت کانپوء جنجوعہ جي ايڪانامڪ ايڊوائيزر طور ترقي ٿي ۽ اي ڪي نيازي ڊپارٽمنٽ جو ڊائريڪٽر ٿي ويو. جنجوعہ ڪم کي اهميت ڏيڻ وارو ماڻھو هو. ائين بہ ٿيندو هو تہ ڪنھن ضروري ڪم جي سلسلي ۾ جيڪڏهين آفيس ٽائيم کان پوء ويھڻو پوندو هو تہ هو اچي اسان سان گڏ ويھندو هو ۽ ڪم ۾ هٿ ونڊائيندو هو. هڪ ڀيري ائين ٿيو تہ مون ڪو ڪيس موڪليو جيڪو سيڪشن جي انچارج گهڻن ڏينھن تائين پاڻ وٽ رکي، پوء ڊائريڪٽر کي موڪليو. هن مون کي گهرايو ۽ دير جو ڪارڻ پڇيو. مون کيس ٻڌايو تہ مون اهو وقت سر موڪليو هو پر اهو انچارج وٽ پيل هو ۽ دير منھنجي پاران ناهي. ان تي هن مون کي دھمان ڏيندي چيو تہ آئون اوهان جي سالياني رپورٽ ۾ لکندس جنھن تي مون کيس چيو تہ ٺيڪ آهي جيڪا اوهان جي مرضي. پر سالياني رپورٽ وقت مون کي خبر پيئي تہ هن ڪاميٽي جي ٻين ميمبرن سان بحث ڪري مون کي هڪ سٺي رپورٽ ڏياري هئي. جنجوعہ کي منھنجي اخبارن وغيرہ ۾ لکڻ جي خبر هئي ۽ وقت بوقت مون سان ملڻ وقت ان جي تعريف ۽ همت افزائي ڪندو هو. هو ڊپٽي گورنر جي عھدي تائين پھتو. رٽائرمنٽ کانپوء اٽڪل ڏهن سالن تائين هو اسٽيٽ بينڪ جي تاريخ تي ڪم ڪندو رهيو جنھن جو ڪجهہ حصو ڇپجي بہ سگهيو پر سندس بينڪ مان وڃڻ تائين اهو ڪم مڪمل نہ ٿيو هو.
سيڪشن جي انچارج، جيڪو پوء ڊپارٽمنٽ جو ڊائريڪٽر ۽ پوء ايڪانامڪ ايڊوائزر بہ ٿيو، ڊاڪٽر نيازي سان منھنجو love and hate وارو تعلق رهيو. پھرين ڳالھہ تہ هو ڪنن جو ڪچو ماڻھو هو ۽ ٻي ڳالھہ تہ خاص طور ڊپارٽمنٽ جي پٺاڻ آفيسرن جو پاسو کڻندو هو. ڊائريڪٽر ٿيڻ کانپوء انھن لاڙن ۾ اڃا واڌارو اچي ويو. ان همراه جي اها عادت هوندي هئي تہ جڏهين خاص طور نيشنل ڪريڊٽ ڪائونسل جي گڏجاڻي طئي ٿيل هوندي هئي، جنھن جي ورڪنگ پيپر جي تياري لاءِ گهڻي محنت ڪرڻي پوندي هئي، تہ هو موڪل تي هليو ويندو هو. اها موڪل ان نوعيت جي هوندي هئي تہ همراه پاڻ روزانو معمول موجب دفتر ايندو هو ۽ آفيس جو سڀ سھولتون استعمال ڪندو هو پر آفيس جو ڪم نہ ڪندو هو. سندس چوڻ هو تہ هو هڪ ڪتاب تي ڪم ڪري رهيو هو، جيڪو ڪڏهين بہ مڪمل ٿي نہ سگهيو. اهڙي ئي هڪ موقعي تي جڏهين هن مون سان ڪم ڪندڙ گهڻن ماڻھن کي ٽرانسفر ڪري ڇڏيو هو ۽ ڪم جي سڄي ذميواري مون تي اچي ويئي هئي جڏهين تہ ڊائريڪٽر جي غير موجودگي ۾ سڄي ڪم جي نگراني ايڪانامڪ ايڊوازر جنجوعہ پئي ڪئي. سندس دلچسپيHierarchy کان وڌيڪ ڪم ۽ ان جي جلد ٿيڻ ۾ هوندي هئي. ان لاءِ هو ڏينھن ۾ ڪيترا ڀيرا مون کي فون ڪندو ۽ پاڻ وٽ گهرائيندو هو. اها ڳالھہ منھنجي آفيسر منير کي پسند نہ هئي. هن وڃي نيازي کي شڪايت ڪئي تہ رئوف مون کي ٻڌائڻ کانسواء جنجوعہ وٽ وڃي ٿو. ان تي نيازي ڪاوڙجي مون کي ماڳيئي اتان ٽرانسفر ڪري ڇڏيو. پر جنجوعہ ان جي باوجود مون کي فون ڪندو رهندو هو ۽ کيس اهو ٻڌائڻو پوندو هو تہ آئون هاڻي ان سيڪشن ۾ ناهيان.
اهو ڪم هاڻي ڊاڪٽر عبدالقادر کي ڏنو ويو. هو هڪ پڙهيل ڳڙهيل ۽ سيبتو ماڻھو هو ۽ ڪنھن جي ڪاڻ نہ ڪڍندو هو. هن بہ ڪريڊٽ ڪائونسل جي ورڪنگ پيپر وغيرہ جي تياري جي سلسلي ۾ منھنجي مدد وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جڏهين هو مون کي ڪنھن ڳالھہ جي وضاحت لاء نيازي وٽ وٺي هليو تہ هو مٿس ڪاوڙجي پيو تہ ان کي ڇو وٺي آيو آهين. نئين سيڪشن جي انچارج بہ مون کي پنھنجي ڪم جي بنياد تي سٺي سالياني رپورٽ ڏني پر جڏهين اها ڊائريڪٽر نيازي وٽ ويئي تہ ان ان کي هڪ گريڊ هيٺ ڪري ڇڏيو. هن کي جڏهين اهو محسوس ٿيو تہ ان ماڻھو جي سوائي سندس ڪم جي ٻي ڪا پٺ نہ هئي ۽ هن جي لاء هڪ يا ٻئي سيڪشن ۾ هئڻ جي ڪا گهڻي اهميت ناهي تہ هن مون کي ماڳيئي ڊپارٽمنٽ مان ئي نيڪالي ڏيئي مون کي انڊسٽريل ڪريڊٽ ڊپارٽمنٽ ٽرانسفر ڪري ڇڏيو. اڳ ۾ ان ڊپارٽمنٽ جي انچارج مون کي پاڻ وٽ گهرائڻ لاء گهڻي ڪوشش ورتي هئي پر ريسرچ ڊپارٽمنٽ مون کي ڇڏڻ لاء تيار نہ هو. هن وقت نيازي کي مون مان جان ڇڏائڻي هئي، ۽ هن ڪنھن هٻڪ کانسواء ڪجهہ ٻين ناپسنديدہ آفيسرن سان گڏ مون کي اتي ٽرانسفر ڪري ڇڏيو.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (3)

وفاقي حڪومت جي ٻين ادارن جيان اسٽيٽ بينڪ ۾ بہ ڪراچي جي اڙدو ڳالھائيندڙ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل آفيسرن ۾ واضح اختلاف ۽ ورهاست موجود هئي. ٻنھي جا پنھنجا گروپ ۽ لابيون هيون جيڪي پنھنجن ماڻھن کي فائدو ڏيڻ ۽ ٻين کي نقصان ڏيڻ ۾ رڌل هونديون هيون. ان صورتحال ۾ اسان جھڙن کي رڳو ﷲ جو آسرو هوندو هو. اسٽيٽ بينڪ جي ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ ٻاهرين ملڪن ۾ ٽريننگ وغيرہ جي سھولت بہ هوندي هئي. ان سلسلي ۾ مٿين آفيسرن جي رضامندي بہ وڏو ڪردار ادا ڪندي هئي. هڪ ڀيري آئي ايم ايف جي هڪ ٽريننگ پروگرام ۾ منھنجي نامينيشن متبادل اميدوار طور ٿي، پر منھنجي چونڊ نہ ٿي سگهي. ٻئي ڀيري آمريڪا ۾ ايم ايس جي هڪ سال جي پروگرام لاء منھنجي نامينيشن ٿي، پر ڪجهہ وقت کانپوء مون کي ٻڌايو ويو تہ گورنر آئي اي حنفي جو چوڻ آهي تہ هي اڃا نوجوان آهي، ان ڪري پوء بہ هن جي لاء موقعا ايندا. خبر ناهي اهو ڪارڻ هو يا ٻيو ڪو سبب هو ۽ گورنر ائين چيو بہ هو الاهي نہ، پر اهڙو موقعو وري نہ اچي سگهيو ۽ منھنجي عمر جا ئي ٻيا آفيسر انھن پروگرامن ۾ ويا.
آئون جنوري 1990 تائين ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ رهيس. پوءِ منھنجي ٽرانسفر انڊسٽريل ڪريڊٽ ڊپارٽمنٽ ۾ ٿي، جيڪو شاهين ڪامپليڪس ۾ هوندو هو. هتي هڪ Anomaly اها هوندي هئي تہ انتظامي لحاظ کان اسان هڪ ڌار ڊپاٽمنٽ ۽ ڌار ڊائريڪٽر تحت هوندا هئاسين، پر اهو هڪ لحاظ کان ريسرچ ۽ جنرل سائيڊ جو هڪ گڏيل ڊپارٽمنٽ هو. ڊائريڪٽر جنرل سائيڊ جو هو جڏهين تہ اسان جو سيڪشن هڪ جوائنٽ ڊائريڪٽر جي تحت هو. اسان جي سيڪشن جون ساليانا رپورٽون ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ فائنل ٿينديون هيون، جنھن جو نقصان اهو ٿيندو هو تہ اهي رپورٽون اڪثر ڊائون گريڊ ٿي ويندون هيون. گهڻي عرصي تائين اهو سلسلو هلندو رهيو ۽ پوءِ ڊپارٽمنٽ جي سطح تي رپورٽون فائنل ٿيڻ لڳيون، جنھن جو ڪنھن حد تائين فائدو اسان کي ٿيو. ڊائريڪٽر عين الدين هو. پنھنجي طبيعت جي لحاظ کان نرم مزاج ۽ گهٽ ڳالھائڻ وارو ماڻھو هو. ائين کڻي چئجي تہ هو اڌ ڳالھہ ڪندو هو ۽ باقي اڌ ٻڌڻ وارو پاڻ سمجهي وٺي. هتي اسان جي سيڪشن جو ڪم بہ صنعتي قرضن جي حوالي سان مختلف ادارن مان انگ اکر گڏ ڪري هڪ ورڪنگ پيپر تيار ڪرڻ ھوندو هو، جيڪو ڪاميٽي جي گڏجاڻي ۾ پيش ٿيندو هو ۽ پوءِ ان جي تجويزن کي نيشنل ڪريڊٽ ڪائونسل کي موڪليو ويندو هو. عين الدين شايد پنج سال کن ڊائريڪٽر رهيو. ان کان پوءِ رياض احمد ڊائريڪٽر ٿي آيو. هي ريسرچ ڊپارٽمنٽ مان جنرل سائيڊ تي آيو هو ۽ مون سان هن جي چڱي سلام دعا ۽ واقفيت هوندي هئي. هو پاڻ ڪراچي جو هو ۽ منھنجي ڪراچي سان تعلق هئڻ ڪري وڌيڪ ويجهڙائي محسوس ڪندو هو. سندس چوڻ هوندو هو تہ عيد وغيرہ جي ڪري ٻين شھرن جا ماڻھو ڊگهي عرصي لاء پنھنجي گهر هليا ويندا آهن، جنھن جي ڪري آفيس جو ڪم متاثر ٿيندو آهي. ان ڪري هو ڪراچي ۾ رهندڙن کي ترجيح ڏيندو هو. ٿوري عرصي کانپوء هو ايچ آر جو ڊائريڪٽر ٿي هتان هليو ويو.
هي ڊپارٽمنٽ هتي 1996 تائين رهيو ۽ پوءِ ان کي اسٽيٽ بينڪ جي مين بلڊنگ ۾ منتقل ڪيو ويو. اهو ڊپارٽمنٽ وفاقي حڪومت جي هدايتن تحت قائم ڪيو ويو هو. ڪجهہ عرصي کانپوءِ حڪومت ۽ بينڪ جي صاحبن اهو محسوس ڪيو تہ هن ڊپارٽمنٽ جي ضرورت ناهي ۽ اهڙي ريت اهو ڊپارٽمنٽ ئي ختم ڪيو ويو. ڪجهہ عرصو اسان ڪارپوريٽ افيئرس ڊپارٽمنٽ ۾ گذاريو، جنھن جو ڪم بينڪ جي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي گڏجاڻين جو بندوبست ڪرڻ ۽ ان جي فيصلن تي عملدرآمد وغيرہ کي ڏسڻ هو. ان. دوران بينڪ پاران ريسرچ ڊپارٽمنٽ جي انھن آفيسرن کي، جيڪي ٻين ڊپارٽمنٽن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا، اهو آپشن ڏنو ويو تہ اوهان کي جنرل سائيڊ تي آندو ويندو پر ان لاء اوهان کي پنھنجي ريسرچ واري سينارٽي تان هٿ کڻڻو پوندو. گهڻي سوچ ويچار ۽ صلاح مشوري کانپوءِ اسان سڀني جنرل سائيڊ جو آپشن ڏنو. ان جو ڪارڻ اهو هو تہ هڪ تہ ريسرچ ۾ گهٽ ۽ ٻوسٽ وارو ماحول هو ۽ ٻيو تہ اتي اڳتي وڌڻ جا موقعا محدود هئا، جڏهين تہ جنرل سائيد ۾ ڪجهہ عرصي ۾ گهڻن سينيئر ماڻھن جي رٽائرمنٽ هئي ۽ اهڙي ريت اتي اڳتي وڌڻ جا موقعا هئا. ڊپارٽمنٽ جي ختم ٿيڻ کانپوء نئين پوسٽنگ جي انتظار ۾ ڪجهہ عرصو اسان ايچ آر ۾ گذاريو. هتي ڪجهہ ٻيا آفيسر بہ هئا، جن ۾ خان محمد چانڊيو ۽ ميڊم فرزانا شامل هئا. هتان جي جوائنٽ ڊائريڪٽر اڪبر اسان کي اهو يقين ڏياريو تہ اوهان کي هتي ئي رکنداسين، پر هي چالاڪ قسم جو ماڻھو هو ۽ هن جي ڳالھين جو ڪو ڀروسو نہ هو. اتي اسان ڊپارٽمنٽ جو ڪجهہ ڪم بہ ڪندا رهياسين. پر جيئن توقع هئي، اڪبر حسين پنھنجو واعدو پورو نہ ڪيو ۽ اسان سڀني کي مختلف ڊپارٽمنٽن ۾ موڪلي ڇڏيائين.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (4)

منھنجي پوسٽنگ زرعي قرضن جي ڊپارٽمنٽ ۾ ٿي. هتي قاضي عبدالمقتدر، جيڪو تازو بينڪنگ ڪائونسل جي ختم ٿيڻ کانپو۽ ان جي ٻين اثاثن ۽ ذميوارين سان گڏ اسٽيٽ بينڪ آيو هو. هو ڪچھرين جو شوقين ۽ دير تائين پنھنجي آفيس ۾ محفل ڄمايو ويٺو هوندو هو. هتي جنھن سيڪشن ۾ مون کي رکيو ويو، ان جو ڪم زرعي شعبي جي قرض جي ضرورت جو ڪاٿو لڳائي ۽ مختلف ادارن کان انگ اکر وٺي هڪ ساليانو پلان تيار ڪرڻو هوندو هو، جيڪو زرعي قرضن جي ڪاميٽي، جنھن جي سال ۾ ٻہ ڀيرا گڏجاڻي ٿيندي هئي، ۾ پيش ڪبو هو ۽ پوءِ ان جون تجويزون نيشنل ڪريڊٽ ڪائونسل ۾ پيش ڪيون وينديون هيون. هتي منھنجي پوسٽنگ شروع کان ئي تنازعي جو شڪار رهي. بينڪ پاران ڊيٽا بينڪ جي نالي سان هڪ سيڪشن قائم ڪيو ويو هو جنھن جو انچارج محمد صديق جانگڙا هو، جنھن کي رٽائرمنٽ کانپوء ٻن سالن جي ڪانٽريڪٽ تي رکيو ويو هو. هن ايچ آر ۾ اهو لکي موڪليو تہ رئوف وٽ جيڪو ڪم هو اهو هاڻي اسان وٽ آهي ان ڪري ان کي هتي ٽرانسفر ڪيو وڃي. اهڙي ريتِ ايڇ آر پاران منھنجي ٽرانسفر جا آرڊر جاري ڪيا ويا. پر قاضي ان لاء تيار نہ هو. هن ايڇ آر جي رمائنڊرز جي باوجود نہ تہ ان آرڊر کي ختم ڪرايو ۽ نہ ئي مون کي ڊپارٽمنٽ مان فارغ ڪيو. ان دوران قاضي جي ٽرانسفر ٿي ويئي ۽ نئين ڊائريڪٽر ان ڳالھہ تي ناراضگي جو اظھار ڪيو تہ ايچ آر جي آرڊر تي عمل ڇو نہ ڪيو ويو ۽ هن فوري طور مون کي فارغ ڪري ڇڏيو ۽ مون نئون ڊپارٽمنٽ جوائن ڪيو. ڊيٽا بينڪ بينڪنگ پاليسي ۽ ريگوليشن ڊپارٽمنٽ تحت هو. پر ان لاءِ جن وسيلن، ماڻھن ۽ ڪمپيوٽر وغيرہ جي ضرورت هئي ان تي ڪو توجھہ نہ ڏنو ويو هو ۽ لڳو ائين ٿي تہ اهو مڙيئي ڪجهہ ماڻھن کي کپائڻ لاءِ ڪيو ويو هو. ان جو ثبوت ان ڳالھہ مان ملي ٿو تہ جانگڙا جي مٿان جنھن همراه کي انچارج مقرر ڪيو ويو هو، اهو بينڪ مئنيجمينٽ جو هڪ ناپسنديدہ ماڻھو هو ۽ ڪم جي حوالي سان سندس ڪنھن بہ تجويزکي قبول نہ ڪيو ويندو هو. هي فالج مان صحت ياب ٿي آيو هو ۽ پاڻياٺ استعمال ڪرڻ تي گهڻو زور ڏيندو هو. اسان کي چوندو هو تہ کيس بينڪ پاران جيڪي چانہ جا ٽوڪن ملندا هئا اهي اوهان بہ استعمال ڪيو. هن جو اهو معمول هو تہ هو لنچ جي وقت گهر هليو ويندو هو. جانگڙا جو ٻن سالن جو ڪانٽريڪٽ هڪ سال کانپوءِ ئي ختم ڪيو ويو ۽ اهڙي ريت هن سان جن ماڻھن ڪم ٿي ڪيو، اهي هڪ ڀيرو وري فارغ ٿي ويا. مون کي بينڪنگ پاليسي ۾ موڪليو ويو. هتي ڪجهہ عرصو آئون فارغ ويٺو رهيس ۽ ان دوران ڪجهہ ڪتاب پڙهي ورتا. پوء ڊائريڪٽر کي ڪنھن همراه ٻڌايو تہ هي ڪم جو ماڻھو آهي، ان کان ڪم وٺي سگهجي ٿو. اهڙي ريت مون کي ڊپارٽمنٽ جي مين اسٽريم ۾ شامل ڪيو ويو ۽ ساڳي وقت پنھنجي ڪم جي ڪري پنھنجن آفيسرن ۽ ڊائريڪٽر جي ويجهو ٿي ويس.
مون کي هتي ڪم ڪندي ڪجهہ عرصو ئي ٿيو هو تہ ڪنھن دوست مون کي اچي ٻڌايو تہ تنھنجي پروموشن ٿي آهي جيڪا ڳالھہ منھنجي لاء بلڪل غير متوقع هئي. ڇاڪاڻ تہ منھنجيون ساليانون رپورٽون بہ اوسط درجي جون هيون ۽ ٻي ڳالھہ تہ پروموشن ڪاميٽي جي ميمبرن جي نہ مون کي ڄاڻ هئي ۽ نہ ئي مون ڪنھن کي ان لاء چيو هو. ان سان گڏ مون کي بينڪنگ انسپيڪشن ڊپارٽمنٽ ۾ ٽرانسفر ڪيو ويو. ڊائريڪٽر مون کي گهرائي چيو تہ آئون توکي ڇڏڻ نہ ٿو چاهيان پر هي گورنر جا آرڊر آهن. ان جي باوجود هن نئين ڊپارٽمنٽ جي ڊائريڪٽر کي فون ڪري چيو تہ رئوف وٽ هن وقت ڪم آهي ۽ اسان کيس ڪجهہ ڏينھن کانپوءِ فارغ ڪنداسين. اهڙي ريت ڪجهہ ڏينھن کانپوءِ مون نئون ڊپارٽمنٽ جوائن ڪيو. اسان ٽي ڄڻا هتي ٽرانسفر ٿي آيا هئاسين ۽ ٽنھي کي مختلف بينڪن ۾ رائٽ آف ڪيسن کي ڏسڻ لاء موڪليو ويو. اسٽيٽ بينڪ پاران هڪ طريقہ ڪار مقرر ڪيل آهي، جنھن تحت بينڪن کي اهو اختيار ڏنل آهي تہ اهي اهڙن قرضن کي جن جي بينڪ جي ڪوششن جي باوجود ريڪوري ممڪن نہ هجي، انھن کي پنھنجي اڪائونٽ جي ڪتابن مان ختم ڪري سگهن ٿيون. اسٽيٽ بينڪ پاران اهو ڏٺو ويندو آهي تہ آيا بينڪن پاران ان طريقہ ڪار تي عمل ڪيو ويو آهي يا نہ ۽ جيڪڏهين ڪجهہ ڪيسن ۾ بينڪ پاران گهربل طريقہ ڪار تي عمل نہ ٿيل هوندو آهي تہ پوءِ ان کان پڇاڻو ٿيندو آهي. مون کي ان ڪم لاء ايم سي بي موڪليو ويو. ان جي آفيس سنڌي مسلم سوسائٽي ۾ مھدي ٽاورز ۾ هئي.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (5)

هن ڊپارٽمنٽ ۾ انسپيڪشن لا۽ خاص طور شھر کان ٻاهر وڃڻ جي هڪ ڪشش هئي. ٻاهر گهمڻ ڦرڻ کانسوا۽ ٽي اي ڊي اي جي صورت ۾ هڪ چڱي رقم ملندي هئي ۽ مختلف ماڻھن سان ملڻ جو موقعو ملندو هو. بينڪ پاران ان سلسلي ۾ اها سھولت ڪئي ويئي هئي تہ اڳ جيان هوٽلن جا بل وغيرہ جمع ڪرائڻا نہ پوندا هئا جنھن جي لاء گهڻا ڪوڙ ڳالھائڻا پوندا هئا. هڪ خاص رقم آفيسرن کي سندن گريڊ جي حساب سان ڏني ويندي هئي. پر جيڪو ڪم منھنجي ٽيم وٽ هو ان ۾ اهڙي ڪا ڳالھہ نہ هئي. بينڪن جي هيڊ آفيسن، جيڪي گهڻو ڪري ڪراچي ۾ ئي هيون، ۾ ئي اهو ڪم ڪرڻو پوندو هو. ان ڪري هتي خاص طور تي جيڪي نوان آفيسر آيا ٿي، انھن جڏهين پنھنجن دوستن کي فائدا وٺندي ڏٺو ٿي تہ انھن کي مايوسي بہ ٿي ٿي ۽ انھن احتجاج بہ ڪيوٿي، پر ان جو فوري طور ڪو نتيجو نہ نڪتو. مون کي هتي هڪ فائدو اهو ٿيو تہ مون کي پھرين ڪراچي ۽ پوءِ اسلام آباد ۾ پھرين ٽن هفتن ۽ پوء اٺ هفتن جي ٽريننگ تي موڪليو ويو. ان کانسواءِ ڪجهہ ٽريننگ هڪ هفتي جون بہ هيون. پنھنجي پيشہ ورانہ ڄاڻ وڌائڻ سان گڏ ان ۾ گهڻن اترين علائقن کي ڏسڻ جو موقعو پڻ مليو، جنھن جا تفصيل مون پنھنجن مختلف مضمونن ۾ لکيا آهن.
ساڳي وقت ڪجهہ وقت کانپوءِ مون کي انسپيڪشن جي مک ڌارا ۾ شامل ڪيو ويو، جنھن دوران مختلف ماڻھن سان واسطو پيو ۽ خاص طور پنجاب جي جي ٽي روڊ، پشاور ۽ ان جي پسگردائي ۾ قبائلي علائقن ۾ وڃڻ ۽ گهڻين تاريخي جاين وغيرہ کي ڏسڻ جو موقعو مليو.
گورنر ڊاڪٽر يعقوب جي دور کان بينڪ انتظاميا پاران بينڪ جي ملازمن سان لاڳاپيل پاليسين ۾ ايتريون تڪڙيون تبديليون ڪيون پئي ويون، جو اها پڪ نہ هوندي هئي تہ جيڪا پاليسي اڄ آهي، اها ڪيترو عرصو برقرار رهندي. اها ڳالھہ عشرت حسين جي دور ۾ بہ رهي، بلڪ ان ۾ اڃا تيزي اچي ويئي. ان دوران بينڪ پاران پروموشن پاليسي ۾ تبديلي ڪئي ويئي، پر اها پاليسي ايندڙ سال کان لاڳو ٿيڻي هئي. پراڻي پاليسي تحت اسان ٻہ سنڌي آفيسر پروموشن جا اهل هئاسين. گورنر غشرت حسين بجائي ان تي عمل ڪرڻ جي اسان تي نئين پاليسي لاڳو ڪئي ۽ اهڙي ريت اسان کي پروموشن نہ ملي سگهي. ان تي گورنر تي گهڻي تنقيد ٿي ۽ نتيجي ۾ کيس ايندڙ سال اسان ٻنھي کي پروموشن ڏيڻي پئي. آئون جولائي 2014 ۾ رٽائر منٽ تائين انھي ڊپارٽمنٽ ۾ رهيس.
منھنجي اپائنٽمنٽ ريسرچ ڊپارٽمنٽ لاءِ ٿي هئي. اهو بينڪ جو خاص شعبو هو، جتان ٻئي ڪنھن ڊپارٽمنٽ ۾ ٽرانسفر ٿيڻ ممڪن نہ هوندو هو، پر وقت سان گڏوگڏ اها پاليسي تبديل ٿي ويئي. ڪجهہ سالن کانپوء جنوري 1990 ۾ اتان ٽرانسفر ٿيڻ کانپوءِ وري ان ڊپارٽمنٽ ۾ نہ ويس. ان جي باوجود عجيب ڳالھہ اها هئي تہ سڄي بينڪ ۾ منھنجي سڃاڻپ ريسرچ ڊپارٽمنٽ جي حوالي سان هئي پر ريسرچ ڊپارٽمنٽ، جتي منھنجي وڃڻ کانپوءِ گهڻيون تبديليون آيون هيون ۽ گهڻا نوان آفيسر آيا هئا، مون کي ريسرچ جي حوالي سان نہ سڃاڻندا هئا. هن وقت بہ ڊپارٽمنٽ پاران جيڪو واٽس اپ گروپ ٺاهيو ويو آهي، ان ۾ منھنجو نالو شامل ناهي.
منھنجي بينڪ جوائن ڪرڻ کان اڳ هتي سنڌي بلوچ ايمپلائيز ويلفيئر ايسوسيئيشن (سبيوا) هوندي هئي. ان وقت جيئن تہ بينڪ ۾ سنڌي بلوچ ملازمن جو تعداد گهڻو نہ هو ان ڪري ان جو گهڻو نالو ۽ سرگرمي بہ نہ هئي. 1980 جي ڏهاڪي کان ڪوٽا سسٽم تي عمل ٿيڻ جي ڪري سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن مان هتي ماڻھو آيا ۽ اهڙي ريت سنڌي ۽ بلوچ ملازمن جي تعداد ۾ گهڻو واڌارو ٿيو ۽ سبيوا جون سرگرميون منظر تي اچڻ لڳيون. مون کي ان ۾ نہ تہ ڪا گهڻي دلچسپي هئي ۽ نہ ئي ان متعلق ڪا گهڻي ڄاڻ هئي. ڪجهہ وقت کانپوءِ مون سان گڏ ڪم ڪندڙ هڪ سنڌي دوست مون کي ٻڌايو تہ تنھنجي متعلق سبيوا ۾ بحث هلندڙ آهي تہ آيا هن کي ميمبر ڪري سگهجي ٿو يا نہ. مسئلو اهو هو تہ انھن مان گهڻن کي اها پڪ نہ هئي تہ هي واقعي سنڌي آهي يا ڪاٺياواڙي ميمڻ آهي. منھنجي هن دوست جڏهين منھنجي سنڌي هئڻ جي تصديق ڪئي ۽ کين ٻڌايو تہ هي سنڌي جو ليکڪ آهي تہ پوءِ انھن مون سان رابطو ڪيو ۽ مون کي ميمبر ڪيو. آئون هونئن ئي ان ٽريڊ يونين ۽ ايسوسيئيشن وغيرہ جي سرگرمي کان پري رهيو آهيان. ان ڪري منھنجي ميمبر هئڻ نہ هئڻ سان ڪو گهڻو فرق نہ ٿي پيو. باقي مختلف موقعن تي هو مون کان چندو ۽ في وغيرہ وٺي ويندا هئا. بھرحال ان جي ڪري منھنجي گهڻن سنڌي دوستن سان واقفيت ٿي ۽ تعلق پيدا ٿيو جيڪو هونئن نہ ٿئي ها ۽ اهو تعلق ڪنھن نہ ڪنھن صورت ۾ اڃا بہ باقي آهي.
 

اسٽيٽ بينڪ جون يادگيريون (6)

پاڪستان جي لاءِ پرڏيھي ڪرنسين ۽ خاص طور ڊالر جي ڀيٽ ۾ روپئي جي قدر کي مستحڪم رکڻ ۽ پرڏيھي ناڻي جي ذخيرن کي وڌائڻ هميشہ هڪ مسئلو رهيو آهي. ان لحاظ کان دنيا ۾ ٻن قسمن جا ملڪ آهن. هڪ اهي جتان ڪرنسي قانوني طريقن سان ٻين ملڪن ۾ وڃي ٿي ۽ ان تي گهڻيون پابنديون ناهن ۽ ٻيا اهي جن کي پنھنجي مختلف معاشي ضرورتن لاءِ پرڏيھي ڪرنسي جي گهرج آهي ۽ اهي ان کي پنھنجي ملڪ ۾ آڻڻ ۽ ان جي ٻاهر وڃڻ کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ مختلف قدم کڻن ٿا. پاڪستان ٻئي قسم جي ملڪن ۾ شامل آهي.
هتي حوالا هنڊي جھڙن غير قانوني ذريعن سان پرڏيھي ڪرنسي جي گهڻي ڏي وٺ ٿيندي رهي آهي جنھن جي ڪري ملڪي معيشت کي نقصان پھچي ٿو. ان سلسلي ۾ پاڪستان وقت بوقت مختلف قدم کڻندو رهيو آهي.
پرڏيھي ڪرنسين جي ڏي وٺ ۽ ڪاروبار ڪندڙ فرمن لاء اسٽيٽ بينڪ جا ضاطا وغيرہ اڳ ئي موجود هئا. انھن کي وڌيڪ موثر ڪرڻ لاءِ نوان ضابطا ٺاهيا ويا ۽ نگراني جي عمل کي وڌايو ويو. پرڏيھي ڪرنسي جو ڪم ڪندڙن کي چيو ويو تہ اهي ايڪسچينج ڪمپنيون قائم ڪن. انھن ڪمپنين جي انسپيڪشن لا3 بينڪنگ انسپيڪشن ڊپارٽمنٽ ۾ ئي هڪ ڌار سيڪشن قائم ڪيو ويو ۽ مون کي ان جو انچارج ڪيو ويو.
منھنجي حوالا هنڊي جي حوالي سان ابوظهبي ۾ ٿيندڙ هڪ ٻن ڏينھن جي ورڪشاپ ۾ نامينيشن ڪئي ويئي. اها ڪنھن بہ پرڏيھي ٽريننگ جي حوالي سان منھنجي پھرين ۽ آخري ٽريننگ هئي. ان ٽريننگ ۾ پاڪستان مان نيب جو نمائندو ۽ اسٽيٽ بينڪ جو هڪ ڊائريڪٽر پڻ شامل هو. امارات جي مرڪزي بينڪ ان جي ميزبان هئي، پر اهو هڪ سيلف فنانسنگ ورڪشاپ هو، جنھن ۾ هر شريڪ ٿيندڙ کي شريڪ ٿيڻ جي في ۽ ٻيو خرچ پاڻ ڪرڻو هو. اها ٻي ڳالھہ آهي تہ ميزبانن جو ورتاءُ نھايت سٺو هو ۽ ورڪشاپ جي ختم ٿيڻ کانپوءِ انھن گهڻن اهڙن شريڪ ٿيندڙن کي جن دبئي وڃڻ چاهيو ٿي، انھن جي اتي وڃڻ جو پڻ بندوبست ڪيو. منھنجو خرچ تہ اسٽيٽ بينڪ تي هو جڏهين تہ مون سان گڏ اسٽيٽ بينڪ جو جيڪو ڊائريڪٽر شريڪ ٿيو هو، ان پاڻ پنھنجو خرچ ڪيو هو. هي همراه اسٽيٽ بينڪ ۾ اچڻ کان اڳ دبئي ۽ ابوظهبي ۾ مختلف بينڪن ۾ نوڪري ڪري چڪو هو. سندس چوڻ هو تہ هو اتي بجائي پنھنجي ذاتي ڪار رکڻ جي رينٽ اي ڪار کي ترجيح ڏيندو هو ۽ ويڪ اينڊ تي جڏهين پاڪستان ايندو هو تہ ان ڪارکي ايئر پورت تي ڪمپني جي حوالي ڪري وري ايندڙ هفتي نئين ڪار وٺندو هو. هن هتي اچڻ کان اڳ بہ ويزا وغيرہ جي حصول ۽ UAE مرڪزي بينڪ، جيڪا ان ورڪشاپ جي ميزبان هئي، جي حوالي سان منھنجي گهڻي رهنمائي ۽ مدد ڪئي هئي. ورڪشاپ دوران بہ شام جو هن مون کي پنھنجي گاڏي ۾ ابوظهبي جا مختلف هنڌ ڏيکاريا. مون نجي طور دبئي ۾ بہ ڪجهہ ڏينھن گذاريا آهن. انھن ٻنھي شھرن ۾ مون کي اهو فرق لڳو تہ دبئي وڌيڪ ڪمرشيل ۽ واپاري لحاظ کان اڳتي آهي ۽ اتي وڌيڪ رونق ۽ ماڻھن جي چھل پھل محسوس ٿئي ٿي. جڏهين تہ ابوظهبي، جيڪو امارات جي گادي جو هنڌ پڻ آهي ۽ جتي تيل جي مک پيداوارٿئي ٿي، ڪنھن دور جي اسلام آباد وانگر خاموش ۽ پنھنجن عاليشان روڊ رستن سان هڪ باوقار شھر لڳو. هتي مون کي ٽئڪسي ۾ سفر ڪرڻ جو اتفاق ٿيو. هتي گهڻو ڪري ٽئڪسي ڊرائيور پاڪستان جا پٺاڻ هئا، جيڪي فاصلي جي حساب سان هڪ مقرر ڀاڙو وٺن ٿا. هڪ ٽئڪسي ڊرائيور مون کي ٻڌايو تہ ٽئڪسي هتان جي مقامي عرب جي ملڪيت هوندي آهي، جن کي هو هڪ خاص رقم ادا ڪندا آهن. هتي مون کي بس ۽ ٻي ڪا پبلڪ ٽرانسپورٽ نظر نہ آئي. اهو ورڪشاپ هڪ فائيو اسٽار هوٽل ۾ منعقد ڪيو ويو هو ۽ ان ۾ گهڻن ملڪن جا نمائندا شريڪ ٿيا هئا. انھن مان گهڻن پنھنجي ملڪ ۾ ڪرنسي ايڪسچينج جو جيڪو نظام ۽ ضابطا وغيرہ هئا، ان متعلق ٻڌايو.
هتي پاڪستان جي نيشنل بينڪ جي انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ نيشنل ايڪسچيج پڻ ڪم ڪري رهي هئي، جنھن جا همراه بہ ان ورڪشاپ ۾ شريڪ هئا. ان جو مينيجر ناريجو صاحب هو، جنھن سان بہ ملاقات ٿي. سندس چوڻ هو تہ هتي ڪنھن هڪ مقامي ماڻھو کي ملازم رکڻ لازمي آهي. پوءِ ضروري ناهي تہ هو ڪم بہ ڪري ۽ باقاعدي آفيس اچي. اهو همراه ڪڏهين ڪيڪ وغيرہ کڻي ايندو هو ۽ ڪڏهين ڪچھري لاءِ ايندو هو. هتي جيتوڻيڪ کلي عام فقير ۽ پنڻ وارا نظر نہ ٿا اچن، جيئن اسان جي ملڪ ۾ آهن، پرمنھنجو هڪ اڌ اهڙي ماڻھو سان واسطو پيو، جيڪي لڪ ڇپ ۾ خيرات گهري رهيو هو.
ڪنھن بہ شھر کي ڏسڻ ۽ ان متعلق ڪو رايو قائم ڪرڻ لاء ٻہ ڏينھن ٿورا آهن پر ان متعلق هڪ Bird’s eye view ضرور ملي وڃي ٿو.
 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (1)

اسٽيٽ بينڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي جي نوڪري دوران مون مختلف شعبن ۾ ڪم ڪيو ۽ منھنجو گهڻن ماڻھن سان واسطو پيو. اهو تعلق مختلف ماڻھن سان مختلف نوعيت جو هو. ڪن سان ويجهڙائي هوندي هئي ۽ ڪن سان رڳو ڪم جي حد تائين يا رسمي سلام دعا هوندي هئي.
جيتوڻيڪ اسان جو سڄو ڪم انگن اکرن جو هوندو هو، پر ان دور ۾ ڪمپيوٽر وغيرہ جو تہ تصور ئي نہ هو، بلڪہ جيڪي ڪيلڪيوليٽر هئا، انھن کي بہ ڪاغذ وجهي هينڊل هلائي استعمال ڪبو هو. ڪجهہ وقت کانپوء اليڪٽرانڪ ڪيلڪيولِيٽر ڏنا ويا. بھي کاتي وارا رجسٽر هوندا هئا، جن تي سڄو حساب ڪتاب ٿيندو هو. شروع ۾ منھنجي جنھن سيڪشن ۾ پوسٽنگ ٿي، اتي مون سان گڏ رشيد نالي همراه هوندو هو. اسان جو گڏيل ڪم هوندو هو. پر هن سان گهڻي ڪچھري وغيرہ نہ ٿيندي هئي، بس ڪم سان ڪم هوندو هو. ڪجهہ عرصي کانپوءِ هو ڪينيڊا هليو ويو. منھنجو دوست ظفر جڏهين ڪينيڊا ويو تہ اتي سندس رشيد سان ملاقات ٿي هئي. هتي اسان سان گڏ هڪ ٻيو آفيسر ظفر علي هو. هن جو واسطو ڊيرہ غازي خان جي داجل تحصيل سان هو. هي مون کان هڪ سال کن اڳ بينڪ ۾ آيو هو. نھايت فضيلت وارو ماڻھو، ڪنھن کي ڪم کان منع نہ ڪندو هو. هو گهڻو عرصو ريسرچ ڊپارٽمينٽ ۾ رهڻ کانپوء اڪائونٽس ڊپارٽمنٽ هليو ويو. سندس ٻہ پٽ ۽ هڪ ڌي آهن ۽ ٽيئي ميڊيڪل ڊاڪٽر آهن. سندس ٻيئي پٽ آمريڪا ۽ ڌي جرمني ۾ آهي. رٽائر ٿيڻ کانپوءِ ڪجهہ عرصو ڪراچي ۾ رهيو ۽ پوءِ پنھنجي زال جي وفات کانپوءِ پٽن وٽ آمريڪا هليو ويو. ساڻس ڪڏهين فون تي حال احوال ٿيندا آهن. جهلم سان واسطو رکندڙ هڪ آفيسر اصغر بيگ هو. هڪ آزاد طبيعت جو ماڻھو هو. وڏن آفيسرن سان دوستي جي حد تائين ناتن هئڻ باوجود هو انھن جي ڪاڻ نہ ڪڍندو هو ۽ نہ ئي انھن جي ڪا غلط ڳالھہ مڃيندو هو. ڪجهہ آفيسرن لاءِ کيس ڊائريڪٽر پاران چيو ويو تہ انھن کي خراب سالياني رپورٽ ڏي پر هن ائين نہ ڪيو. ان جي ڪري سندس پنھنجي سالياني رپورٽ سٺي نہ هوندي هئي ۽ نيٺ ڊپارٽمنٽ مان ئي ٽرانسفر ڪري ٻئي ڊپارٽمنٽ موڪليو ويو. هو گهران ماني کڻي ايندو هو ۽ اڪثر مون کي ان ۾ شامل ڪندو هو. اصغر بيگ رٽائرمنٽ کانپوءِ ڪجهہ عرصو ڪراچي ۾ رهيو ۽ هن وقت هو اسلام آباد ۾ رهندو آهي.
خالد خاور ڪاظمي پشاور مان پروموشن کانپوءِ ٽرانسفر ٿي هن ڊپارٽمينٽ ۾ آيو هو. هو جيتوڻيڪ پنجابي هو، پر گهڻو عرصو پشاور ۾ رهڻ ڪري پشتو صاف ڳالھائيندو هو. هونئن پنھنجي ورتاءَ جي لحاظ کان مناسب ماڻھو هو، پر موقع مھل جي حساب سان اسٽينڊ وٺي نہ سگهندو هو ۽ ٻئي شخص کي اڳتي ڪري ڇڏيندو هو. هڪ ٻي خاص ڳالھہ مون نوٽ ڪئي تہ دفتر جي ڪم کانسواءِ ڪتابن جي مطالعي وغيرہ کان لاتعلق هوندو هو جيڪا ڳالھہ گهڻن ۾ مشترڪ هئي. هو پريڊي اسٽريٽ صدر ۾ اسٽيٽ بينڪ جي فليٽن ۾ رهندو هو. هڪ ڀيري آئون ساڻس گڏجي صدر آيس. مون کان پڇيائين تہ ڪھڙو ڪم آهي. مون کيس ٻڌايو تہ ڪجهہ ڪتاب گهرجن تہ مون کي چيائين تہ ڪتاب ڪا پڙهڻ جي شيءِ آهي. هن وقت هي بہ اسلام آباد ۾ رهندو آهي.
اقبال حسين ڪراچي جو اڙدو ڳالھائيندڙ هو. پنھنجي ڪم سان ڪم رکندڙ ماڻھو هو. يبنڪنگ ڊپلوما جا امتحان هلندڙ هجن ۽ اڪائونٽنگ جو پرچو هجي. هن مون کي چيو تہ منھنجي گهر اچو، اتي گڏجي اسٽڊي ڪنداسين. آئون وٽس هڪ ڏينھن رهيس. هو فيڊرل بي ايريا ۾ مغل هائوس وٽ رهندو هو. هو هرسال حليم جي دعوت ڪندو هو ۽ پنھنجن سڀني آفيس وارن کي گهرائيندو هو ان تاڪيد سان تہ گهران ٿانو کڻي اچجو تہ جيئن گهر لاء بہ حليم کڻي وڃو. هو آفيس وارن لاء نان بہ گهرائي رکندو هو. چوندو هو تہ يار اهي پنجاب وارا حليم کي بہ ٻوڙ سمجهي کائين ٿا، ان ڪري انھن لاء نان گهرائيندو آهيان، اهو سندس اصول هوندو هو تہ جيڪو هڪ ڀيري دعوت ۾ نہ ايندو هو ان کي ٻيھر نہ چوندو هو. رٽائر ٿيڻ کانپوءِ بہ هو فون تي حليم جي دعوت ڏيندو هو. هاڻي سندس وفات ٿي چڪي آهي. سندس وڏو پٽ اسٽيٽ بينڪ جي ڊسپينسري ۾ ڊاڪٽر آهي.
فخرالدين نالي هڪ آفيسر هو. هو بينڪ جي فارين ايڪسچينج ڊپارٽمنٽ مان هتي آيو هو. هڪ ذهين ۽ پنھنجي ڪم تي ڀروسو ڪندڙ ماڻھو هو. هڪ ڀيري منھنجي موڪل جي درخواست ان ڳالھہ جي باوجود هن صحيح ڪري اڳتي موڪلي تہ سندس آفيسر اها موڪل نہ پيو ڏيڻ چاهي. ڪجهہ عرصي کانپوءِ هو سعودي عرب جي مرڪزي بينڪ SAMA ۾ هليو ويو. گهڻي عرصي کانپوءِ پنھنجي ڌي جي شادي جي سلسلي ۾ هو ڪراچي آيو هو تہ اسٽيٽ بينڪ ۾ مون سان سندس ملاقات ٿي هئي ۽ مختلف موضوعن تي ڳالھہ ٻولھہ ٿي هئي. ان کانپوء ساڻس ڪو رابطو ناهي.
اتي جيڪي آفيسر هئا، انھن ۾ هڪ خاتون مس آئزبل لوبو هئي. سندس خاندان گهڻو عرصو اڳ گوا مان اچي ڪراچي ۾ آباد ٿيو هو. هڪ تہ هو پنھنجي ڪم ۾ هوشيار ۽ ٻيو پنھنجي ڪم سان ڪم رکندي هئي. سندس ويجهو رهندڙ ڪجهہ ماڻھن جو چوڻ هو تہ سندس خاندان ۾ سوائي هڪ ڀاءُ جي ٻئي ڪنھن جي شادي ٿيل نہ هئي. ڪجهہ عرصي کانپوءِ نوڪري ڇڏي هو پرڏيھہ پڙهڻ لاء هلي ويئي.
وهاڙي پنجاب سان واسطو رکندڙ منير احمد نالي هڪ آفيسر هو. ڪجهہ عرصو مون کي ساڻس ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو. هي پاڻ تہ شاعري نہ ڪندو هو پر ٻين جا ڪجهہ شعر ياد ڪري پيو ٻڌائيندو هو. منھن تي مٺو هوندو هو، پر پنھنجي فائدي لاء چغل خوري ۽ ٻيا ڪم بہ ڪندو هو. منھنجي ساڻس آخري ملاقات اسٽيٽ بينڪ لاهور ۾ ٿي هئي، جتي هو چيف مينيجر هو. سندس چوڻ هو تہ هن مذهبي موضوعن تي ڪجهہ ڪتاب لکيا آهن ۽ ڪجهہ تي ڪم ڪري رهيو آهي. رٽائرمنٽ کانپوءِ هو لاهور ۾ ئي رهائش پزير آهي.
 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (2)

مون کي ان آفيسر جو نالو وسري ويو آهي، پر سندس ذات قريشي هئي. هو ڊيره اسماعيل خان جو سرائيڪي ڳالھائيندڙ هو. هو جيتوڻيڪ اسان جي سيڪشن ۾ نہ پر ڊپارٽمنٽ ۾ هو. نرم لھجي ۾ ڳالھائڻ وارو هڪ قربائتو ماڻھو هو. پريڊي اسٽريٽ ۾ اسٽيٽ بينڪ جي فليٽن ۾ رهندو هو. منھنجي جڏهين شادي ٿي تہ هو ڊپارٽمنٽ جو واحد ماڻھو هو، جنھن گهڻو اصرار ڪري مون کي پنھنجي زال سان گڏ پنھنجي گهر اچي ماني کائڻ جي دعوت ڏني. اسان سندس گهر وڃي ماني کاڌي. ٿوري وقت کانپوء سندس پنجاب جي پلاننگ اينڊ ڊيولپمنٽ ڊپارٽمنٽ ۾ تقرري ٿي ۽ هو لاهور هليو ويو. ساڻس پو۽ وري ملاقات نہ ٿي آهي.
سجاد حسين بخاري جو لاهور سان واسطو هو. هو ڪجهہ عرصو اسٽيٽ بينڪ جي لاهور آفيس ۾ رهڻ کانپوء ڪراچي آيو هو. پنھننجي آزاد طبيعت ۽ وڏن آفيسرن جي اڳتي پوئتي نہ هلڻ جي ڪري هو انھن وٽ گهڻو پسنديدہ شخص نہ هو. سندس طبيعت هيٺين آفيسرن سان گهڻو ٺھندي هئي ۽ هو انھن سان ئي گهڻو اٿندو ويھندو هو. هو اسٽيٽ بينڪ جي پريڊي اسٽريٽ وارن فليٽن ۾ رهندو هو. پنھنجي گهر وارن جي لاهور منتقل ٿيڻ جي ڪري هو اتان ڇڏي بغدادي ۾ منھنجي پراڻي گهر جي سامھون هڪ فليٽ ۾ اچي رهيو هو. بابا جي وفات تي هو تعزيت لاء منھنجي گهر بہ آيو هو. ڪجهہ عرصي کانپوء سندس لاهور آفيس بدلي ٿي ويئي ۽ اتي ئي هو رٽائر ٿيو. تازو سندس وفات ٿي آهي.
ڪجهہ عرصي کانپوءِ ريسرچ آفيسرز جو جيڪو نئون گروپ آيو، ان مان غلام حسين خاصخيلي جي پوسٽنگ اسان جي سيڪشن ۾ ٿي. هي ٿر سان واسطو رکندڙ سنڌ يونيورسٽي جو گريجويٽ هو. هو بظاهر خاموش طبيعت، هر ڪنھن سان تميز ۽ طريقي سان پيش ايندڙ ھو، پر جڏهين ماڻھو سندس ويجهو ويندو هو تہ خبر پوندي هئي تہ وٽس لطيفن جو ڍير هوندو هو. ڊپارٽمنٽ جي ڪجهہ وڏن آفيسرن لاءِ اهو مشھور هوندو هو تہ اهي هيٺئين اسٽاف سان بدتميزي ڪن ٿا ۽ ايستائين تہ کين گاريون بہ ڏين ٿا. پر اهو سڀ اهي انھن سان ڪندا هئا جن کي اهي فائدا ڏيندا هئا. ٻئي ڪنھن سان ائين نہ ڪري سگهندا هئا. خاصخيلي هونئن تہ هڪ ماٺيڻو ماڻھو هو، پر پنھنجي عزت نفس تي ڪمپرومائز نہ ڪندو هو. مون کي هن هڪ واقعو ٻڌايو تہ هڪ ڀيري موڪل جي ڏينھن جانگڙا گهر فون ڪري کيس گهٽ وڌ ڳالھايو. هن ان مھل منھن بہ نہ ڌوتو ۽ گاڏي کڻي اچي بينڪ پھتو. جانگڙا ان مھل ايڪانامڪ ايڊوائزر جنجوعہ وٽ هو. ڪنھن ان کي اتي وڃي ٻڌايو تہ خاصخيلي نھايت ڪاوڙ ۾ مٿي سندس انتظار ڪري رهيو آهي. ان تي جنجوعہ ان آفيسر کي چيو تہ في الحال خاصخيلي کي سمجهائي گهر موڪل پوءِ ڏسون ٿا. خاصخيلي جو چوڻ آهي تہ ٻئي ڏينھن جانگڙا سندس سيٽ تي اچي ساڻس معذرت ڪئي. هن ڊپارٽمنٽ ۾ هو گهڻو عرصو رهيو ۽ پوء سندس نوڪري جي آخري ڏينھن ۾ کيس پنھنجي ڪم سان گڏ اسٽيٽٽڪس ڊپارٽمنٽ ۾ بدلي ڪيو ويو. رٽائرمنٽ کانپوء هو ڪراچي ۾ پنھنجن ٻارن سان گڏ رهندو آهي ۽ اڪثر ڳوٺ بہ ويندو رهندو آهي.
سيڪشن کانسواءِ ڊپارٽمنٽ جي جن ماڻھن سان واسطو پيو، انھن ۾ هڪ مون سان گڏ آيل شريف خواجہ هو. شريف لياري ۾ منھنجي ويجهو ئي رهندو هو. اسان جو هڪٻئي جي گهر ۽ ٻارن جي شادين وغيرہ ۾ اچڻ وڃڻ ٿيندو هو. ان علائقي سان کيس ۽ سندس ٻارن کي انسيت آهي. هن جيتوڻيڪ گهر بدلايو آهي پر هينئر بہ ويجهو ئي کارادر ۾ رهندو آهي. شريف جا ٻہ ڀائر خيرپور ۾ جهيڙي ۾ مارجي ويا جڏهين تہ سندس پٽ ڪراچي ۾Stray Bullet جو نشانو بڻجي ويو. هن وقت اسان ٻيئي رٽائر آهيون پر ڪڏهين اتفاق سان فون تي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي آهي يا رستي پنڌ ملاقات ٿيندي آهي. هو اسٽيٽ بينڪ ۾ اچڻ کان اڳ بہ وڪالت ڪندو هو ۽ هاڻي رٽائر ٿيڻ کانپوء بہ وڪالت ڪندو آهي.
ڪجهہ آفيسرن، جن ۾ منھنجو ڪلاس فيلو ۽ دوست ظفر اقبال ۽ مون سان گڏ بينڪ ۾ آيل عثمان بلوچ شامل هئا، ويلفيئر ايسوسيئيشن آف ريسرچ جي نالي سان هڪ تنظيم ٺاهي، جنھن جو ڪم ڊپارٽمنٽ جي آفيسرن جي مسئلن کي مٿي تائين پھچائڻ ۽ انھن کي حل ڪرڻ لاء ڪوشش ڪرڻ هو. ڪجهہ ڄڻن ساڙ ۽ پاڻ وڻائڻ جي شوق ۾ ڊائريڪٽر نيازي جا وڃي ڪن ڀريا تہ اها تنظيم اوهان جي خلاف ٺھي آهي. هن ان ڳالھہ تي يقين ڪيو ۽ باقاعدي هڪ محاذ آرائي جو ماحول پيدا ڪري ڇڏيو ۽ انھن ٻنھي کي ريسرچ مان ٻين شعبن ۾ ٽرانسفر ڪري ڇڏيو. ان صورتحال ۾ ڪجهہ عرصي کانپوء اها تنظيم تہ غير موثر ٿي ويئي پر اهي ٻيئي همراه ٻين پليٽ فارم تان سرگرم رهيا.
عثمان سنڌي بلوچ ويلفيئر ايسوسيئيش ۽ اسٽيٽ بينڪ آفيسرز ايسوسيئيشن ۾ سرگرم رهيو. هو خاص طور آفيسرز ايسوسيئيشن ۾ گهڻو سرگرم هو ۽ آفيسرن جي مختلف مسئلن جي حوالي سان انتظاميا سان لھ وچڙه ۾ ايندو هو. عثمان ڪجهہ عرصي کانپوء وري ريسرچ ۾ موٽي آيو ۽ پوء پنھنجي نوڪري جي آخري سالن ۾ سندس اتان وري ٽرانسفر ٿي ويو جتي پنھنجي رٽائرمنٽ تائين رهيو. رٽائر ٿيڻ کانپوء بہ عثمان ان لحاظ کان انھن سرگرمين سان لاڳاپيل آهي تہ هو بينڪ جي رٽائرڊ ملازمن جي ايسوسيئيشن جو عھديدار آهي ۽ انھن جي مسئلن متعلق سرگرم رهندو آهي. منھنجو ساڻس هميشہ هڪ ويجهو تعلق رهيو آهي. ڪڏهين ملاقات ۽ اڪثر فون تي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي رهندي آهي.
پر ظفر ريسرچ ۾ نہ موٽيو. ظفر جي هڪ خاصيت اها هوندي هئي تہ آفيس جي ڪم سان گڏوگڏ کيس پبلڪ ريليشننگ جو بہ ڏانءُ هو. هو جيتوڻيڪ مختلف معاملن تي پنھنجن آفيسرن سان اختلاف ڪندو هو پر ساڳي وقت انھن سان ٺھي بہ هلندو هو. هو ڊائريڪٽر جي عھدي تائين پھتو. ممڪن آهي تہ ان ۾ سندس ڊوميسائل جو معاملو بہ هجي. سندس تعلق قصور سان هو. هو رٽائرمنٽ کان پوء ڪراچي ۾ ئي رهندو آهي. ڪڏهين ساڻس فون تي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي آهي.
 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (3)

اختر صديقي مون سان گڏ ئي ڊپارٽمنٽ ۾ آيو هو. اختر جو پيءُ ريلوي ۾ ملازم هو ۽ ورهاڱي کان اڳ ڀارت جي ڪنھن شھر مان گهوٽڪي ۾ اچي رهيو هو. اختر جي جيتوڻيڪ گهر جي ٻولي اڙدو هئي پر سندس سنڌي بلڪل ٻھراڙي جي سنڌين واري هئي. بينڪ ۾ سندس اٿڻ ويھڻ بہ گهڻو ڪري سنڌين سان ئي هو. هو هڪ صاف طبيعت جو ماڻھو هو ۽ پنھنجن آفيسرن کي بہ منھن تي چئي ڇڏيندو هو ان ڪري گهڻن کي نہ وڻندو هو. ساڻس مون وانگر ويڌن اها هوندي هئي تہ نہ سنڌي کيس سنڌي سمجهندا هئا ۽ نہ مھاجر کيس پنھنجو ڪندا هئا. هو ٻڌائيندو هو تہ هڪ ڀيري ڪنھن ڪم سانگي ڪراچي ۾ ايم ڪيو ايم جي دفتر ويو ۽ کين ٻڌايائين تہ آئون گهوٽڪي جو اڙدو ڳالھائيندڙ آهيان پر انھن مٿس يقين نہ ڪيو ۽ کيس اتان ڀڄائي ڪڍيو. هو ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ بہ عتاب ۾ هو ۽ پوء اتان بدلي ٿيڻ کانپوء بہ لاڳيتو عتاب ۾ رهيو. ان سڀ جي باوجود بہ هو ڪنھن جي ڪاڻ نہ ڪڍندو هو ۽ بينڪ جي سنڌي ملازمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء ڊوڙ ڊڪ ڪندو هو. هو دل جو مريض هو. رٽائر منٽ کانپوء بہ ڪنھن موسي بھاني ساڻس فون تي ڳالھہ ٻولھہ ۽ ملاقات ٿي ويندي هئي. ڪجهہ عرصو اڳ دل جي عارضي جي ڪري سندس انتقال ٿيو آهي.
شميم فضل پاٽولي بہ منھنجي ڀيچ ميٽ هئي. هو سنڌ يونيورسٽي جي گريجويٽ ۽ شايد عثمان بلوچ جي ڪلاس فيلو هئي. ڊپارٽمنٽ گهڻي ڀاڱي مڙدن تي مشتمل هو، پر منجهس اها خاصيت هئي تہ هو هرڪنھن سان برابري جي سطح تي ڳالھائيندي ۽ ورتاءُ ڪندي هئي. هن وقت ساڻس ڪو رابطو ناهي. آئون سمجهان ٿو تہ رٽائر منٽ کانپوء شايد هو آمريڪا يا ڪينيڊا هلي ويئي آهي.
غلام قادر تونيو اسٽيٽ بينڪ ۾ اچڻ کان اڳ ايئرپورٽ سيڪيوريٽي فورس ۾ هو. سندس طبيعت ۾ هڪ اڳرائي هوندي هئي، جيڪا ڪنھن حد تائين اڃا بہ آهي. هو سنڌ يونيورسٽي ۾ غلام حسين خاصخيلي جو ڪلاس فيلو ۽ دوست هو. ٻنھي جي طبيعت ۽ مزاج ۾ زمين آسمان جو فرق هو. خاصخيلي جي چوڻ موجب سندس دوست حيران هوندا هئا تہ طبيعتن ۾ ايڏي فرق هئڻ باوجود اهي ڪيئن هڪ ٻئي جا دوست هئا. بھرحال سندن اها دوستي اڃا تائين بہ ساڳي ريت برقرار آهي. سندس آفيسر بہ ساڻس احتياط سان ڳالھائيندا هئا. پر سندس بي تڪلف دوست اهو احتياط نہ ڪندا هئا. مون سان سندس ڪنھن حد تائين ويجهڙائپ هوندي هئي. هڪ ڀيري بينڪ جي ٻہ ٽي ڏينھن جي موڪلن دوران اسان ٻيئي ڪوئيٽا ۽ زيارت گهمي ڦري آياسين. ٻين گهڻن آفيسرن جيان هن جي بہ ريسرچ مان بدلي ٿي ۽ هو اسلام آباد آفيس سميت ٻين مختلف هنڌن تي چيف مينيجر ۽ ٻين عھدن تي رهيو. هن سٺ سال پوري ٿيڻ کان اڳ ئي بينڪ مان رٽائر منٽ ورتي. هاڻي بہ ساڻس فون تي رابطو هوندو آهي ۽ ڪڏهين ڪنھن تقريب وغيرہ ۾ ملاقات بہ ٿي ويندي آهي.
فياض اعظم جو واسطو چارسدہ سان هو. هي انھن ماڻھن مان هو جيڪي اسٽيٽ بينڪ جي آفيسري کي بہ سرڪاري آفيسري جيان سمجهندا آهن. هو اڃا نئون آيو هو ۽ سندس ذهن ۾ اها ئي ڳالھہ هئي. هڪ پٽيوالي جي سندس مھمان آڏو چانهہ آڻڻ کان انڪار ڪرڻ تي هن ان کي چماٽ وهائي ڪڍي. اها ڳالھہ سندس ڳچي ۾ پئجي ويئي. هو اڃا نوڪري ۾ پڪو بہ نہ ٿيو هو. ڪلاس فور جي يونين گورنر کان کيس ڊسمس ڪرڻ جي گهر ڪئي. ان موقعي تي ڊائريڪٽر نيازي سندس بچاءَ لاء اڳتي آيو. ان پٽيوالي پشاور بدلي لاء درخواست ڏني هئي. نيازي ان شرط تي سندس درخواست کي اڳتي وڌائڻ لاءِ چيو تہ هو فياض خلاف پنھنجي شڪايت واپس وٺندو. اهڙي ريت سندس جان ڇٽي ۽ نوڪري بچي ويئي. ريسرچ مان منھنجي بدلي ٿيڻ جي ڪجهہ وقت کانپوءِ فياض جي بہ اتان بدلي ٿي ويئي. هو بينڪنگ انسپيڪشن ۾ بہ منھنجو ڪليگ رهيو. رٽائرمنٽ کانپوءِ هن وقت هو پنھنجي ڳوٺ ۾ ئي رهي ٿو.
اسلم خان سان منھنجو ڪم جي حوالي سان گهڻو واسطو نہ رهيو پر هو منھنجو هڪ سٺو دوست رهيو. هڪ صاف سٿرو ۽ واضح سوچ وارو ماڻھو. پنھنجي ڪم ۾ ايماندار. هن بينڪ جي پاليسي تحت پنجونجاه سال جي عمر ۾ رٽائرمنٽ ورتي ۽ ڪراچي ۾ پنھنجو گهر وڪڻي ڳوٺ لڪي مروت هليو ويو.
سعيد خان جي وفات جي خبر اوچتي ۽ مون کي صدمي ۾ وجهڻ واري هئي. جيتوڻيڪ اسان گڏ ڪم نہ ڪيو هو پر اسان جو هڪٻئي سان ٽن ڏهاڪن کان وڌيڪ جو ساٿ هو. حقيقت ۾ هو منھنجو هڪ ويجهو دوست هو. هو هڪ موتمار روڊ حادثي جو شڪار ٿيو. مھينو کن هو اسپتال ۾ بيھوش هو. سندس واسطو بلوچستان جي علائقي لورالائي سان هو. اسٽيٽ بينڪ جي ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ اچڻ کانپوءِ کيس ڪوئيٽا آفيس ۾ تعينات ڪيو ويو. جڏهين بہ ڪنھن ڪم ڪار سان ڪوئيٽا وڃڻ ٿيندو هو تہ ساڻس ملاقات ٿيندي هئي ۽ هو دوستن جو کليل دل سان آڌرڀاء ڪندو هو. گهڻو عرصو هو نباف جي اسلام آباد ۽ ڪراچي ڪيمپس ۾ رهيو. اسان ڪجهہ ٽريننگ ۾ بہ گڏ هئاسين ۽ هڪٻئي سان سٺو وقت گذاريوسين. اسان جي عمر بہ اٽڪل ساڳي هئي ۽ ٻيئي 2014 ۾ رٽائر ٿياسين. ان کانپوءِ بہ ساڻس منھنجو رابطو رهندو هو ۽ مختلف معاملن تي ساڻس صلاح مصلحت ڪندو هوس. آخري ڀيرو ساڻس شايد نومبر 2022 ۾ ڳالھہ ٻولھہ ٿي. ان وقت هو لورالائي ۾ هو ۽ مون کي چيائين تہ هو جنوري ۾ ڪراچي ايندو تہ پوء دوستن جي گڏجاڻي رکنداسين، پر ائين ٿي نہ سگهيو. سندس وفات منھنجي لاءِ ڄڻ ذاتي نقصان آهي. ﷲ سائين سندس مغفرت فرمائي.

 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (4)

ڀورومل جو تعلق ٽنڊو جان محمد ٿرپارڪر سان هو. هن سان هڪ مسئلو تہ هن جو هندو هئڻ هو، جنھن جي ڪري، ايستائين تہ پٽيوالا بہ ساڻس امتيازي ورتاءُ ڪندا هئا. هن جي دوستي گهڻو ڪري سنڌي آفيسرن سان هوندي هئي. هڪ ڀيري اسان کي خبر پيئي تہ جيڪو پٽيوالو چانھن پياريندو هو، ان ماڳيئي سندس مگ ئي ڌار ڪري رکيو هو.اهو رڳو ان پٽيوالي جو مسئلو نہ ھو، پر ماڻھن جي عام ذهنيت هئي. جيتوڻيڪ اسان ان پٽيوالي کي ائين ڪرڻ کان منع ڪئي، پر اهو نہ ٿو چئي سگهجي تہ هن ان تي ڪيترو عمل ڪيو. اها ڳالھہ نوٽ ڪرڻ جهڙي هئي تہ اهو ساڳيو ورتاءُ عيسائي اسٽاف ۽ آفيسرن سان نہ ڪيو ويندو هو ۽ انھن سان گڏ کائڻ پيئڻ ڪو عيب نہ سمجهيو ويندو هو. ريسرچ ۾ ڀورو مل سان دوستي هوندي هئي پر ساڻس ڪم ڪرڻ جو موقعو ان وقت مليو جڏهين اسان ٻنھي کي انڊسٽريل ڪريڊٽ ڊپارٽمنٽ ۾ موڪليو ويو. هن سان ساڳي وقت ننڊ جو مسئلو بہ هو. سڄي رات جاڳڻ کانپوء صبوح مھل کيس ننڊ ايندي هئي جنھن جي ڪري آفيس ۾ هو ريگيولر نہ پي ٿي سگهيو. کيس ڊپارٽمنٽ جي ڊائريڪٽر سميت مختلف ماڻھن ان سلسلي ۾ مختلف ٽوٽڪا ۽ علاج ٻڌايا ۽ هن پاڻ بہ گهڻن ڊاڪٽرن ۽ حڪيمن وغيرہ سان رجوع ڪيو پر سندس اهو مسئلو ٺيڪ نہ ٿي سگهيو. نوڪري دوران ئي هڪ ڀيري سڙڪ پار ڪندي گاڏي جي ٽڪر سان سندس ٽنگ ۾ فريڪچر ٿي ويو. بينڪ مان هن رٽائرمنٽ ورتي ۽ بيماري ۾ ئي سندس انتقال ٿي ويو.
هتي ريسرچ ۾ ئي مون کان گهڻي وڏي عمر واري پر منھنجي ئي گريڊ ۾ شاهد صديقي جي نالي سان هڪ آفيسر ڪم ڪندو هو. هو اڙدو جي ليکڪ ابوالفضل صديقي جو پٽ هو. هو ڊپارٽمنٽ جي سڀني وڏن آفيسرن جو همعصر ۽ دوست هو ۽ ڪنھن نہ ڪنھن وٽ صبوح شام چانہ پيئڻ لاء ويٺو هوندو هو. پر سندس سالياني رپورٽ لاڳيتو خراب هوندي هئي ۽ آفيس جي ڪم کان بہ سندس کتو جواب هوندو هو. سندس اڳتي نہ وڌڻ جو اهو بہ هڪ ڪارڻ هو. سندس پيءَ جي وفات تي هڪ دوست سان گڏجي آئون ناظم آباد ۾ سندس گهر ويو هوس. هاڻي ساڻس ڪو رابطو ناهي.
ريسرچ مان مون سان جن همراهن کي بدلي ڪيو ويو انھن ۾ سعد اسلم نالي هڪ نوجوان بہ هو. ان وقت بينڪ ۾ ڪمپيوٽر جو استعمال ايترو عام نہ ٿيو هو. مختلف عالمي ادارن پاران مليل گهڻا ڪمپيوٽر دٻن ۾ بند پيا هوندا هئا ۽ جيڪي استعمال ۾ هوندا هئا اهي بہ خاص اهتمام سان رکيا ويندا هئا ۽ رڳو خاص ماڻھو انھن کي استعمال ڪري سگهندا هئا. بينڪ ۾ جيڪو نئون ڪيڊر آيو اهو ان ڪمپيوٽر جي استعمال کان چڱي ريت واقف هو. هي نوجوان بہ انھن مان هڪ هو. ان جي هوندي اسان جي لاء وڏي سھولت هوندي هئي. گهڻيون رپورٽون وغيرہ جن جي ٽائپ وغيرہ ٿيڻ ۾ گهڻو وقت ۽ محنت کپندي هئي. پر ان جي هوندي اسان جو ڪم گهڻو سولو ٿي پيو هو. هي هڪ رٽائرڊ ڪرنل جو پٽ هو ۽ سندس پي بہ هڪ ٻہ ڀيرا آفيس ساڻس ملڻ آيو هو ۽ مون سان بہ ان جي ملاقات ٿي هئي. ان وقت بينڪ پرڏيھي تعليمي ادارن ۾ ايم ايس وغيرہ لاء هڪ سال جي اسڪالرشپ ڏيندي هئي. سعد بہ ان لاء درخواست ڏني هئي پر ان بنياد تي کيس اها اسڪالرشپ نہ ملي تہ جيڪي همراه ٻاهر وڃن ٿا اهي وري موٽي نہ ٿا اچن. پر ڪجهہ وقت کانپوء پنھنجي پيءُ جي مالي مدد سان هو پي ايچ ڊي لاء آمريڪا هليو ويو. پي ايچ ڊي مڪمل ڪري هو اتي ئي رهي پيو. جڏهين سندس لاهور اچڻ ٿيندو هو تہ مون سان فون تي ضرور رابطو ڪندو هو. هينئر گهڻي عرصي کان ساڻس ڪو رابطو ناهي ٿيو.
صنعتي قرضن جي ان شعبي ۾ اسٽيٽڪس ڊپارٽمنٽ جو هڪ آفيسر بہ هوندو هو. منھنجي اتي وڃڻ مھل اتي عبدالحق اعواڻ هو. جنھن جي بدلي ٿي چڪي هئي ۽ ان جي جاءِ تي عبيدﷲ کي موڪليو ويو هو. هن جو واسطو سوات سان هو. هڪ پڙهيل ڳڙهيل خاندان جو ماڻھو هو. پنھنجي پيءُ متعلق ٻڌائيندو هو تہ ان کي حڪمت جي گهڻي ڄاڻ هئي ۽ هو پنھنجي جواني ۾ هندوستان جي گهڻن شھرن ۾ پڻ ويو هو. ڪمپيوٽر متعلق ڄاڻ هن نھايت تيزي سان حاصل ڪري ورتي هئي ۽ ڊپارٽمنٽ جي ڪم ۾ گهڻو سھڪار ڪندو هو. هن بہ جنرل سائيڊ جو آپشن ڏنو هو، جنھن جي ڪري هن ڊپارٽمنٽ جي ختم ٿيڻ کانپوء بہ اسان ٻين شعبن ۾ گهڻي عرصي تائين گڏجي ڪم ڪيو. منجهس هڪ ڳالھہ اها هوندي هئي تہ هو غلط ڳالھہ برداشت نہ ڪندو هو پوءِ ڀلي ڪير بہ هجي. سوات ۾ طالبان جي ڪارواين وقت هڪ بم چابھار ۾ سندس گهر ۾ پڻ ڪريو هو، پر ان سان ڪو جاني نقصان نہ ٿيو هو. رٽائرمنٽ کانپوءِ هو ڪراچي مان پنھنجو گهر وغيرہ وڪڻي سوات هليو ويو. ساڻس رابطو نہ هئڻ برابر آهي.
هتي اسٽيٽڪس ڊپارٽمنٽ جو هڪ ٻيو آفيسر محمد رستم بہ اسان سان گڏ هو. هي هندڪو ڳالھائيندڙ هو ۽ سندس واسطو ٺنڍياني سان هو. هن بہ جنرل سائيڊ جو آپشن ڏنو هو. ان ڪري واپس پنھنجي ڊپارٽمنٽ ۾ نہ ويو. پر ڊپارٽمنٽ جي ختم ٿيڻ کانپوء هن جي پوسٽنگ بينڪ جي ٻين شعبن ۾ ٿي. ساڻس تعلق قائم رهيو. رٽائرمنٽ کانپوءِ بہ سندس رهائش ڪراچي ۾ ئي آهي ۽ ڪڏهين ڪڏهين ملاقات ۽ فون يا فيس بڪ وغيرہ تي رابطو ٿي ويندو آهي.

 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (5)

ادريس آغا بہ ڊپارٽمنٽ جي ريسرچ سيڪش جي انچارج طور صنعتي قرضن جي ڊپارٽمنٽ بدلي ٿي آيو هو. هتي گهڻو ڪري ريسرچ ڊپارٽمنٽ جي معتوب ماڻھن کي بدلي ڪري موڪليو ويو هو جڏهين تہ آغا جا مٿين آفيسرن سان سٺا ناتا هئا ۽ اهو سمجه ۾ نہ ٿي آيو تہ هن کي ڇو هتي موڪليو ويو هو. هي اهڙو آفيسر هو جيڪو هيٺ گهٽ ماڻھن سان ئي له وچڙه ۾ ايندو هو ۽ سندس چھري مان هروقت سنجيدگي پئي بکندي هئي. مون کي جڏهين ساڻس ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو تہ مون اهو ڏٺو تہ سندس جي لاء ڪم جي وڌيڪ اهميت هئي ۽ ان لحاظ کان ئي پنھنجن ماتحتن سان سندس ورتاء هوندو هو. هو ڪجهہ عرصي کانپوء واپس ريسرچ هليو ويو. رٽائرمنٽ کانپوء هن لاهور ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ هن وقت ساڻس ڪو رابطو ناهي.
اهوڊپارٽمنٽ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽرصبغت ﷲ جي ماتحت هو. هو چارٽرڊ اڪائونٽنٽ هو ۽ بينڪ ۾ سينيئر عھدي تي سندس تقرري ٿي هئي. اسان ريسرچ جي همراهن کي دٻاءَ ۾ ڪم ڪرڻ جي عادت هئي، جڏهين تہ هي آرام ۽ سڪون سان ڪم ڪرڻ وارو ماڻھو هو. پنھنجن ماتحتن جي ڳالھہ ٻڌندو هو ۽ مٿن هروڀرو جو گهڻو دٻاء نہ وجهندو هو. ڪجهہ عرصي کانپوء کيس ڊپٽي گورنر مقرر ڪيو ويو. ڪجهہ عرصو هو گورنر جي غيرموجودگي ۾ ايڪٽنگ گورنر بہ رهيو.
منھنجي ريسرچ ڊپارٽمنٽ مان بدلي ٿيڻ کانپوء اتي گهڻا نوان آفيسر آيا. انھن مان ڪن سان واقفيت ٿي ۽ ڪن سان نہ ٿي. انھن مان محمد رفيق نالي هڪ همراه منھنجو دوست ٿي ويو. شروع ۾ هو آفيس جي ڪنھن ڪم ڪار سان مون وٽ ايندو رهندو هو. ڪوهاٽ سان واسطو رکندڙ هڪ سٺي سڀاء جو ماڻھو هو. ٻي ڳالھہ تہ ريسرچ ۾ جيڪي منھنجا اڳ جا دوست هئا، هي انھن جي بہ ويجهو ۽ انھن جو دوست هو. شاهين ڪامپليڪس کان اسٽيٽ بينڪ جي مين بلڊنگ ۾ اچڻ کانپوء ساڻس وجهڙائپ اڃان وڌي ويئي. گهڻو ڪري بينڪ جي ڪينٽين ۾ لنچ گڏ ڪندا هئاسين ۽ پوءِ ٻاهر ٻاڪڙن تي ويھي يا بيٺي چانہ پيئندا هئاسين. هينئر هو رٽائر ٿي چڪو آهي ۽ ڪراچي ۾ رهندو آهي. ڪتابن پڙهڻ جو شوق اٿس. ساڻس فيس بڪ تي رابطو رهندو آهي.
مون جڏهين بينڪ جوائن ڪئي تہ ان وقت فرحت سعيد بہ اڪائونٽس ڊپارٽمنٽ ۾ ساڳئي گريڊ ۾ هو. منھنجو آفيس جي ڪم جي سلسلي ۾ ساڻس واسطو هوندو هو. هو منھنجي دوست راحت سعيد جو ننڍو ڀاءُ هو. هي آفيسر ايسوسيئيشن وغيرہ ۾ سرگرم هوندو هو. هي جلدي ترقي جون منزلون طئي ڪندي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي عھدي تي پھتو ۽ 2006 ۾ رٽائر ٿي ويو. ان جي ڀاءُ جي دوست هئڻ جي ڪري بينڪ جي ڪجهہ دوستن پنھنجين سالياني رپورٽن وغيرہ جي حوالي سان مون کي چيو. مون هڪ ٻن دوستن جو راحت سان ذڪر بہ ڪيو پر سندس چوڻ هو تہ هو ڳالھہ جو ڪو جواب نہ ڏيندو ۽ ڪم بہ نہ ڪندو. ان ڪري ان کي چوڻ بيڪار آهي. فرحت پوء بينڪنگ محتسب جوائن ڪئي. هڪ ڊگهي عرصي تائين اتي نوڪري ڪرڻ کانپوء ڪنھن دوست ٻڌايو تہ هائي کيس اتان فارغ ڪيو ويو آهي. هو ڪراچي ۾ ئي رهندو آهي.
سائين علي اڪبر ڍڪڻ مختلف سرڪاري محڪمن ۾ نوڪري ڪرڻ ۽ پي ايچ ڊي ڪرڻ کانپوءِ بينڪ ۾ آيو. شروع ۾ سندس تعيناتي زرعي قرضن جي شعبي ۾ ٿي، پوءِ هن بينڪ جي ٻين مختلف شعبن ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. مون جيتوڻيڪ باقاعدي طور ساڻن ڪم نہ ڪيو، پر ساڻن مختلف وقتن تي منھنجو واسطو پوندو رهيو ۽ سندن تاثر هميشہ خوشگوار ۽ سھڪاري هوندو هو. ڍڪڻ صاحب گهڻن سينيئر سنڌي آفيسرن جيان پنھنجي سڃاڻپ نہ لڪائيندو هو، پر ان کي ظاهر ڪندو هو. سندس اها خاصيت هئي تہ هو مختلف معاملن تي هڪ اسٽينڊ وٺندو هو. گهڻن سنڌي ملازمن لاء هو ڄڻ هڪ ڀرجهلو هوندو هو. هو ترقي ڪري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي سينيئر پوزيشن تي پھتو ۽ سينيارٽي جي اصول مطابق کيس ڊپٽي گورنر ٿيڻو هو. پر مٿين سطح تي بينڪ آفيسرن جي سياست ۽ لابنگ جي ڪري کيس اهو عھدو نہ ڏنو ويو جنھن جي لاء کيس ڪورٽ بہ وڃڻو پيو. ڪورٽ جي سندس حق ۾ فيصلو ڏيڻ جي باوجود کيس ڊپٽي گورنر جو عھدو نہ ڏنو ويو ۽ هو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر طور رٽائر ٿيو. هو ڪراچي ۾ رهندو آهي. فون ۽ فيس بڪ تي ساڻس رابطو هوندو آهي. آئون کيس هڪ مھربان آفيسر طور ياد ڪندو آهيان.
منير شاه گهڻو عرصو ٻين محڪمن ۾ نوڪري ڪرڻ کانپوء اسٽيٽ بينڪ ۾ گريڊ فور يا ڊپٽي ڊائريڪٽر جي عھدي تي آيو. کيس زرعي قرضن واري شعبي ۾ مقرر ڪيو ويو هو. هي Extrovert قسم جو ماڻھو هو. ڪنھن بہ سرڪاري گڏجاڻي وغيرہ ۾ گهڻو ڳالھائڻ ۽ حاوي ٿيڻ جي ڪوشش سندس خاصيت هئي. هن سان منھنجو تعلق ان ڪري بہ هو تہ اسان ٻنھي کي پروموشن لاء ڪواليفائي ڪرڻ جي باوجود پروموشن نہ ڏني ويئي هئي. ان تي منير شاه پاران گهڻو احتجاج ۽ لکپڙه وغيرہ ڪئي ويئي هئي ۽ ٻئي سال جڏهين اسان ٻنھي جي ترقي ٿي تہ اها شايد سندس انھن ڪاوشن جي ڪري بہ هئي. هو پوءِ جلد ئي سٺ سالن جي عمر کي پھچي رٽائر ٿي ويو.
 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (6)

اسحاق انصاري ۽ منير شاه گڏ بينڪ ۾ آيا هئا. اسحاق جي پوسٽنگ اسٽيٽڪس ڊپارٽمنٽ ۾ ٿي هئي. اسحاق سان منھنجي ان جي باوجود تہ هو هڪ ناليوارو ليکڪ هو، ڪابہ ذاتي واقفيت نہ هئي. ايستائين تہ بينڪ جي ڪجهہ ٽريننگ ۾ گڏ بہ هئاسين پر هڪ ٻئي سان ذاتي تعارف نہ ٿي سگهيو. هڪ گڏيل دوست هڪٻئي سان اسان کي ملايو ۽ پوءِ اهو هڪ ويجهو تعلق ۽ دوستي بڻجي ويئي. جيتوڻيڪ اسحاق سان گڏ آفيس ۾ ڪم ڪرڻ جو موقعو نہ مليو، پر هڪ ٻئي سان اڪثر ملاقات ٿيندي هئي. اسحاق جي هڪ خاصيت مون ڏٺي تہ کيس پنھنجي ڪم تي اعتماد هوندو هو. ان ڪري هو وڏن آفيسرن جي گهڻي ڪاڻ نہ ڪڍندو هو جنھن جي ڪري کيس اوسط ساليانون رپورٽون ملنديون هيون. ڪجهہ عرصو هو پرڏيھہ ۾ ڊيپوٽيشن تي پڻ رهيو. هو مون کان ڪجهہ سال پوءِ رٽائر ٿيو ۽ ان کانپوء ڪجهہ عرصو سنڌ بيورو آف اسٽيٽڪس جو ڊائريڪٽر جنرل بہ رهيو. سندس هوندي بيورو جي ڪم ۾ هڪ خاصيتي تبديلي آئي. فيس بڪ ۽ فون وغيرہ تي ساڻس رابطو رهندو آهي.
ڀٽ شاه سان واسطو رکندڙ گل محمد سان محبت جو تعلق رهيو آهي. هو بينڪ جو اهڙو آفيسر آهي جنھن پنھنجي محنت ۽ قابليت سان پنھنجي جاءِ ٺاهي ۽ پاڻ کي مڃرايو. هو ڪراچي لوڪل آفيس ۾ اسسٽنٽ طور آيو ۽ پوء ڪجهہ عرصي کانپوء آفيسرز لاء بينڪ جو امتحان پاس ڪري اسٽيٽ بينڪ ۾ گريڊ ٽو آفيسر ٿيو. سندس پوسٽنگ فارين ايڪسچينج ڊپارٽمنٽ ۾ هئي. ائين ترقي جا ڏاڪا طئي ڪندي هو حيدرآباد ۽ پوء ڪوئيٽا آفيس جو چيف مينيجر بہ ٿيو. منھنجي خيال ۾ ڪوئيٽا شھر جي فرقيوارانا صورتحال جي ڪري گل محمد اتي وڌيڪ رهي نہ سگهيو ۽ وقت کان اڳ بينڪ مان رٽائرمنٽ ورتائين. ڪجهہ عرصو هو بينڪنگ محتسب ۾ بہ رهيو پر اتي بہ کيس مزو نہ آيو ۽ اتان بہ هن استعفا ڏيئي ڇڏي. هن وقت هو حيدرآباد ۾ رهندو آهي ۽ مون سان فيس بڪ تي سندس رابطو هوندو آهي.
عثمان ناريجو جي ڪراچي آفيس ۾ تقرري ٿي هئي. بينڪ جي پاليسي تحت کيس پوزيشن هولڊر هئڻ ڪري آفيسر گريڊ ٽو ڪري اسٽيٽ بينڪ ۾ مقرر ڪيو ويو. هي جوائنٽ ڊائريڪٽر جي عھدي تي پھتو. هن وقت رٽائر آهي. ملڪي سياست سان کيس دلچسپي آهي ۽ پنھنجي اباڻي شھر گمبٽ ۾ هو هن وقت پيپلز پارٽي جي اڳواڻن جي گهڻو ويجهو آهي پر اڃا تائين ڪو عھدو حاصل ناهي ڪري سگهيو. ساڻس فيس بڪ ۽ فون تي رابطو هوندو آهي.
اسٽيٽ بينڪ جي مين بلڊنگ جا هيٺيان ٻہ فلور ڪراچي لوڪل آفيس وٽ آهن، جتي ڪيش ۽ پرائز بانڊ وغيرہ جو ڪم ٿيندو آهي. هتي هونئن تہ بينڪ جي هر ماڻھو جو ڪم پوندو آهي، پر سرڪاري ڪم جي حوالي سان گهٽ ئي انھن سان لھہ وچڙه ۾ اچبو آهي. هتي ڪجهہ دوستن سان تعلق قائم ٿيو جيڪو رٽائرمنٽ کانپوء بہ ڪنھن صورت ۾ قائم آهي. سنڌي بلوچ ملازمن جو گهڻو تعداد لوڪل آفيس ۾ ئي هوندو هو ۽ اهي ئي ان تنظيم ۾ گهڻا سرگرم هوندا هئا. انھن مان ڪجهہ اهڙا هئا جيڪي پنھنجي ليکي سرگرم هوندا هئا ۽ انھن کي ڪنھن تنظيمي عھدي وغيرہ جي ضرورت نہ هوندي هئي، بلڪ اهي پاڻ ئي تنظيم ٿي ويندا هئا. انھن ۾ خاص طور هڪ شبير سومرو هو. شبير ڪجهہ عرصو اسٽيٽ بينڪ جي مختلف شعبن ۾ پڻ ڪم ڪيو هو. هي هڪ متحرڪ ماڻھو هو ۽ آئون نہ ٿو سمجهان تہ بينڪ جو ڪو اهڙو سنڌي ملازم هجي، جنھن سان سندس واسطو نہ هجي. ماڻھن جي مسئلن کي حل ڪرائڻ لاء لاڳيتو ڪوششون ڪندو رهندو هو. اهي واسطا کيس سندس انشورنس جي ڪم ۾ پڻ مدد ڪندا هئا. هن وقت بہ هو متحرڪ آهي ۽ وقت بوقت رٽائر ٿيندڙ سنڌي ملازمن جون دعوتون ڪندو رهندو آهي.
الطاف احمد، الطاف شيخ ۽ الطاف بيدار هي منھنجي دوست الطاف جا مختلف نالا آهن. هن سان منھنجي واقفيت بينڪ ۾ اچڻ کان اڳ هئي. هو ڪراچي يونيورسٽي ۾ مون کان هڪ ٻہ سال جونيئر هو. هي ادب سان لاڳاپيل ۽ شوڪت ڪيھر ۽ جاويد ڀٽو جي وڌيڪ ويجهو هوندو هو. ان کانپوءِ سنڌي ادبي سنگت ڪراچي ۾ پڻ ساڻس هڪ تعلق رهيو. بينڪ ۾ هو مون کان ڪجهہ عرصو پوءِ آيو. اسان ٻيئي گهڻو عرصو مختلف شعبن ۾ رهياسين. رٽائرمنٽ کان ڪجهہ عرصو اڳ هو بينڪنگ انسپيڪشن ۾ آيو ۽ منھنجي ٽيم ۾ رهيو. منھنجو پنھنجن ماتحتن سان تعلق هونئن ئي پنھنجائپ ۽ دوستي وارو هوندو هو ۽ الطاف سان هونئن ئي ويجهو تعلق هو. الظاف جي هڪ ڳالھہ هوندي هئي تہ هو پنھنجو سرڪاري ڪم ايمانداري سان ڪندو هو پر رپورٽن ۽ ٻين فائدن وغيرہ جي حاصل ڪرڻ ۾ ڪنھن ننڍي وڏي جي ڪاڻ نہ ڪڍندو هو. ھو هڪ خوددار ماڻھو ھو. رٽائرمنٽ کانپوء هن وڪالت شروع ڪئي آهي. ساڻس باقاعدي فون ۽ فيس بڪ تي رابطو هوندو آهي ۽ ڪڏهين ڪڏهين ملاقات بہ ٿي ويندي آهي.

 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (7)

اسٽيٽ بينڪ جي لائبريري ۽ ان جي اسٽاف سان منھنجو شروع کان واسطو رهيو آهي. شروع ۾ منھنجي بينڪ ۾ وڃڻ وقت لائبريري مين بلڊنگ جي پنجين فلور تي هوندي هئي. هڪ تہ ريسرچ جي ڪم جي حوالي سان ۽ ٻيو منھنجي ڪتابن سان ويجهڙائي جي ڪري لائبريري ۾ چڱو وقت گذرندو هو. هتي لائبريرين رياض الدين ۽ ان جو نائب شفيع هوندا هئا. اسان ڪجهہ دوستن جو خاص طور لنچ جو وقت شفيع سان ڪچھري ۾ گذرندو هو. اها لائبريري پوءِ بينڪ آف انڊيا جي عمارت ۾، جتي هن وقت بينڪ جو ميوزيم آهي، منتقل ٿي ويئي. هتي معاشيات، ماليات ۽ انفارميشن ٽيڪنالوجي، جيڪي بينڪ جا اهم ترين شعبا آهن، سان گڏوگڏ ادب، فلسفي ۽ سياسيات وغيرہ جي موضوعن تي پڻ چڱا خاصا ڪتاب آهن. ڊاڪٽر عشرت جي دور ۾ جيئن ٽريننگ وغيرہ جي اهميت ۾ واڌارو ٿيو، تيئن لائبريري جي اهميت اڃا وڌي ويئي. لائبريري لرننگ ريسورس سينٽر(LRC) جو حصو بڻجي ويئي، جتي پوري بينڪنگ سيڪٽر کي ٽريننگ جون سھولتون مھيا ڪيون وينديون آهن. هتي لائبريري سائنس جي هڪ ڪواليفائيڊ شخص کي لائبريري لاءِ چونڊيو ويو. بشير احمد ضياء نہ رڳو ان ڪم ۾ ڪواليفائڊ هو، پر هن جو ڄڻ لائبريري ۽ ڪتابن سان پيار هو. سندس اها ڪوشش هوندي هئي تہ وڌ ۾ وڌ ماڻھو لائبريري مان فائدو حاصل ڪن. هو ڪتابن جي حوالي سان مختلف پبلشرز ۽ ويب سائٽ وغيرہ سان واسطي ۾ هوندو هو ۽ بينڪ جي ملازمن کي چوندو هو تہ اهي پنھنجي پسند جا ڪتاب ٻڌائين جيڪي پوءِ هو لائبريري ڪاميٽي جي منظوري سان خريد ڪندو هو. اهڙي ريت مون گهڻا ڪتاب ان طريقي سان حاصل ڪيا ۽ پڙهيا. انھن ۾ گهڻا اهڙا ڪتاب بہ هئا، جيڪي پاڪستان ۾ دستياب نہ هئا. هڪ سھڪاري ۽ محبت ڪرڻ وارو ماڻھو. اڪثر چانهہ بسڪوٽ سان تواضع ڪندو هو. کيس دل جو عارضو هو. سندس ٻار پنھنجي پنھنجي ڪرت سان لڳل هئا. هن وقت کان اڳ رٽائرمنٽ وٺڻ ٿي چاهي تہ جيئن منڊي بھاءالدين ۾ پنھنجن ٻارن سان وقت گذاري، پر بينڪ انتظاميا کيس ڇڏڻ لاء تيار نہ هئي. نيٺ ڪجهہ عرصي کانپوءِ هو رٽائرمنٽ وٺي پنھنجي شھر هليو ويو پر هو گهڻو وقت پنھنجن ٻارن سان نہ رهي سگهيو ۽ جلد ئي سندس انتقال ٿي ويو. هي ماڻھو واقعي بينڪ جو اثاثو هو.
جڏهين ڪي ماڻھو دفتر جي ڪم کان قطع نظر عزت ۽ محبت ڏيندا آهن تہ اها ڳالھہ ڏاڍي سٺي لڳندي آهي. عابد حسين اهڙن ماڻھن مان آهي. سندس واسطو پشاور جي ويجهو پبي جي علائقي سان آهي. هن شننگ اسڪالر شپ تي برطانيا ۾ هڪ سال جو ڪورس بہ ڪيو آهي. پنھنجن دوستن، ٻارن ۽ زال سان محبت ڄڻ سندس طبيعت جو حصو آهي. اسان هڪ يا ٻہ ڀيرا زرعي ترقياتي بينڪ جي انسپيڪشن ۾ گڏ ڪم ڪيو هو. جڏهين ڪراچي مان سندس بدلي پشاور آفيس ٿي تہ سندس خواهش هوندي هئي تہ جڏهين سندس فيميلي اتي نہ هجي تہ جيڪي دوست پشاور اچن، اهي ساڻس گڏ اسٽيٽ بينڪ جي عمارت ۾ ئي کيس مليل فليٽ ۾ رهن. هڪ ڀيري منھنجو پشاور وڃڻ ٿيو تہ ان ڪري تہ آئون ٻئي ڪيڏانھن نڪري نہ وڃان، هو هڪ ٻئي دوست نعمان سان گڏ ايئرپورٽ تي مون کي وٺڻ لاء موجود هو. اهڙي ريت سندس ان فليٽ ۾ گهڻا ڀيرا رهڻ جو موقعو مليو. سندس فليٽ ۾ رحمان بابا ۽ خوشحال خان خٽڪ جي شاعري جا ڪتاب موجود هئا. هو پي ٽي وي ۽ ٻين چينلز تي هڪ ميزبان جي حيثيت ۾ پشتو پروگرام پڻ ڪندو هو. هن وقت سندس پوسٽنگ لاهور آفيس ۾ آهي. هو منھنجي فيس بڪ جي دوستن ۾ شامل آهي. جڏهين بہ کيس منھنجي لاهور اچڻ جي خبر پوندي آهي تہ قرب جي ڪوٺ ضرور ڏيندو آهي. هڪ آزاد طبيعت جو ماڻھو جيڪو ڪنھن وڏي جي ڪاڻ نہ ڪڍندو آهي ۽ انھن جي عزت ڪندو آهي، جيڪي سندس عزت ڪندا آهن.
اسماعيل کوسو جيتوڻيڪ SBP(BSC) جو ملازم هو ۽ ساڻس اسٽيٽ بينڪ ۾ دفتري لحاظ کان ڪم ڪرڻ جو موقعو نہ مليو، پر ان جي باوجود ساڻس ذاتي لحاظ کان هڪ ويجهو ناتو رهيو آهي. هو ان سياسي تنظيم سان لاڳاپيل هو، جنھن سان منھنجو بہ واسطو رهيو هو. ان کانسواءِ بينڪ ۾ اچڻ کانپوءِ هو ليبر يونين ۽ سبيوا ۾ سرگرم رهيو. هو جيتوڻيڪ انھن تنظيمن ۾ مختلف عھدن تي رهيو، پر منجهس گهڻن جيان ليڊرن واري آڪڙ ناهي. هو هڪ دوستن جي ڪم اچڻ وارو ماڻھو رهيو آهي. ميڊيڪل ڊپارٽمنٽ سان بينڪ جي سڀني ملازمن جو واسطو پوندو آهي. اسماعيل جي ان ڊپارٽمنٽ ۾ پوسٽنگ خاص طور منھنجي لاءِ گهڻي مددگار ثابت ٿي. هينئر جيتوڻيڪ هو رٽائر آهي پر دوستن جي مدد ڪرڻ لاء هروقت تيار هوندو آهي. منھنجي ساڻس ملاقات بہ ٿيندي آهي ۽ فون تي بہ رابطو هوندو آهي. اهڙن دوستن جي موجودگي جو احساس ئي ماڻھو جي لاءِ همت ۽ حوصلي جو باعث هوندو آهي.
 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (8)

علي حسين بروهي جي شخصيت جا گهڻا پاسا آهن. مون سان سندس تعلق جو هڪ حوالو تہ گلشن حديد آهي، جتي هو مون کان اڳ رهيل هو ۽ هتان جي سنڌ گريجويٽس ايسوسيئيشن جي شاخ ۾ سرگرم هو. علي حسين شروع ۾ بينڪ ۾ ڪراچي لوڪل آفيس ۾ آيو هو ۽ پوءِ ايم بي اي ڪري اسٽيٽ بينڪ ۾ آفيسر طور آيو. منھنجي جڏهين بينڪنگ پاليسي ۽ ريگوليشن ۾ بدلي ٿي تہ هو اتي اڳ ڪم ڪري رهيو هو. پنھنجي قابليت ۽ ڪم جي لحاظ کان سندس دوست ۽ آفيسر سندس عزت ڪندا هئا. ڪجهہ وقت کانپوء سندس اتان بدلي ٿي ويئي ۽ هو پھرين حيدرآباد ۽ پوء ڪوئيٽا آفيس ۾ چيف مينيجر رهيو. رٽائر ٿيڻ کانپوءِ هو بينڪنگ محتسب ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. سگا سان علي حسين جي وابستگي ڊگهي عرصي کان رهي آهي. هو ان جي سيڪريٽري جنرل سميت مختلف عھدن تي رهيو آهي ۽ هن وقت هو ان جو چيئرمين آهي.
گلشن حديد ۾ رهائش کانپوء هتي رهندڙ اسٽيٽ بينڪ جي ڪجهہ دوستن پاران سفر جي ڏکيائين کي نظر ۾ رکندي ڪانٽريڪٽ بس هلائڻ جو انتظام ڪيو ويو. ان ۾ گهڻو ڪري ڪراچي لوڪل آفيس جا دوست شامل هئا. ان سلسلي ۾ شروع ۾ محمد ياسين سراز رابطي ۾ آيو. ٻين دوستن ۾ علي حسين، غلام حسين عارباڻي، محمد صالح اسراڻ، رضوان خان، احسان سومرو ۽ گدا حسين وغيرہ شامل هئا. بينڪ وڃڻ ۽ موٽڻ ۾ اٽڪل چار ڪلاڪ کن لڳندا هئا. ان وقت ۾ هڪٻئي سان واقفيت بہ ٿيندي هئي، ڪچھري ۽ حال احوال بہ ٿيندا هئا. اهو سلسلو سالن تائين هلندو رهيو. انھن مان محمد صالح اسراڻ گذاري ويو آهي. ٻين مان هاڻي جيتوڻيڪ گهڻا رٽائر ٿي ويا آهن، پر اهو تعلق ڪنھن نہ ڪنھن صورت ۾ اڃا قائم آهي. شادي غمي ۾ گڏجڻ ۽ شريڪ ٿيڻ کانسواء انھن مان جيڪي دوست اڃا بينڪ جي نوڪري ۾ آهن، اهي مختلف ڪمن جي سلسلي ۾ سھڪار ۽ مدد ڪندا رهندا آهن.
منظور مسافر منھنجي بينڪ ۾ اچڻ جي ڪجهہ عرصي کانپوء ڪراچي آفيس ۾ آيو. هي هڪ تہ سبيوا وغيرہ ۾ سرگرم رهيو آهي ۽ ٻيو سندس علم ادب ۽ قوم پرست سياست سان واسطو رهيو آهي. هن وقت هو بہ رٽائر ٿي چڪو آهي. ساڻس ڪڏهين ڪنھن تقريب ۾ يا بينڪ ۾ ملاقات ٿيندي آهي. فيس بڪ تي ساڻس لاڳيتو رابطو رهندو آهي.
عارف ڪراچي لوڪل آفيس ۾ ڪم ڪندو هو. ساڻس شروع ۾ منھنجي ڪا بہ واقفيت نہ هئي. هو ليبر يونين ۽ آفيسر ايسوسيئيشن ۾ سرگرم هوندو هو. بينڪ جي مختلف شعبن جي نئين سر ٺھڻ ڪري لوڪل آفيس جا ڪجهہ ڪم اسٽيٽ بينڪ ۾ اچي ويا ۽ انھن ۾ عارف جو سيڪشن بہ شامل هو. هن سان ڪجهہ دوستن وسيلي واقفيت ٿي. کاٻي ڌر ڏانھن لاڙو رکڻ ڪري ساڻس ويجهڙائي ٿي ويئي. پنھنجي پبلڪ ريليشننگ جي ڪري وقت کان اڳ رٽائرمنٽ وٺڻ جي باوجود بينڪ پاران کيس وري ڪانٽريڪٽ تي رکيو ويو. بينڪ مان فارغ ٿيڻ کانپوء هن ڪجهہ خانگي ادارن ۾ بہ نوڪري ڪئي. هي ملير ڪينٽ ڪراچي ۾ رهندو آهي. تازو منھنجي ساڻس ملاقات ٿي تہ مون کي لڳو تہ شايد سندس يادداشت متاثر ٿي آهي.
اسٽيٽ بينڪ اٽڪل سن ٻہ هزار ۾ گريڊ 5 ۾ ڪجهہ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ ڀرتي ڪيا هئا. ان جو مقصد بينڪ جي اڪائونٽ ۽ آڊٽ واري فنڪشن کي موثر ۽ مضبوط ڪرڻ هو. انھن مان ڪجهہ ڄڻن اسان سان جوائنٽ ڊائريڪٽر ٽريننگ پروگرام ۾ پڻ شرڪت ڪئي هئي. اهي گهڻي ڀاڱي اهڙا هئا، جيڪي اڳيئي مختلف ادارن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. انھن مان گهڻن جھڙوڪ زبيري ۽ احمد وغيرہ سان سٺي سلام دعا هوندي هئي پر عبدالصمد سان گهڻي ويجهڙائي هوندي هئي. هو هڪ خوش مزاج کل ڀوڳ وارو ماڻھو هو. هتي اچڻ کان اڳ هو نيشنل بينڪ ۾ هوندو هو. پنھنجي ليکي گهمڻ ڦرڻ جو شوقين هوندو هو. ٽريننگ دوران ويڪ اينڊ تي اسان جو گروپ مختلف جاين تي گهمڻ ويندو هو. صمد ڪڏهين تہ اسان سان گڏ هوندو هو ۽ ڪڏهين اڪيلو پنھنجي ليکي ڪڏهين حويليان تہ ڪڏهين ٻئي ڪٿي پنھنجن دوستن سان ملڻ لاء هليو ويندو هو. صمد شروع ۾ اسٽيٽ بينڪ جي آڊٽ ڊپارٽمنٽ ۾هو. پوءِ کيس اسٽيٽ بينڪ بي ايس سي جي آڊٽ ڊپارٽمنٽ جو ڊائريڪٽر ڪري موڪليو ويو. پر هو آفيسرن جي لابنگ ۽ تعصب جو شڪار ٿي ويو ۽ کيس اتان بدلي ڪري بينڪنگ انسپيڪشن ۾ موڪليو ويو. صمد سان منھنجو تعلق ان لحاظ کان بہ هو تہ هو ڪڇي ميمڻ هو ۽ کارادر جي مدرسہ اسلاميہ اسڪول ۾ پڙهيو هو. لياري ۾ سندس گهڻا دوست هوندا هئا ۽ هو اڪثر انھن سان ملڻ لاء اتي ويندو رهندو هو. منھنجي رٽائرمنٽ کانپوء بہ آئون ساڻس رابطي ۾ هوندو هوس. هاڻي هو بينڪ مان رٽائر ٿي چڪو آهي ۽ ساڻس ڪو رابطو ناهي.

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (9)

غلام محمد عباسي جيڪو پنھنجن دوستن ۾ جي ايم جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي اسٽيٽ بينڪ آفيسرس اسڪيم SBOT جي پھرئين گروپ ۾ بينڪ ۾ آيو. سندس تعلق حيدرآباد سان آهي. جيئن تہ منھنجي ڪمري جي ڀرسان ئي سندس ڪمرو هو ۽ هو ساڳي وقت منھنجي ڪجهہ دوستن جو دوست بہ هو ان ڪري ساڻس تعلق قائم ڪرڻ ۾ گهڻي ڏکيائي نہ ٿي. سندس نرم طبيعت ۽ ڌيمي لھجي ۾ ڳالھائڻ جي ڪري ان ۾ اڃا سولائي ٿي. سرڪاري لحاظ کان ساڻس ان وقت تعلق قائم ٿيو، جڏهين انسپيڪشن رپورٽن جي نگراني جو ڪم کيس ڏنو ويو. رٽائرمنٽ کانپوء بہ مون هڪ اڌ ڪم لاء کيس فون ڪيو هو تہ سندس رويو نھايت دوستاڻو ۽ مثبت هو. عام سنڌي آفيسرن جيان پنھنجن ماتحتن جي رپورٽن وغيرہ جي حوالي سان مٿين آفيسرن سان محتاط نموني ڳالھائيندو هو ۽ مشڪل سان ئي ڪو اسٽينڊ وٺندو هو. هڪ ڊگهي عرصي کان هو مختلف ڊپارٽمنٽ جو ڊائريڪٽر رهيو آهي. کانئس گهڻا جونيئر ترقي ڪري کانئس اڳتي نڪري چڪا آهن پر هو بينڪ آفيسرن جي اڻ لکيل پاليسي ڪري اڃا ساڳئي عھدي تي آهي.
منھنجو گهڻو عرصو ايڪسچينج ڪمپنين جي انسپيڪشن جي انچارج طور گذريو. ان ۾ نو ڏه ماڻھن تي مشتمل ٽي ٽيمون منھنجي ماتحت هيون. اهو ڪم بينڪن جي انسپيڪشن کان ان لحاظ مختلف هو تہ ان ۾ خاص طور ان ڳالھہ کي نظر ۾ رکيو ويندو هو تہ ملڪ مان پرڏيھي ڪرنسي ۽ خاص طور تي ڊالر جي غير قانوني منتقلي کي روڪيو وڃي. ان سلسلي ۾ انسپيڪشن رپورٽ جي بنياد تي ڪمپنين تي مختلف پابنديون مڙهيون وينديون هيون ۽ ڪڏهين ڪڏهين ريگيولر سالياني انسپيڪشن سان گڏ ڪجهہ ڪمپنين جي ٽارگيٽيڊ ۽ خاص انسپيڪشن بہ ڪئي ويندي هئي. ساڳي ريت ڪجهہ ڪمپنين کي هڪ خاص مدي لاء ڪم ڪرڻ کان روڪيو ويندو هو ۽ نھايت غيرمعمولي حالتن ۾ ڪن جو لائسنس ئي ماڳيئي ڪينسل ڪيو ويندو هو.
بھرحال بينڪن جي انسپيڪشن جي ڀيٽ ۾ انھن ڪمپنين جي انسپيڪشن جي ثانوي اهميت هوندي هئي. ان ڪري ان ڪم لاءِ پراڻا ماڻھو ڏنا ويا، جن کي بينڪن جي انسپيڪشن جي ڪم ۾ گهڻو موثر نہ ٿي سمجهيو ويو. انھن مان گهڻن سان منھنجي سڌي يا اڻ سڌي طرح واقفيت ۽ هم آهنگي هئي. مقبول، ماجد حسين، رشيد، عبيدﷲ، شاهجھان، صلاح ظھير، عبدالحڪيم، تصدق حسين، اشفاق حداد، رئيس ۽ ٻيا گهڻي عرصي تائين مون سان گڏ رهيا. تصدق ۽ اشفاق پوءِ عمان جي مرڪزي بينڪ هليا ويا ۽ اڃا تائين شايد اتي ئي آهن.. اهي ٻيئي دوست ڪتابن پڙهڻ جا شوقين هئا. تصدق سان جڏهين بہ انسپيڪشن لاء ٻئي ڪنھن شھر وڃڻ ٿيندو هو تہ ڪتابن جي دوڪانن ۽ اسٽالن جي ڳولھا ۾ هوندو هو. اشفاق حج ڪرڻ کانپوء سنڌي ۾ ان متعلق ڪتاب لکيو هو جنھن کي حج جي هڪ گائيڊ سمجهيو وڃي ٿو. بينڪ ۾ پراڻن ۽ نون ملازمن ۾ سالياني رپورٽن ۽ انڪريمنٽ وغيرہ جي حوالي سان هڪ امتيازي ورتاءُ ڪيو ويندو هو، جن ۾ آئون پاڻ شامل هوندو هوس. اها شڪايت ڊويزن جي سڀني همراهن کي هوندي هئي، پر اها جيئن تہ بينڪ جي هڪ اڻ لکيل پاليسي هئي، ان ڪري ان جي لاء سوائي رڙين ۽ شڪايتن جي ٻيو ڪجهہ ڪرڻ ممڪن نہ هو. انھن مان اسان گهڻا هڪ ٻئي پويان رٽائر ٿي وياسين. ساڻن ڪڏهين فون ۽ ڪڏهين ائين اتفاقي ملاقات ٿي ويندي آهي. انھن مان ماجد حسين دبئي ۾ پنھنجي ڀاءُ سان گڏ ڪاروبار ڪري رهيو آهي جڏهين تہ مقبول هڪ ايڪسچينج ڪمپني ۾ ملازمت ڪري رهيو آهي جتي مون بہ رٽائرمنٽ کانپوءِ سال کن نوڪري ڪئي هئي. مقبول جا ٻار اسڪاٽ لينڊ ۾ هوندا آهن ۽ پاڻ بہ اڪثر اتي ويندو رهندو آهي.
صلاح ظھير رٽائر ٿيڻ کانپوء هڪ ايڪسچينج ڪمپني ۾ ملازمت اختيار ڪئي. ملازمت دوران هن بينڪ مان موڪل وٺي آمريڪا ۾ نوڪري ڪئي. هن وقت سندس پٽ ڪينيڊا ۾ پڙهي ۽ نوڪري ڪري رهيو آهي. هو پاڻ بہ سال جو ڪجهہ وقت پنھنجي نوڪري تان موڪل وٺي ڪينيڊا ۾ گذاريندو آهي.
رئيس هڪ عجيب ڪردار جو ماڻھو هو. هو ايڪسچينج پاليسي ڊپارٽمنٽ مان بينڪنگ انسپيڪشن ۾ آيو هو. کيس اهو زعم هوندو هو تہ کيس بينڪ جو فارن ايڪسچينج مينوئل سڄو زباني ياد آهي. هو مختلف موقعن تي صفحي نمبر سميت حوالا ڏيندو رهندو هو، جن کي گهڻا وري چيڪ ڪري غلط ثابت ڪندا هئا. هو اڪثر ڪارو ڪوٽ پائي گهمندو هو ۽ سندس چوڻ هو تہ پاڙي وارا کيس وڪيل صاحب ڪري سڏيندا آهن. پنھنجي ترقي وغيرہ جي ڪري هو واضح طور ڊپارٽمنٽ ۾ وڏن آفيسرن جي لابنگ ۽ گروپ بندي جو شڪار ٿي ويو، پر ان مان کيس ڪجهہ حاصل ٿيو يا نہ، پر آئون سمجهان ٿو تہ هن نقصان ئي کنيو. منھنجي رٽائر ٿيڻ جي اٽڪل چار سالن کانپوءِ هو رٽائر ٿيو. هن وقت ساڻس ڪو رابطو ناهي.

 

اسٽيٽ بينڪ جا دوست (10)

بينڪنگ انسپيڪشن ۾ تعيناتي وقت اتي پھرين منھنجو واسطو اسٽيٽ بينڪ ٽريننگ اسڪيم تحت آيل حيدرآباد جي هڪ نوجوان عبدﷲ شيخ سان پيو. ان وقت رائيٽ آف write off)) ڪيسن جي انسپيڪشن کان هونئن تہ گهڻا آفيسر ان ڪري لنوائيندا هئا تہ ان ۾ ٻين شھرن ۾ ٽور ۽ ٽي اي ڊي اي وغيرہ جي ڇڪ نہ هوندي هئي پر ڪي ان کي ان ڪري ترجيح ڏيندا هئا تہ ان ۾ گهڻي پابندي نہ هوندي هئي ۽ پنھنجا گهڻا ذاتي ڪم بہ آفيس جي وقت ۾ ڪري سگهبا هئا. عبدﷲ پاڻ پنھنجي پسند تي هتي پنھنجي تعيناتي ڪرائي هئي. سندس آڏو ٻہ مقصد هئا. هڪ تہ سي ايس ايس ڪري سرڪاري آفيسر ٿئي يا وڌيڪ پڙهائي ۽ رهائش لاء ڪينيڊا هليو وڃي. ڪوشش جي باوجود هو سي ايس ايس تہ نہ ڪري سگهيو پر بينڪ مان اسٽڊي موڪل جي سھولت حاصل ڪري ڪينيڊا هليو ويو. پر ڪجهہ وقت اتي رهڻ کانپوء موٽي اچي بينڪ جوائن ڪيائين. پر ڪينيڊا وڃڻ جي خواهش سندس ختم نہ ٿي ۽ هو ڪجهہ وقت کانپوء بينڪ جي نوڪري ڇڏي اوڏانھن هليو ويو.
خيرپور سان تعلق رکندڙ نوجوان طارق رحمان بہ اسٽيٽ بينڪ جي ٽريننگ اسڪيم تحت بينڪ ۾ آيو هو. خاص طور زرعي ترقياتي بينڪ جي انسپيڪشن ۾ ساڻس گڏ ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو. هڪ ڀيري طارق اهو فيصلو ڪيو تہ سنڌ ۽ بھاولپور تائين انسپيڪشن سندس ڪار ۾ ڪنداسين ۽ پوء اتان اسلام آباد روانا ٿينداسين. هي هر معاملي ۾ هڪ سھڪار ڪندڙ آفيسر هو. حيدرآباد ۾ رهائش لاء هوٽل جي مناسب بندوبست نہ هئڻ ڪري هن اتي پنھنجن مائٽن جي گهر ۾ ٽيم جي رهڻ جو بندوبست ڪيو هو. طارق کي ڪجهہ ٻين ادارن ۾ ڊيپوٽيشن تي بہ موڪليو ويو. هن وقت هو سينيئر جوائنٽ ڊائريڪٽر آهي.
انسپيڪشن جي حوالي سان تنوير ميمڻ سان بہ ڪجهہ عرصو ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو. هو حيدرآباد سان واسطو رکندڙ هڪ متضاد روين ۽ طبيعت وارو شخص هو. هڪ پاسي هو هڪ بي ڊپي شخص طور ڄاتو ويندو هو. گورنر سان ۽ ٻين اعلا سطح جي گڏجاڻين ۾ هو پنھنجي ڳالھہ ڪرڻ کان نہ ڪيٻائيندوهو جيڪا گهڻو ڪري ٻيا نہ ڪري سگهندا هئا ۽ جيڪا انھن آفيسرن لاء بہ پسنديدہ نہ هوندي هئي. پر ساڳي وقت ٻين موقعن تي هو پاڻ وڻائڻ لاء آفيسرن جي اڳ پٺ بہ وٺندو هو. ساڻس گڏ ڪم ڪندڙ دوستن کي بہ پڪ نہ هوندي هئي تہ ايندڙ لمحي ۾ ڇا ڪندو. هن وقت هو سينيئر جوائنٽ ڊائريڪٽر آهي.
واحد بخش چانگ سان جيتوڻيڪ ڪم جي حوالي سان ڪو واسطو نہ پيو پر هو بينڪ جو هڪ متحرڪ ماڻھو هو. سندس ننڍن وڏن آفيسرن سڀني سان رابطو هوندو هو ۽ ڪوشش ڪري هر ڪنھن جي پروموشن ۽ ٻي ڪنھن خوشي کي سيليبريٽ ڪندو هو ۽ دوستن کي پڻ ان ۾ شامل ڪندو هو. هن وقت هو شايد لندن ۾ رهي ٿو. فيس بڪ وسيلي سندس خبرچار ملندي رهندي آهي.
صدرالدين پنھور سان قوم پرست سياست ۽ لکڻ پڙهڻ جي حوالي سان ويجهو واسطو رهيو آهي. هو سٺ سالن کان اڳ ئي بينڪ مان رٽائرمنٽ وٺي دبئي هليو ويو هو. هن وقت هو موٽي آيو آهي ۽ گلشن حديد ۾ رهندو آهي. ساڻس مختلف موقعن تي ملاقات ٿيندي رهندي آهي.
ملڪ جي مختلف ادارن جي صورتحال تي نظر وجهڻ کانپوء آئون اسٽيٽ بينڪ کي هڪ بھتر ادارو سمجهندو آهيان. ذاتي طور مون کي ان جا گهڻا تجربا ٿيا آهن. گهڻي ويجهڙائي ۽ ذاتي تعلق نہ هئڻ جي باوجود هڪ ٻئي جي مدد ۽ سھڪار ڪيو ويندو آهي. هتي ملازمن کي گهر ۽ ٻين مختلف مقصدن لاء جيڪي قرض وغيرہ ڏنا ويندا آهن انھن ۾ بس اهو ڏٺو ويندو آهي تہ گهربل شرط پورا ٿين ۽ انھن جي پورائي ڪرڻ ۾ اتي موجود اسٽاف بجائي رڪاوٽن وجهڻ جي اڃا مددگار ثابت ٿيندو آهي. شروع ۾ جڏهين بينڪ جي مختلف شعبن جي ماڻھن سان منھنجي ڪا گهڻي واقفيت نہ هوندي هئي تہ مختلف معاملن ۾ جتي مٿيان آفيسر ڪا رڪاوٽ وجهندا هئا تہ هيٺيون اسٽاف مددگار ثابت ٿيندو هو ۽ انھن جي حل لاءِ ڪا واٽ ڏسيندو هو. هتي آئون رڳو هڪ مثال ڏيان تہ ٻين سرڪاري ادارن ۾ رٽائرمنٽ کانپوء پنھنجي واجبات لاء ملازمن کي گهڻيون ڏکيائيون پيش اينديون آهن ۽ هزار جتن ڪرڻا پوندا آهن پر هتي رٽائر ٿيڻ جي تاريخ کان اڳ ئي سڄو ڪم تيارٿي ويندو آهي. اها ساڳي ڳالھہ مون سان بہ ٿي. ڪجهہ ننڍن معاملن لاء مون کي چيو ويو تہ ان متعلق اوهان کي فون تي مطلع ڪنداسين. منھنجو ان سال جو تفريحي موڪل جو الائونس رهيل هو. هڪ ڏينھن مون کي لاڳاپيل ڊيسڪ جي همراه فون ڪري پڇيو تہ اوهان اهو الائونس وٺي ڇڏيو آهي. مون کيس نہ چيو تہ هن چيو تہ ريڪارڊ ۾ ڏيکاريل آهي تہ اوهان وٺي ڇڏيو آهي. ڳالھہ ائين هئي تہ هڪ ٻيو هم نام آفيسر هو، جنھن پنھنجي الائونس وٺڻ کانپوءِ اهو ظاهر ڪيو هو تہ اهي پئسا مون ورتا هئا ۽ تازو چيڪ کيس ملڻ گهرجي. هن ڊيسڪ جي همراه جڏهين ان ڳالھہ جي جاچ ڪئي تہ خبر پيئي تہ همراه جو چيڪ فلاڻي تاريخ تي فلاڻي بينڪ ۾ جمع ٿيو آهي ۽ هن ڪوڙ پئي ڳالھايو. مون کي فون تي ان جو اطلاع ڪيو ويو ۽ چيو ويو تہ اوهان پنھنجي سھولت آهر پنھنجو چيڪ وٺي وڃو.
ساڳي ريت ميڊيڪل جي سھولتن جو معاملو بينڪ جي ملازمن لاء هڪ اهم معاملو آهي. شروع کان آئون پنھنجن ٻارن ۽ ماءُ پيءَ لاء اها سھولت حاصل ڪندو رهيو آهيان. سسٽم کي ڪمپيوٽرائيزيڊ ڪرڻ جي ڪري اڳ جيڪي بي قاعدگيون ٿينديون هيون ۽ ملازمن کي ڏکيائي ٿيندي هئي ان ۾ گهڻي قدر گهٽتائي ٿي آهي. ساڳي وقت ملازمن جي سھولت لاء ڊاڪٽرن جو تعداد وڌايو ويو آهي. هتي جيڪي نوان ڊاڪٽر آيا انھن ۾ غلام علي بوزدار هڪ سٺو واڌارو هو. هڪ تہ هو پنھنجي پيشيورانا ڄاڻ کي وڌائيندو ۽ اپ ڊيٽ ڪندو ايندو هو ۽ ٻيو تہ سندس مريضن سان ورتاء سٺو ۽ دوستاڻو هوندو هو. پر هو بينڪ ۾ ٿورو عرصو ئي رهيو. هن وقت هو سنڌ هائي ڪورٽ ۾ آهي. هڪ اڌ ڀيرو ساڻس ڪنھن شادي وغيرہ ۾ ملاقات ٿي آهي. فيس بڪ تي ساڻس رابطو آهي.

سنڌي ٻولي ۽ ڪراچي جا اسڪول

اسڪولن ۾ سنڌي ميڊيم ۾ تعليم، خاص طور ڪراچي شھر ۾ نئين ملڪ جي ٺھڻ جي ڪجهہ عرصي کانپو۽ بلڪ ائين چئجي تہ ايوب خان جي اقتدار ۾ اچڻ کانپو۽ هڪ بحران جو شڪار ٿي ويئي. ان ۾ سنڌي مضمون جي لازمي حيثيت کي ختم ڪرڻ، گهڻن سنڌي ميڊيم اسڪولن کي ختم ڪرڻ يا انھن کي اڙدو ميڊيم اسڪولن ۾ تبديل ڪرڻ وغيرہ شامل هو. پر ان سان گڏوگڏ هڪ اهم نفسياتي عنصر رياست پاران اڙدو جي پٺڀرائي ۽ سنڌي ۽ ٻين ٻولين کي پوئتي رکڻ هو.
ان جو خاص طور اثر اهو ٿيو تہ ملير، لياري ۽ ٻين علائقن ۾ جيڪي سنڌي ۽ بلوچ خاندان پنھنجن ٻارن کي سنڌي ميڊيم ۾ تعليم ڏياريندا هئا، انھن مان بہ گهڻن پنھنجي ميڊيم تبديل ڪري ڇڏي. ان کان اڳ لياري جي ڪاٺياواڙي ميمڻن مان بہ ڪجهہ گجراتي ۽ ڪجهہ سنڌي ميڊيم ۾ پڙهندا هئا. انھن مان ڪجهہ منھنجا ڪلاس فيلو بہ هئا.
ملير ۽ لياري ۾ گهڻا سنڌي ميڊيم اسڪول هئا ۽ اتان جا بلوچ ۽ سنڌي انھن اسڪولن ۾ ئي پڙهندا هئا. اهو سلسلو گهڻي عرصي تائين هلندو رهيو. هن وقت بہ مون کان اٽڪل پندرنھن ويهہ سال ننڍا اهڙا همراه آهن، جيڪي ساڳي وقت سنڌي ۽ بلوچي رواني سان ڳالھائي ۽ لکي پڙهي سگهن ٿا.
پر اها صورتحال آهستي آهستي تبديل ٿيڻ شروع ٿي. ڪجهہ سنڌي ۽ بلوچ معاشي طرح سان سکين گهراڻن پاڻ کي پنھنجن ٿوري گهٽ حيثيت وارن مائٽن وغيرہ کان مٿڀرو ۽ ڌار ڏيکارڻ لاءِ پنھنجن ٻارن کي اڙدو ميڊيم ۾ ٽرانسفر ڪيو، جيئن اڄڪلھہ هر ڪو مائٽ پنھنجن ٻارن لاءِ انگلش ميڊيم جي چڪر ۾ ورتل آهي، ۽ پوءِ اهي ڪھڙي پاسي بہ نہ ٿا رهن. اسان ۽ منھنجي چاچي جا ٻار ساڳي اسڪول ۾ پڙهندا هئاسين. هتي اسڪول ۾ سنڌي، اڙدو ۽ گجراتي ۾ تعليم ڏني ويندي هئي. منھنجي چاچي پنھنجن ٻارن جي ميڊيم تبديل ڪرائي، اڙدو ڪري ڇڏي، جڏهين تہ اسان ساڳي سنڌي ميڊيم ۾ پڙهندا رهياسين. ليکڪ ۽ منھنجو دوست رمضان بلوچ اٽڪل منھنجو هم عمر آهي. هن هڪ ڀيري ڳالھہ ڪئي تہ منھنجي وڏي ڀاءُ سنڌي ميڊيم ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، پر منھنجي پي مون کي اڙدو ميڊيم ۾ داخل ڪرايو جنھن جي ڪري مون کي سنڌي لکڻ پڙهڻ نہ ٿي اچي.
ائين بہ نہ هو تہ سنڌي ٻولي جي حوالي سان صفا اوندہ هئي. شھر ۾ ٽي وڏا اسڪول حاجي عبدﷲ هارون، سنڌ مدرسو ۽ اين جي وي هئا، جتي خاص طور سنڌي ميڊيم ۾ تعليم ڏني ويندي هئي. اسان جي علائقي نوآباد مان خاص طور ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون اين جي وي اسڪول ويندا هئا. پر اها صورتحال گجراتي سان نہ هئي. انھن اسڪولن ۽ خاص طور حاجي عبدﷲ هارون ۽ سنڌ مدرسي ۾ گجراتي ميديم هئي، پر مائٽن پنھنجن ٻارن کي ان ۾ داخل ڪرائڻ بجائي اڙدو ميڊيم ۾ داخل ڪرائڻ شروع ڪيو هو. ڪراچي مان ٽي گجراتي اخبار ڊان، ملت ۽ وطن نڪرندا هئا، جيڪي ڪي پوڙها پڙهندي نظر ايندا هئا ۽ پوءِ اهي اخبارون بہ بند ٿي ويون.
اهي ڪراچي ۾ سنڌي ڳالھائڻ ۽ لکڻ پڙهڻ جون ايتريون واضح شيون هيون، جيڪي ڪنھن کي بہ نظر اچي سگهيون ٿي. پر حيرت جي ڳالھہ اها آهي تہ اهي گهڻن سنڌي اديبن کي نظر نہ ٿي آيون. منھنجي گهڻو عرصو اڳ پي ٽي وي جي اڳوڻي جنرل مينيجرعبدالڪريم بلوچ سان ڪراچي يونيورسٽي ۾ سنڌي اخبارن جي نمائش جي سلسلي ۾ ملاقات ٿي هئي. ان ملاقات ۾ سندس چوڻ هو تہ ڪراچي ۾ ڪو سنڌي ڳالھائيندڙ ورلي ملندو هو ۽ جيڪڏهين ڪنھن کي سنڌي ڳالھائيندي ٻڌنڌا هئاسين تہ ان جي پويان وڃي کيس گهر تائين ڇڏي ايندا هئاسين. اهو ساڳيو موقف امرجليل جو هو جنھن جو چوڻ هو تہ بندر روڊ تي ڪو ورلي سنڌي ڳالھائيندي نظر ايندو هو. حالانڪہ بندرروڊ تي ئي سنڌي ميڊيم اين جي وي هائي اسڪول موجود هو، جنھن سان شايد امرجليل جو بہ واسطو رهيو هو. ساڳي ريت ڀرپاسي ۾ ئي سنڌ مدرسو هو. ان کانسواء اسان جي پاڙي ۾ امرجليل جا مائٽ رهندا هئا ۽ سندس اتي اچڻ وڃڻ هوندو هو. اتان جي هڪ ڪردار ناني ڪنوار جو بہ هن پنھنجي ڪنھن ڪھاڻي يا ڪالم ۾ ذڪر ڪيو آهي. دراصل ڪراچي کان ٻاهران آيل سنڌين کي اها خوشفھمي يا غلطفھمي هئي ۽ آهي تہ ڪراچي ۾ سنڌي ٻولي کي انھن بچايو نہ تہ ڪراچي جي سنڌ کان ڌارٿيڻ ۽ ون يونٽ کانپوءِ هتي سنڌي ٻولي ختم ٿي ويئي هئي.
سنڌي اعليٰ طبقي جو تہ اهو حال آهي تہ انھن جي لاءِ ٻولي ڪو مسئلو ناهي. تازو هڪ نالي واري ليکڪا ۽ سياسي ۽ سماجي ورڪر هڪ ادبي تقريب ۾ وڏي واڪ اها ڳالھہ ڪئي تہ سندس ٻارن کي سنڌي ڳالھائڻ بہ نہ ٿي اچي. اهڙي ريت اهو ساڳي وقت هڪ طبقاتي مسئلو بہ آهي.
ٻولي جي حوالي سان خاص طور ڪراچي ۽ اتي رهندڙ سنڌين، اتان جي اسڪولن ۽ ٻين ادارن جي ڪردار کي پوري سياق وسباق ۾ ڏسڻ گهرجي. ٻولي جي بقا ۽ ان جي ترقي ۾ انھن ماڻھن جو وڏو ڪردار آهي.
 

منھنجي امڙ

جنھن ماءُ جا گهڻا ٻار هوندا آهن، ان جشگي هر ٻار کي اها شڪايت هوندي آهي تہ امان ٻين سان گهڻو پيار ڪري ٿي ۽ ساڻس نہ ٿي ڪري. مون ننڍي هوندي کان ان ڳالھہ کي محسوس ڪيو ٿي ۽ اها ڪوشش ڪئي ٿي تہ پنھنجي ماءُ جي ويجهو رهان. ان جي ڪري پنھنجي ماءُ کي تنگ بہ ڪندو هوس ۽ سندس گهر جي ڪم ڪار ۾ خلل وجهندو هوس. ان جي ڪري منھنجي ڏاڏي پنھنجي سائيڪل ۾ هڪ خاص سيٽ منھنجي لاء هڻائي هئي تہ جيئن ڪم ڪار مھل هو مون کي ٻاهر ڪيڏانھن گهمائڻ وٺي هلي. هو گهڻو ڪري مون کي مٺي در ۾ گهر جي ويجهو کوڙي گارڊن وٺي ويندو هو. منھنجي چاچي مون کي نوآباد ۾ پنھنجن مائٽن جي گهر وٺي ويندي هئي. ان جو اندازو ان ڳالھہ مان لڳائي سگهجي ٿو تہ چون ٿا تہ جڏهين منھنجو ننڍو ڀاءُ ڄمڻ وارو هو تہ آئون ليبر روم جي ٻاهران ويٺو هوس. اها شايد منھنجي ان سيڪيوريٽي Insecurity جو احساس هو جيڪو منھنجي شخصيت جو حصو بڻجي ويو.
شادي کانپوءِ اٽڪل سترنھن سال امان سان گڏ رهيس. گلشن حديد اچڻ کانپوءِ هفتي ٻئي هفتي چڪر هڻندو هوس. جنھن ڏينھن امان کي اٽيڪ ٿيو، ان کان هڪ ڏينھن اڳ آئون لاهور مان موٽيو هوس. منھنجو ٻئي ڏينھن امان وٽ وڃڻ جو ارادو نہ هو، پر منھنجي زال ٻڌايو تہ امان جو فون آيو هو چئي پئي تہ رئوف کي چئو تہ مون وٽان ٿي وڃي. آئون ٻئي ڏينھن آفيس مان سڌو امان وٽ ويس. اتي ماني کاڌي، ڪچھري ڪئي ۽ ڪلاڪ ٻہ ويھي موڪلائي گهر لاء روانو ٿيس. ان وقت امان بلڪل نارمل هئي ۽ هن نہ ڪو اهڙو ذڪر ڪيو ۽ ڪو اشارو ڏنو تہ سندس طبيعت ٺيڪ نہ هئي. آئون اڃا گهر مس پھتس تہ حسن جو فون آيو تہ امان جي طبيعت ٺيڪ ناهي، اوهان اچو. مون کيس چيو تہ اوهان اسپتال پھچو تہ آئون بہ اچان ٿو.
سال کن اڳ منھنجو وڏو ڀاءُ، جيڪو امان جي گهڻو ويجهو هوندو هو، گذاري ويو هو. هو پنھنجي ان ڏک جو اظھار گهٽ ئي ڪندي هئي، پر اهو اندر ئي اندر کيس کائي رهيو هو. گهر وارا ڳالھہ پيا ڪن تہ اوهان جي وڃڻ کانپوءِ امان گهر جي ٻاهران دڪي تي وڃي ويٺي ۽ چوڻ لڳي تہ حميد جو انتظار پئي ڪيان، هو هينئر ايندو. آئون هينئر سوچيان ٿو تہ جيڪڏهين ان ڏينھن آئون امان ڏانھن نہ وڃان ها تہ اهو سڄي عمر جو پڇتاءُ بڻجي وڃي ها.
امان گهر کي پيار، محبت ۽ ضابطي سان هلائيندي هئي. سندس سڀ نھنرون هڪ ڊگهو عرصو ساڻس گڏ رهيون. گهرن ۾ ٿيندڙ اڻبڻت هڪ اڻٽر شي آهي، پر ڪڏهين بہ گهر جي مردن کي ان ۾ دخل اندازي ڪرڻ نہ ڏيندي هئي، ۽ کين چوندي هئي تہ اوهان وچ ۾ نہ پئو، اهو اسان عورتن جو معاملو آهي، اسان پاڻيئي ان کي نبيري وٺنداسين. منھنجي زال سان امان جي گهڻي هم آهنگي هوندي هئي. جيڪڏهين سندس مون سان ڪو ڪم هوندو هو ۽ ڪا شيءِ کپندي هئي تہ اها ڳالھہ منھنجي زال وسيلي مون تائين پھچندي هئي.
اسان جا گهڻا دوست گهر تي ايندا هئا. انھن جي کاڌي پيتي وغيرہ جي ذميواري امان جي هوندي هئي. هو ڪنھن بہ مھمان کي ائين وڃڻ نہ ڏيندي هئي. گهڻن دوستن لاءِ هو ڄڻ امان هوندي هئي ۽ هو ساڻس ويھي ڪچھري ڪندا هئا.
امان اٽڪل ڏيڍ مھينو اسپتال ۾ بيھوشي جي حالت ۾ هئي. بس ائين ٿيندو هو تہ هو ڪڏهين اکيون کوليندي ھئي ۽ ڪجهہ اشارا ڪندي هئي. ڊاڪٽر آسرا پيا ڏيندا هئا، پر هو آخر تائين هوش ۾ نہ آئي ۽ 24 ڊسمبر 2008 تي اسان کان موڪلائي ويئي.
منھنجي پھرين نوڪري
ڪراچي يونيورسٽي مان ماسٽرس ڪرڻ کانپو۽ اپلائيڊ ايڪانامڪس ريسرچ سينٽر جي ڪجهہ سرويز ۾ ڪم ڪرڻ کانپو۽ مون پنھنجي نوڪري جي شروعات سنڌ ريجنل پلان آرگنائزيشن (ايس آر پي او) کان ڪئي. سنڌ حڪومت جي پلاننگ اينڊ ڊيولپمنٽ کاتي تحت ڪم ڪندڙ ان اداري جو ڪم سنڌ جي معيشت جي مختلف پاسن تي سروي ۽ اسٽيڊيز وغيرہ ڪرڻ هو. مختلف عالمي ادارن پاران ان مقصد لاءِ اداري کي امداد بہ ملندي هئي ۽ انھن جا نمائندا بہ اداري ۾ مقرر ڪيا ويندا هئا.
هڪ دوست جي حوالي سان ان اداري جي ايڊيشنل ڊائريڪٽر ڊاڪٽر بدر سومرو سان ملاقات ٿي. نوڪري ڏيڻ کان اڳ هن مون کي سنڌ ايگريڪلچر سروي جي ٽيم ۾ شامل ڪيو. ان سروي ۾ ائين چئجي تہ ٿر کي ڇڏي باقي ڪنڌ ڪوٽ ڪشمور کان سجاول ٺٽي تائين سڄو سنڌ شامل هو. ان سروي جي ڪجهہ عرصي کانپوءِ مون کي اداري جي ڊائريڪٽر رشيد شيخ سان ملڻ لاء چيو ويو. هن ڪجهہ سوال ڪيا ۽ اهڙي ريت مون کي اتي نوڪري ملي ويئي.
ڊاڪٽر سومرو ٽنڊو ڄام ڪاليج جو گريجويٽ هو. سندس واسطو شڪارپور سان هو. هو پنھنجي طبيعت ۾ هڪ نرم مزاج ماڻھو هو ۽ پنھنجن ماتحتن تي هروڀرو ڪا سختي نہ ڪندو هو پر ممڪن حد تائين کين رعايت ڏيندو هو. مون کي هو چوندو تہ آئون توهانجو وڏو ڀاء آهيان. ائين بہ ٿيندو هو تہ ڪڏهين آفيس جي ڪم جي ڪري موڪل واري ڏينھن آفيس اچڻ جي ضرورت هوندي هئي تہ بجائي حڪم ڪرڻ جي جيڪو سندس اختيار هو هو پڇندو هو تہ ڇا اوهان موڪل واري ڏينھن اچي سگهو ٿا. جيڪڏهين کيس مجبوري ٻڌائبي تہ هو ان تي وڌيڪ اصرار نہ ڪندو هو. مون سان هن ٻي ڀلائي اها ڪئي تہ جڏهين فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جي وسيلي منھنجي پاڪستان حڪومت جي ايڪانامسٽ ۽ پلانرز گروپ ۾ سليڪشن ٿي تہ هن مون کي صلاح ڏني تہ هتان استعفا نہ ڏيو، بلڪ موڪل وٺي وڃو ۽ اتي حالتن جو جائزو وٺي، پوءِ ڪو فيصلو ڪيو. اها ڪارائتي صلاح هئي. ڇاڪاڻ تہ اسلام آباد پھچڻ کان پوءِ خبر پيئي تہ حڪومت پاران اهي پوسٽون ئي ختم ڪيون ويون هيون. ڪجهہ ڏينھن ۾ آئون ڪراچي موٽي آيس ۽ وري ساڳي نوڪري جوائن ڪئي. بھرحال ڪجهہ عرصي کانپوءِ ئي اسٽيٽ بينڪ ۾ منھنجي سليڪشن ٿي ويئي ۽ ڊاڪٽر مون کي فوري طور اتي جوائن ڪرڻ لاءِ چيو.
هتي نذر ميمڻ، جيڪو سگا سان لاڳاپيل هو، بہ ڪم ڪري رهيو هو. هو اسٽيٽ بينڪ مان هتي ڊيپوٽيشن تي آيو هو. آئون جڏهين اسلام آباد وڃي رهيو هوس تہ هن مون کي اتان جي سگا جي ڪجهہ عھديدارن جا نالا ۽ نمبر وغيرہ بہ ڏنا. نذر ميمڻ وري موٽي اسٽيٽ بينڪ نہ آيو ۽ هتان ئي ٻين کاتن ۾ هليو ويو.
هتي ڊاڪٽر عشرت حسين ۽ سري لنڪا جو هڪ همراه پڻ ايڊوائزر طور ڪم ڪري رهيا هئا.
عبدالرحمان نقاش سان منھنجي هونئن غائبانا واقفيت تہ هئي، پر پھرين ملاقات هن اداري ۾ ئي ٿي. منھنجي نوڪري جو پھريون ڏينھن هو. هن منھنجي سيٽ تي اچي پنھنجو تعارف ڪرايو ۽ مون کي پنھنجي ڪمري ۾ چانهہ لاء مدعو ڪيائين. نقاش سان اها ملاقات دوستي جي هڪ مستقل ناتي ۾ بدلجي ويئي.
هن اداري ۾ گهڻي ڀاڱي اهڙا نوجوان ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون هيون، جيڪي تازو يونيورسٽي ۽ مختلف ڪاليجن مان فارغ ٿيا هئا. ٻہ ڇوڪريون، جيڪي پاڻ ۾ ڀينر بہ هيون، منھنجيون ڪلاس فيلو هيون. منھنجي ايگريڪلچر ڊويزن ۾ منصور ميمڻ، جيڪو ٽنڊو ڄام زرعي يونيورسٽي جو گريجويٽ هو، مون سان گڏ ۾ ويھندو هو. سندس تعلق شڪارپور سان هو. شيرمحمد ميمڻ جو واسطو کھڙا سان هو. ساڻس منھنجو هڪ ٻيو تعلق هن ريت بہ هو تہ کھڙا ۾ منھنجا ڪجهہ مائٽ سندس دوست هئا. شيرمحمد منھنجي اتي هوندي ئي الائيڊ بينڪ هليو ويو. سرور ميمڻ جو واسطو بہ شڪارپور سان هو. ان کانسواء رضوانہ نالي هڪ اسسٽنٽ هوندي هئي.
هتي جيئن تہ گهڻو تعداد نوجوانن جو هوندو هو، ان ڪري ڇوڪرن ڇوڪرين ۾ دوستيون ۽ فلرٽ وغيرہ هڪ عام ڳالھہ هئي. اهي گهڻي ڀاڱي تہ وقت گذارڻ لاء ئي هوندا هئا، پر ڪي معاملا سنجيدگي جي حد تائين پھچي ويندا هئا. خاص طور تي هڪ ڇوڪري جي معاملي تي ٻہ ڄڻا ڪافي سنجيدہ ٿي ويا ۽ انھن مان هر ڪنھن جي اها ڪوشش هئي تہ هو سندس وڌيڪ ويجهو ٿئي ۽ سندس توجھہ حاصل ڪري. هڪٻئي سان سندن اها چٽاڀيٽي جاري هوندي هئي. منھنجي هتان وڃڻ کانپوء بہ اهو سلسلو جاري رهيو ۽ پوءِ اها خبر پيئي تہ هڪ ڄڻو ان ڇوڪري سان شادي ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو.
هتي اسان کي جيڪو نائب قاصد مليل هو، اهو بہ نھايت دلچسپ ماڻھو هو. ڪراچي جي ڪنھن ڳوٺ سان سندس واسطو هو. ڪنھن بہ ڪم کان منع نہ ڪندو هو. سندس نالو محمد صديق هو، پر شايد کيس اهو نالو پسند نہ هو، ان ڪري هو پاڻ کي مختلف فلمي نالن سان سڏيندو هو ۽ پنھنجي انھن نالن تي اصرار ڪندو هو.
هتي مون اٽڪل پوڻا ٻہ سال جنوري 1978 کان سيپٽمبر 1979 تائين ڪم ڪيو. اهو منھنجي سڄي ڪيريئر جو هڪ خوشگوار ۽ يادگار وقت آهي ۽ آئون اڪثر ان کي ياد ڪندو آهيان.

بابر اياز ۽ قصو هڪ ڪتاب جو

گهڻو عرصو بيمار رهڻ کانپوء ناميارو صحافي ۽ ليکڪ بابر اياز گذاري ويو. هن پنھنجي حياتي جو شروعاتي گهڻو عرصو سکر ۾ گذاريو، جتي سندس شيخ اياز ۽ ٻين سنڌي ليکڪن سان ملاقاتون ٿيون. هو پنھنجي ڪتاب What is Wrong with Pakistan جي صفحي 86 ۾ لکي ٿو تہ جڏهين اوڀر بنگال ۾ فوجي آپريشن شروع ٿيو تہ پاڪستان جي ڪميونسٽ پارٽي ۽ سنڌي قوم پرست ان جي خلاف هئا. ان وقت شيخ اياز عوامي ليگ جو عھديدار بہ هو. آئون مزدور اڳواڻ اعزاز نذير ۽ کاٻي ڌر ڏانھن لاڙو رکندڙ شاعر حسن حميدي سان گڏجي شيخ اياز وٽ اهو چوڻ لاء وياسين تہ هو ان مسئلي تي هڪ عام جلسي ۾ ڳالھائي. پر هن اهو چئي اسان کي موٽائي ڇڏيو تہ هو ان موقعي تي فوج خلاف ڳالھائڻ کي بيوقوفي سمجهي ٿو. پر اها ڳالھہ شيخ اياز کي گرفتاري کان نہ بچائي سگهي ۽ هو متعصب مھاجر اينٽيليجينس جو نشانو بڻجي ويو.
بابر صحافت سان گڏ کاٻي ڌر جي سياست سان بہ لاڳاپيل هو. شاگردي واري دور ۾ ڪراچي يونيورسٽي ۾ هو اين ايس ايف سان لاڳاپيل رهيو. پوءِ ان جي سوويت يونين ۽ چين جي نظرياتي اختلافن جي بنياد تي رشيد حسن خان ۽ ڪاظمي گروپ ۾ ورهائجڻ جي ڪري هو ڪاظمي گروپ سان گڏ رهيو. سندس ڊاڪٽر م ر حسان ۽ فصيح الدين سالار سان خانداني لاڳاپا بہ هئا ۽ هو سندن جماعت ڪميونسٽ ليگ ۾ بہ هو. منھنجي ساڻس واقفيت عوامي ادبي انجمن جي گڏجاڻين ۾ ٿي، جتي هو باقاعدي ايندو هو. هو ڊان سان بہ لاڳاپيل رهيو ۽ پوءِ ٻين مختلف اخبارن جھڙوڪ ڊيلي ٽائمز، ايڪيپريس ۽ عوامي آواز ۾ بہ سندس ڪالم انگريزي، اردو ۽ سنڌي ۾ شائع ٿيندا هئا.
مون سان سندس تعلق هن ريت بہ ٿيو تہ هن پنھنجو انگريزي ۾ لکيل ڪتابWhat is wrong with Pakistan سنڌي ۾ ترجمو ڪرائڻ چاهيو ٿي. هن مون سان رابطو ڪيو ۽ اسان ڳالھہ ٻولھہ ڪري ان تي متفق ٿياسين. آئون ڪتاب جا مختلف باب ترجمو ڪري کيس ڏيندو ويس، جيڪي هن عوامي آواز ۾ پنھنجي دوست جبارخٽڪ جي سھڪار سان ڪمپوز ڪرايا. پروف وغيرہ ڏسي ڪتاب فائنل ڪرڻ کانپوءِ هن مختلف پبلشرن سان رابطو ڪيو. کيس شايد اهو اندازو نہ هو سنڌي پبلشر ليکڪ کي معاوضو ڏيڻ بدران اڃا کانئس پئسا وٺندا آهن. هڪ اڌ پبلشر کيس ڪتاب جون پنجاه ڪاپيون ڏيڻ لاءِ چيو، جنھن تي هو راضي نہ ٿيو ۽ مون کي چيائين تہ هاڻي ڇا آئون ماڻھن وٽ وڃي ڪتاب وڪرو ڪيان. نيٺ هو تنگ ٿي ويو ۽ ڳالھہ ايستائين اچي پھتي تہ مون کي چيائين تہ يار هاڻي ڪتاب ڇپجڻ گهرجي، پوءِ ڀلي مون کي ڪجهہ بہ نہ ڏين. مون هڪ پبلشر سان ان سلسلي ۾ رابطو بہ ڪيو، جنھن کيس اڳ ڪتاب جون پنجاه ڪاپيون ڏيڻ لاء چيو هو، پر هاڻي ملڪي صورتحال ۽ ڪتاب جي مواد کي ڏسندي، هن اهو ڇاپڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. بھرحال گهڻي وقت کانپوءِ هن ان ڪتاب جي سي ڊي فڪشن هائوس کي ڏني. ڪجهہ وقت کانپوء جڏهين مون کانئس ڪتاب متعلق پڇا ڪئي تہ مون کي ٻڌايائين تہ هو چون ٿا تہ اها سي ڊي گم ٿي ويئي آهي ۽ هو ڪتاب ڇاپي نہ ٿا سگهن. مون کيس چيو تہ اوهان پاڻ ميڊيا سان لاڳاپيل هڪ سمجهدار ماڻھو آهيو اوهان کي ان جي هڪ ڪاپي ۽Back up پاڻ وٽ رکڻ گهرجي ها. جنھن تي هن چيو تہ ها اها واقعي غلطي ٿي ويئي ۽ مون اهو نہ رکيو. اهم ڳالھہ اها هئي تہ اهو مسودو بہ وٽس محفوظ ۽ سنڀاليل نہ هو ۽ ان جو ڪافي حصو ضائع ۽ گم ٿي ويو هو. ڪجهہ وقت کانپوء سندس فيميلي مون سان رابطو ڪيو ۽ چيو تہ اسان اهو ڪتاب ٻيھر ترجمو ڪرائڻ چاهيون ٿا. منھنجي لاء هڪ مڪمل ٿيل شي، جنھن تي گهڻي محنت ٿيل هجي، کي نئين سر ٻيھر ڪرڻ هڪ ڏکي ڳالھہ هوندي آهي. ٻي ڳالھہ تہ آئون ان وقت ڪجهہ ٻين ڪمن ۾ بہ مصروف هوس. ان ڪري مون کين چيو تہ آئون ٻيھر ان کي نہ ڪري سگهندس.
ڪجهہ عرصي کانپوءِ خبر پيئي تہ ان ڪتاب جو سنڌي ۾ ڪنھن ٻئي همراه کان ترجمو ڪرائي ان کي شائع ڪرايو ويو. مون کي ترجمي جو طئي ٿيل معاوضو تہ ترجمي مڪمل ٿيڻ کان فوري پوءِ ادا ڪيو ويو هو. پر افسوس رڳو ان ڳالھہ جو هو تہ ان ڪتاب جي ترجمي جو ڪم مون ڪتاب جي مواد ۽ ان جي تجزياتي رخ کي ڏسي هٿ ۾ کنيو هو. ان ڪم تي اٽڪل منھنجا ٽي چار مھينا لڳا هئا. هڪ ليکڪ جي خوشي ۽ خواهش ان ڳالھہ ۾ هوندي آهي تہ سندس ڪم پنھنجي توڙ تائين پھچي. پر ان ڪم جي سلسلي ۾ ائين نہ ٿي سگهيو ۽ هڪ افسوس رهجي ويو.
پنھنجي بيماري ۽ بستر تائين محدود ٿيڻ تائين، بابر پنھنجو لکڻ پڙهڻ جو ڪم ڪندو رهيو. کيس هڪ روشن خيال صحافي، ليکڪ ۽ هڪ سٺي دوست طور ياد ڪيو ويندو.
 

منھنجو دوست: بدر قريشي

سنڌي ادبي سنگت مون کي سنڌ جي جن اهم ماڻھن سان متعارف ڪرايو، انھن ۾ بدر قريشي هڪ اهم نالو آهي. بدر پابند ۽ روايتي شاعري جو هڪ سٺو شاعر هو. ڪراچي ۾ ان وقت روايتي شاعري جون جيڪي مختلف تنظيمون جھڙوڪ بزم طالب المولا ۽ بزم جمن هالو وغيرہ هيون، بدر انھن ۾ سرگرم هوندو هو. انھن تنظيمن جا مرڪز گهڻو ڪري لياري ۾ هوندا هئا ۽ هتي ئي مشاعرا وغيرہ ٿيندا هئا، جن ۾ گجراتي، اردو ۽ بلوچي وغيرہ جا شاعر بہ شريڪ ٿيندا هئا. ان وقت تائين اهو دائرو شھر جي ٻين علائقن تائين نہ ڦھلجي سگهيو هو ۽ نہ ئي انھن جو شھر جي ٻين علائقن جي، خاص طور تي اردو اديبن سان، ڪو سرگرم واسطو هو. هتان جي گهڻن شاعرن کي سنڌ جي ٻين شھرن ۾ ٿيندڙ مشاعرن ۾ پڻ مدعو ڪيو ويندو هو. ان لحاظ کان ان وقت لياري سنڌي، گجراتي، اڙدو ۽ بلوچي ادب ۽ شاعري جو ڄڻ مرڪز هوندو هو. ان ڪري شاعري سان شوق رکندڙ بدر قريشي ۽ تاج بلوچ وغيرہ جھڙن نوجوان شاعرن لاء بہ هتي اچڻ ضروري هوندو هو، جتي سندن خاص طور پابند شاعري جي سکيا ٿيندي هئي ۽ سينيئر شاعرن سان ملڻ جو موقعو ملندو هو. هتان جي روايتي شاعري ۽ شاعرن تي فڪري حوالي سان کڻي ڪيتري بہ تنقيد ڪئي وڃي، پر ان ڳالھہ کان انڪار نہ ٿو ڪري سگهجي تہ پابند شاعري جي قاعدن کي نوجوان شاعرن تائين پھچائڻ ۾ انھن جو وڏو ڪردار هو. انھن پراڻن شاعرن ۾ اڃا بہ غلام احمد نظامي، محمد جمن هالو ۽ ٻين شاعرن کي ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ سندن شاعري ڳائي وڃي ٿي.
تاج بلوچ سان بدر جي واقفيت ان دور ۾ ٿي ۽ هو پنھنجي تاج بلوچ سان دوستي ۽ گڏيل شرارتن متعلق متعلق ٻڌائيندو هو. علائقي جون مختلف جايون جھڙوڪ معصومين اسپتال ۽ ڪڪري گرائونڊ وغيرہ کيس ياد هوندا هئا تہ اهي ڪيئن اسپتال جي ننڍي ڀت تي وڃي ويھندا هئا ۽ اتي ڪچھري ڪندا هئا.
سنگت ڪراچي جو هڪ پنھنجو ڌار ڪلچر هو. سڀ دوست سنڌ جي مختلف قوم پرست ۽ ترقي پسند سياسي گروهن سان لاڳاپيل هوندا هئا ۽ چونڊن وقت هر ڪنھن جي اها ڪوشش هوندي هئي تہ سندن گروه جي مٿڀرائپ رهي، پر اهو معاملو ايسيتائين رهندو هو ۽ چونڊن کانپوءِ اهي سڀ پاڻ ۾ دوست هوندا هئا، گڏجي سنگت جي لاءِ ڪم ڪندا هئا ۽ ڪاروباري ڪاميٽي ۾ انھن سڀني جو گڏ هئڻ ان ڳالھہ جو ثبوت هو.
بدر جو پيءُ شايد سرڪاري آفيسر هو ۽ ساڳي وقت شاعري وغيرہ سان بہ شغف رکندو هو. بدر جي ان پاسي ڏانھن لاڙي رکڻ ۾ سندس پڻ هڪ ڪردار هو. هو نرسري تي مسواڙ جي گهر ۾ رهندو هو. گهڻي عرصي کان سنگت جي ورڪنگ ڪاميٽي جون گڏجاڻيون سندس گهر تي ٿينديون هيون. سنگت وٽ پنھنجي دستوري گڏجاڻين وغيرہ لاءِ تہ ڪا مستقل جاء نہ هئي، پر ورڪنگ ڪاميٽي جي گڏجاڻين لاءِ بدر جو گهر ڄڻ هڪ مستقل جاء هئي. ان جو خاص ڪارڻ اهو هو تہ اها سو سيڪڙو پڪ هوندي هئي تہ بدر گهر تي ئي هوندو. اهو ان ڪري تہ ڪجهہ سال اڳ رات جو موٽرسائيڪل تي گهر ايندي نشي ۾ ڌت هڪ ڪار جي ڊرائيور کيس ٽڪر هنئي هئي، جنھن جي ڪري سندس ڪرنگهي جي ھڏي متاثر ٿي هئي ۽ هو پنھنجي کٽ تائين محدود ٿي هلڻ چلڻ کان ويھي رهيو هو. جواني ۾ اهو نہ رڳو سندس پنھنجي ذات پر پنھنجن مائٽن ۽ دوستن لاء بہ هڪ وڏو صدمو هو. ان صورتحال ۾ پنھنجي همت ۽ دوستن ۽ مائٽن جو ساٿ هڪ وڏو سھارو هوندو آهي. ستار پيرزدو ۽ قاضي منظر حيات سندس گهڻو ويجهو هوندا هئا ۽ سندس خيال رکندا هئا. هو ٻڌائيندو هو تہ ايڪسيڊنٽ کانپوءِ جڏهين سندس مڱ کيس ڏسڻ ايندي هئي تہ هو کيس چوندو هو تہ هو ڀلي ٻئي ڪٿي شادي ڪري پر هو انڪار ڪندي هئي.
سنگت ڪراچي جي جوائنٽ سيڪريٽري چونڊجڻ جي ٻئي ڏينھن بدر جي گهر سنگت جي ڪاروباري ڪاميٽي جي گڏجاڻي هئي. ان ۾ سيڪريٽري ف م لاشاري کانسواءِ هدايت منگي، انور پيرزادو، عبدالرحمان نقاش ۽ ٻيا دوست شامل هئا. سنگت ڪراچي ۾ اهي سڀ دوست ڪافي عرصي کان گڏ ڪم ڪري رهيا هئا، جڏهين تہ منھنجو انھن مان گهڻن سان ذاتي دوستي وغيرہ جي لحاظ کان تعلق هو ۽ آئون ڪجهہ عرصي کان سنگت جي دستوري گڏجاڻين ۾ پڻ شريڪ ٿيندو رهيو هوس پر تنظيمي لحاظ کان آئون پھريون ڀيرو باقاعدي طور سنگت ڪراچي جي ان سٿ ۾ شامل ٿيو هوس.
سنگت سڄي سنڌ ۾ هڪ ڊگهي عرصي کان غير سرگرم هئي. ڪراچي سنگت جي سرگرمين ڄڻ سڄي سنڌ ۾ هڪ تحرڪ پيدا ڪري ڇڏيو هو. دستوري گڏجاڻين کانسواءِ سنگت مختلف شخصيتن سان سندن شخصيت ۽ فن جي حوالي سان ماهوار پروگرام ڪرڻ شروع ڪيا هئا، انھن ۾ ٻين اديبن ۽ ليکڪن سان گڏ سنگت جا پنھنجا ڪارڪن پڻ شامل هوندا هئا. ان سلسلي ۾ خاص طورعبدالرحمان نقاش ۽ بدر قريشي جا مثال ڏيئي سگهجن ٿا. بدرکي پروگرام واري جاء تي آڻڻ لاء سنگت خاص اهتمام ڪيو هو ۽ کيس مان ڏنو هو.
ان عرصي ۾ ملڪي سطح تي ڪجهہ وڏا پروگرام جھڙوڪ 1986 ۾ ڪراچي ۾ انجمن ترقي پسند مصنفين جي گولڊن جوبلي ڪانفرنس ۽ 1989 ۾ لاهور ۾ جمھوريت پسند مصنفين جي ڪانفرنس رٿيا ويا. سنڌي اديبن جي حوالي سان انھن پروگرامن جي ذميواري سنگت ڪراچي وٽ هئي تہ اها نہ رڳو انھن پروگرامن جي تياري ۽ ترتيب ۾ ٻين ادبي تنظيمن سان گڏجي ڪم ڪري پر سنڌ جي ٻين اديبن وغيرہ کي بہ متحرڪ ڪري. ان کانسواء سنگت ڪراچي ان دور ۾ هڪ خبرنامو پڻ شائع ڪرڻ شروع ڪيو هو. ان سڄي ڪارگذاري ۾ هونئن سڄي ڪاروباري ڪاميٽي سرگرم هوندي هئي، پر ان ۾ نوجوان ڪارڪنن جو وڏو ڪردار ھوندو هو. اها سڄي رٿابندي بدر جي گهر ئي ٿيندي هئي ۽ ان ۾ بدر جون ڪارائتون صلاحون شامل هونديون هيون.
بدر هڪ لحاظ کان ورڪنگ ڪاميٽي جي جونيئر ڪارڪنن جو ڀرجهلو هوندو هو. انھن کي خاص طور انور، فقير ۽ بدر کان اها شڪايت هوندي هئي تہ اهي گڏجاڻين ۾ وقت جي پابندي نہ ٿا ڪن، دير سان اچن ٿا ۽ پوءِ سنگت تي پنھنجا فيصلا مڙهين ٿا. پر ڪيرکين منھن تي اها ڳالھہ چئي نہ سگهندو هو ۽ انھن سڀني جي ترجماني بدر ڪندو هو جيڪو انھن سڀني سان بي تڪلف بہ هوندو هو ۽ کين ساڳي وقت ست سريون بہ ٻڌائيندو هو.
بدر ڪڏهين دوستن سان پنھنجي تڪليف، بيماري ۽ ٻي ڪنھن ڏکيائي جو ذڪر نہ ڪندو هو. هر وقت سندس منھن تي مرڪ هوندي هئي ۽ هو دوستن سان ڳالھہ ڳالھہ تي وڏا وڏا ٽھڪ پيو ڏيندو هو. جنوري 1990 ۾ کيس بيماري جي ڪري اسپتال داخل ڪيو ويو ۽ ٿوري وقت کانپوء سندس وفات ٿي ويئي. کيس سوسائٽي جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.
بدر ڪجهہ اهڙن ماڻھن مان هو، جن کي جسماني طور گڏ نہ هوندي بہ ماڻھو پاڻ کان پري محسوس نہ ڪندو آهي. هو پنھنجي پيار، محبت ۽ هڪ شفيق دوست جي حيثيت ۾ هميشہ ياد رهندو آهي.

ڪراچي: ڌرڻا ۽ آئون

ملڪ ۾ جتي بہ ڪا ڳالھہ ٿئي ٿي تہ ان جو اثر ڪراچي، ان جي معاشي ۽ سماجي زندگي ۽ ان جي شھرين تي پوڻ لازمي آهي. پوءِ ڀلي ان جو واسطو شھر سان هجي يا نہ. هڪ ڊگهي عرصي تائين وڳوڙن جو شڪار رهڻ کانپوءِ شھر ۾ ڪجهہ سڪون ٿيو آهي. پر مستقل مفاد رکندڙ ڌريون ڪنھن موسي بھاني سان ان کي ڊسٽرب ڪنديون رهنديون آهن.
ڪجهہ سال اڳ اهي ڊسمبر جا ڏينھن هئا تہ ڪوئيٽا ۾ دھشت گردي خلاف شھر جي مختلف علائقن ۾ ڌرڻا هنيا ويا هئا ۽ شھر جي زندگي ڄڻ مفلوج ٿي ويئي هئي. مون کي ڪنھن ضروري ڪم سان آفيس وڃڻو هو. گلشن حديد کان تہ ڪنھن روڪ ٽوڪ ۽ رڪاوٽ کانسواء نڪري آياسين. ملير پندرنھن تي رستو بند هو ۽ اڳتي وڃڻ جي ڪا واٽ نہ هئي. اسان سوچيو تہ ڪورنگي انڊسٽريل ايريا وارو روڊ صاف هوندو، اتان نڪري وينداسين. مختلف گهٽين مان ٿيندا سڙڪ تي پھتاسين. اڃا ڪجهہ اڳتي وياسين تہ ماڻھن جو هڪ هجوم، جنھن ۾ گهڻا ننڍي عمر جا ڇوڪرا هئا، ڏنڊا دڪا کنيو گاڏين کي روڪي رهيا هئا. ان صورتحال ۾ پوئتي موٽڻ کانسواءِ ٻي ڪا واٽ نہ هئي. اهو شڪر ڪيوسين تہ انھن اسان کي پوئتي موٽڻ ڏنو ۽ پوءِ پاڻ کي بچائي موٽي اچي گهر پھتاسين.
اهڙي صورتحال ان وقت بہ ٿي هئي جڏهين گلشن اقبال ۾ منھنجي ڀاءُ جي ڌيءَ جي شادي هئي ۽ اتي وڃڻ ضروري هو. ان وقت بہ ڪوئيٽا جي واقعن جي ڪري شھر متاثر ٿيو هو ۽ مختلف علائقن ۾ ڌرڻا لڳل هئا ۽ روڊ رستا بند هئا. ان وقت گلشن حديد بہ متاثر هو ۽ هتي ڌرڻي جي ڪري گهر مان قدم ٻاهر رکڻ ئي ڏکيو هو. اهڙي ريت قائد آباد تائين پھچڻ جو تہ سوال ئي نہ هو، بلڪ نيشنل هائي وي کي سپر هائي وي سان ڳنڍيندڙ لنڪ روڊ بہ بند هو. ان ڏينھن تہ وڃڻ جي ڪا واٽ نہ هئي ۽ ڀاءُ جي اصرار جي باوجود بہ نہ وڃي سگهيس.
تازو ستاويهہ ڊسمبر تي وري اهڙي صورتحال کي منھن ڏيڻو پيو. پاراچنار ۾ ڇڪتاڻ واري صورتحال، وڏي جاني نقصان ۽ اتي سڙڪ بند ٿيڻ واريون خبرون گهڻن ڏينھن کان اخبارن ۽ سوشل ميڊيا تي اچي رهيون آهن. 26 ڊسمبر تي فيس بڪ ذريعي روڊ بند ٿيڻ ڪري، ڊرگ روڊ کان ملير پندرنھن تائين ٽريفڪ جام ٿيڻ جون ڳالھيون هيون. منھنجي ذهن ۾ اها ڳالھہ هئي تہ اها رڳو ان ڏينھن ۽ وقت جي ڳالھہ هئي ۽ مسئلو هاڻي حل ٿي ويو هوندو. اهڙي ريت پروگرام موجب آئون صبوح هتان بينڪ وڃڻ لاءِ نڪتس. گلشن حديد کان ملير پندرنھن تائين ڪنھن قسم جي احتجاج يا پريشاني جا ڪي آثار نہ هئا. پل کان اڳتي وڃڻ لاءِ رستو بند هو ۽ پوليس رڪاوٽون رکي ڇڏيون هيون. ڪورنگي واري رستي جي پڇا ڪري ملير ڪورٽ جي پويان واري گهٽي مان نڪتاسين. اڳتي رستي جي پڇا ڪرڻ تي هڪ همراه هڪ ٻئي رستي جو ٻڌايو تہ اهو سڌو قيوم آباد ويندو. اهو رستو دراصل ملير ايڪسپريس وي جو هڪ حصو هو جيڪو گهڻي قدر تہ ٺھي ويو آهي پر ڪجهہ حصن تي ان جو ڪم اڃا هلندڙ آهي. ملير نئين مان اهو رستو وڃي ٿو. اسان ڪنھن پريشاني کانسواء ٿوري وقت ۾ قيوم آباد ۽ پوء اتان مائي ڪولاچي کان ٿيندا ٽاور پھچي وياسين. پنھنجا ڪم ڪار لاهي ڪورنگي انڊسٽريل ايريا کان ٿيندا گلشن حديد پنھنجي گهر پھچي وياسين. ان وقت تائين ان رستي تي ڪا روڪ ٽوڪ نہ هئي.
اهو معاملو اربع ڏينھن نمائش بندر روڊ تي ڌرڻي کان شروع ٿيو هو ۽ پوءِ اهو شھر جي ٻين علائقن ۾ ڦھلجي ويو. اسان جي گهر پھچڻ کانپوءِ خبر پيئي تہ ان ڏينھن شام جو اسٽيل ٽائون موڙ پڻ بند ٿي ويو هو.
هڪ غيريقيني واري صورتحال هئي، جنھن ۾ چوڻ کي تہ اهي ڌرڻا ۽ ان ۾ شامل ماڻھو پرامن هوندا آهن، پر اهي ڪنھن وقت بہ پرتشدد ٿي سگهن ٿا. خاص طور اهو امڪان اڃا وڌي وڃي ٿو جڏهين ٻيا مذهبي گروه بہ شھر ۾ ڌرڻن جي ڳالھہ ڪن ٿا. هن وقت شھر ۾ هڪ ڇڪتاڻ واري صورتحال آهي ۽ هر ڪو خير خيريت جون دعائون پيو گهري. ان ۾ محفوظ واٽ تہ ماٺ ڪري گهر ويھي رهڻ آهي. پر اهو مسئلي جو حل ناهي. نوڪري پيشہ ماڻھو تہ کڻي ائين ڪري، پر شھر جي آبادي جي گهڻائي اهڙن پورهيتن جي آهي، جن جو گذران ئي آڻين ۽ چاڙهين تي آهي. اهي ئي ماڻھو سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. ساڳي ريت گهڻن ماڻھن کي ايمرجنسي ۾ اسپتال وغيرہ پھچڻو هوندو آھي، جيڪا ڳالھہ انھن حالتن ۾ ممڪن ناهي هوندي. اهي بہ خبرون آهن تہ ان صورتحال جي ڪري گهڻا ماڻھو وقت تي پنھنجي فلائيٽ لاءِ ايئر پورٽ نہ پھچي سگهيا.
ڏٺو وڃي تہ اهي معاملا لاڳاپيل صوبائي حڪومت ۽ وفاقي حڪومت سان واسطو رکن ٿا ۽ اهي ئي ان سلسلي ۾ ڪي جوڳا قدم کڻي سگهن ٿا.

 

ڪراچي: پارڪن جي اهميت

پارڪ ڪنھن بہ علائقي ۽ شھر جي نہ رڳو سونھن پر ضرورت هوندا آهن. اهي اتان جي رهاڪن جي گهڻين ضرورتن جو پورائو ڪندا آهن. شھرن ۾ ڪارخانن ۽ موٽر گاڏين جي دونھن ۽ آلودگي جي ڪري انھن کي شھر جا ڦڦڙ بہ چيو ويندو آهي، جيڪي اتان جي ماڻھن کي ان سڄي ماحول کان پري تازي هوا ۽ تفريح مھيا ڪندا آهن.
لياري ۾ مولوي عثمان پارڪ ۽ گبول پارڪ ٻہ وڏا ۽ مشھور پارڪ آهن، جتي فٽ بال جا ميچ ۽ سياسي جلسا وغيرہ ٿيندا رهيا آهن ۽ ماڻھو ان کي تفريح وغيرہ لاء بہ استعمال ڪندا رهيا آهن. مولوي عثمان پارڪ جي لائبريري ۾ سنڌي ادبي سنگت پنھنجيون گڏجاڻيون بہ ڪندي رهي آهي. ساڳي ريت ڪڪري گرائونڊ جي بہ هڪ تاريخي حيثيت آهي جتي فٽبال جا مئچ ٿيندا رهيا آهن ۽ هڪ باڪسنگ ڪلب بہ آهي. ان جي هڪ وڏي حصي کي فاروق ستار جي ميئر هئڻ واري دور ۾ چائنا ڪٽنگ ڪري ڪتيانا ميمڻ جماعت کي ان جي شادي هال ۽ اسڪول وغيرہ لاءِ ڏنو ويو.
ان ئي علائقي ۾ اها واقعي هڪ حيرت جهڙي ڳالھہ آهي تہ کارادر جهڙي ڳتيل آبادي ۽ رش واري علائقي ۾ پوليس چوڪي جي ويجهو بازار جي وچ ۾ ﷲ رکا پارڪ جي نالي سان هڪ پارڪ آهي، جتي خاص طور شام ۾ عورتن مردن ۽ ٻارن جو هڪ وڏو تعداد گڏ ٿيندو آهي، جيڪي اتي اوسي پاسي جي آلودگي ۽ شور کان ڪجهہ دير لاء آرام ۽ آسيس حاصل ڪندا آهن. اهو منھنجي گهر کان ٿورو پرتي هو. هتي ڪڏهين دوستن سان پڙهڻ جي بھاني ڪتاب کڻي ويندا هئاسين. پوءِ بہ خاص طور موڪل جي ڏينھن ۾ آئون اڪيلو پنڌ ڪندو ڪجهہ دير لاء اچي پارڪ ۾ ويھندو هوس.
نئين ملڪ ٺھڻ کانپوءِ ڪامورن ۽ وڏن ماڻھن لاء ڪجهہ رهائشي سوسائٽيون وغيرہ ٺاهيون ويون. انھن کي ٻين سھولتن ڏيڻ سان گڏ ٽڪري تي هڪ پارڪ ٺاهيو ويو جنھن کي هل پارڪ جو نالو ڏنو ويو. اهو شھر جي ٻين علائقن جي ماڻھن لاء بہ تفريح جو هڪ ذريعو هوندو هو. ڪڏهين منھنجو بہ هتي دوستن يا مائٽن سان اچڻ ٿيندو هو. ان وقت شھر ايترو ڦھليل نہ هو ۽ گهڻيون وڏيون عمارتون نہ هيون ان ڪري ان پارڪ مان پري پري تائين شھر جا نظارا نظر ايندا هئا.
پولو گرائونڊ، جنھن کي پوءِ جناح پارڪ جو نالو ڏنو ويو، جي هڪ تاريخي حيثيت آهي. ڪڪري گرائونڊ وانگر اهو بہ چائنا ڪٽنگ جو شڪار ٿيو آهي ۽ ان جي هڪ وڏي حصي تي ڀر ۾ فائيو اسٽار هوٽل قبضو ڪري ان کي پنھنجو پارڪنگ لاٽ بڻائي ڇڏيو آهي.
ڪراچي جهڙي شھر لاءِ ميدانن ۽ پارڪن جي ڪيتري اهميت آهي، اهو ڪنھن کي ٻڌائڻ جي ضرورت ناهي. پر شھر کي نڌڻڪو سمجهي ۽ ان کي مفت جو مال سمجهي، جهڙي ريت ڀينگ ڪئي ويئي آهي، ان جو رڳو هڪ مثال اهو آهي تہ شھر جي نجي شعبي ۾ قائم ڪيل دل جي هڪ وڏي اسپتال هڪ وڏي پارڪ کي چائنا ڪٽنگ ڪري ٺاهي ويئي آهي.
ڪنھن دور ۾ جڏهين جناح جو مزار ٽاور کان نظر ايندو هو ۽ منھنجو سوٽ مون کي سڏ پنڌ جا ڏٽا ڏيئي پنڌ ئي پنڌ اتي وٺي ويندو هو، ان وقت هيٺ تھخاني ۾ جناح جي قبر تي وڃڻ تي ڪا پابندي نہ هئي. پوءِ تھخاني وارو رستو بند ڪري مٿي ئي قبر جو نشان ٺاهيو ويو ۽ ان سان گڏ جيڪا وڏي ايراضي هئي ان کي پارڪ ۾ تبديل ڪيو ويو. اهڙي ريت اهو جناح جي قبر تي فاتحہ پڙهڻ کان وڌيڪ ماڻھن جي هڪ تفريح گاه بڻجي ويو آهي. هتي خاص طور ٻنپھرن جي وقت پريمي جوڙن جي ملڻ ۽ ڪڏهين ڪڏهين پوليس جا ڇاپا هڪ عام ڳالھہ آهي. اها صورتحال لاهور جي مشھور ۽ وسيع لارنس گارڊن ۾ بہ ڏسي سگهجي ٿي، جيڪو پنھنجي مختلف قسم جي وڻن ۽ ٻوٽن جي ڪري ڄاتو وڃي ٿو. ڪنھن حد تائين اهي نظارا گلشن حديد جي پارڪن وغيرہ ۾ پڻ نظر اچن ٿا.
پارڪ جا ڪنھن بہ علائقي لاءِ گهڻا فائدا آهن. اهي ماڻھن کي تفريح، واڪ، صاف ۽ تازي هوا ۽ رليڪس ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا. ڪراچي جهڙي وڏي شھر ۾ جتي دونھن، آلودگي ۽ رش جي ڪري ماڻھو ڇڪتاڻ ۽ ٽينشن ۾ رهي ٿو، اتي انھن جي اڃا وڌيڪ ضرورت آهي. دنيا جي گهڻن ملڪن ۾ پارڪ ميلن تائين ڦھليل هوندا آهن. رڳو اسلام آباد تي نظر وجهجي تہ اتي گهڻن ننڍن پارڪن کانسواء ايف 9 جو پورو سيڪٽر رڳو پارڪ آهي.
گلشن حديد جي فيز ون وارو بينظير پارڪ پنھنجي خراب حالت جي باوجود ماڻھن جي لاء تفريح ۽ واڪ وغيرہ لاء هڪ سٺو ذريعو آهي. ٿورو فاصلي تي اسٽيل ٽائون لڳ قائد اعظم پارڪ آهي. اسٽيل مل پاران ان پارڪ کي سٺي نموني رکيو ويو هو. هتي خاص طور تلائن ۾ بدڪون ٻارن لاء تفريح جو ذريعو هيون. هتي نہ رڳو علائقي پر اوسي پاسي ۽ ايستائين تہ شھر جي ٻين علائقن مان بہ ماڻھو خاص طور پڪنڪ جي خيال سان ايندا آهن. اسٽيل مل جي انتظاميا پاران ان کي شادي هال وغيرہ جي طور بہ استعمال ۾ آندو ويو. اسٽيل مل جي بند ٿيڻ جي ڪري جيئن ٻين شين جو حشر ٿيو آهي، تيئن هن پارڪ جي صورتحال بہ ڪا چڱي ناهي.
ڪراچي شھر تي نظر وڌي وڃي تہ هتي پارڪن جي حوالي سان صورتحال ڪا گهڻي اميد افزا ناهي. مون کي لاهور ۽ اسلام آباد وغيرہ ۾ چائنا ڪٽنگ جي ڪري خاص طور پارڪن کي نقصان پھچائڻ واري ڳالھہ نظر نہ آئي. پر ڪراچي جي صورتحال مختلف آهي. هتي عوامي فائدي واري ڪنھن بہ خالي جاءِ کي بيڪار سمجهي، ان تي قبضي جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. جيئن هن وقت شھر مان پنڌ هلندڙ ماڻھن لاء فٽ پاٿ واري سھولت ختم ٿي ويئي آهي ۽ ان سڄي ايراضي تي دوڪاندارن ۽ واپارين جو قبضو آهي. ساڳي حالت پارڪن جي بہ آهي. ڏٺو وڃي تہ اهي سھولتون ماڻھن خاص طور نوجوانن کي نشي، ڏوه ۽ آپگهات وغيرہ جهڙين گهڻين منفي سرگرمين کان پري رکن ٿيون ۽ انھن ۾ مثبت لاڙن کي فروغ ڏين ٿيون. اهو ضروري آهي تہ شھر جي مالڪي ڪنھن فرد ۽ گروه پاران ان تي قبضي ڪرڻ جي خيال سان نہ پر اجتماعي فائدن کي نظر ۾ رکي ڪئي وڃي تہ جيئن شھر جي حالت ۾ سڌارو اچي سگهي.

 

منھنجو مطالعو

لکڻ ۽ پڙهڻ جي شروعات مرحلي وار ٿيندي آهي. گهڻو ڪري ان عمل جي ابتدا ڪھاڻين سان ٿيندي آهي، جيڪي پاڻ کان وڏا ننڍن کي ٻڌائيندا آهن. اسان وٽ اهڙي ڪا باقاعدي روايت نہ هئي. باقي هڪ ٻار جيان نين ۽ دلچسپ ڳالھين کي ڄاڻڻ جي خواهش ضرور هوندي هئي.
منھنجو ننڍو مامي کي، جنھن جي عمر منھنجي وڏي ڀاءُ جيتري هئي، فلمون ڏسڻ جو شوق هوندو هو. ان وقت منھنجي ناني جو گهر بغدادي جي علائقي ۾ هو. جيتوڻيڪ اتي بجلي نہ هئي پراسان ان شوق ۾ اتي رات جو وڃي رهندا هئاسين تہ اسان جو هي مامو اسان کي انھن فلمن جون ڪھاڻيون ٻڌائيندو هو، جيڪي هو ڏسي ايندو هو. اھا شيءِ اڃا وڌيڪ اڳتي وڌڻ لاء اتساهيندي هئي. شايد منھنجي فلمن ڏسڻ جي شوق جو اهو بہ هڪ ڪارڻ هو. منھنجو اهو معمول هو تہ هر ٻئين هفتي آئون اڪيلو يا ڪنھن دوست سان فلم ڏسڻ ويندو هوس. ان جي لاء ڪڏهين ايڊوانس بڪنگ تہ ڪڏهين سينيما تي وڃي ان مھل ٽڪيٽ وٺندو هوس. سينيما جي گهر جي ويجهو يا پري هئڻ جو مسئلو نہ هو. ڪڏهين ڪڏهين ائين ٿيندو هو تہ ڪنھن پسند جي فلم ڏسڻ لاءِ پي اي سي ايچ ايس ۾ سوسائٽي سينيما تائين بہ ويندو هوس.
ان دور ۾ مختلف اردو اخبارن ۾ ڪھاڻين جا سلسلا هلندا هئا. اهڙي ريت جنگ ۾ ٽارزن جي ڪھاڻي هوندي هئي. ان کي پڙهڻ لاءِ بابا جي ڪم تان موٽڻ جو انتظار ڪرڻو پوندو هو، جيڪو پاڻ سان جنگ اخبار کڻي ايندو هو. ساڳي طرح منھنجو هڪ چاچو حريت اخبار گهرائيندو هو جنھن ۾ فينٽم جي سلسليوار ڪھاڻي ايندي هئي. آهستي آهستي انھن اخبارن ۾ ڇپجندڙ ڪالم ۽ مضمون خاص طور جنگ ۾ ابراهيم جليس جو وغيرہ وغيرہ ۽ حريت ۾ نصرﷲ جا ڪالم ۽ اخبارن جون خبرون وغيرہ پڙهڻ شروع ڪيون.
پاڙي ۾ ڪتابن جا اهڙا دوڪان هئا، جيڪي هڪ آني روز جي حساب سان ڪتاب ڏيندا هئا. اتان بہ گهڻو ڪري ٻارن جي ڪھاڻين جا ڪتاب وٺي ايندو هوس. آئون شايد اٺين درجي ۾ هوس، منھنجو هڪ ڪلاس ميٽ آدم اوکائي هو. ان سان منھنجي دوستي ٿي ويئي، جيڪا آئون سمجهان ٿو تہ منھنجي تعليمي ڪيريئر ۽ لکڻ پڙهڻ وغيرہ جي لحاظ کان هڪ اهم موڙ هو. ان وقت پاڙي ۾ منھنجا دوست گهٽ هئا. آدم جو اهو روٽين هو تہ هو روز ميمڻ سوسائٽي ۾ اخبارن وغيرہ پڙهڻ لاءِ اوکائي ميمڻ لائبريري ويندو هو جتي ٻئي فلور تي پڙهڻ جي سھولت بہ هوندي هئي. آئون بہ شام جو روز اتي وڃڻ لڳس. لائبريري ۾ اخبار پڙهڻ کانپوءِ اسان ڪجهہ ڄڻا ٻاهر دڪي تي اچي ويھندا هئاسين. ان وقت همدرد نونھال جي نالي سان حڪيم سعيد جي نگراني ۾ ٻارن لاءِ هڪ رسالو نڪرندو هو ۽ شايد اڃا بہ نڪرندو آهي. اسان لاءِ ان رسالي جي ڇڪ ان ريت هوندي هئي تہ ان ۾ هر مھيني مختلف سوال ايندا هئا. انھن سوالن جي صحيح جواب ڏيڻ وارن جا فوٽو ايندڙ مھيني جي رسالي ۾ شائع ٿيندا هئا. اسان سڀ دوست گڏجي ويھي، انھن جا جواب ڳولھيندا هئاسين ۽ اهي پوء رسالي جي ڏنل پتي تي پنھنجي فوٽو سان گڏ موڪليندا هئاسين ۽ ايندڙ مھيني جي رسالي جو انتظار ڪندا هئاسين. هن وقت گهڻين عام ڀلائي وارين جاين جيان اها لائبريري بہ بند ٿي ويئي آهي ۽ ان جي جاء تي اپارٽمنٽ ٺھي ويا آهن.
ان ريت مون ۾ نصابي ڪتابن پڙهڻ جو شوق پڻ پيدا ٿيو. ستين ڪلاس تائين آئون مڙيئي ائين پاس ٿيندو ايندو هوس پر اٺين جي اسڪول جي امتحانن ۾ منھنجو پھريون نمبر آيو. ان جي مڃتا ۾ اسڪول جي ٿيل تقريب ۾ مون کي ٽي ڪتاب ڏنا ويا. انھن ڪتابن جي مواد ۽ عنوان متعلق تہ مون کي گهڻو ياد ناهي پر هڪڙي ڳالھہ ياد آهي تہ انھن ۾ هڪ ڪتاب دنيا جي مختلف مشھور شخصيتن متعلق هو، جنھن ۾ زار جي روس جي مشھور ڪردار راسپوتين متعلق مضمون پڻ شامل هو.
ايستائين منھنجو سنڌي اخبارن، رسالن ۽ ڪتابن وغيرہ سان ڪو خاص واسطو نہ پيو هو. ستر جي ڏهاڪي جي شروع ۾ ڪراچي مان هلال پاڪستان اخبار جو جاري ٿيڻ منھنجي زندگي ۾ هڪ ٻيو اهم موڙ هو. بابا جنگ اخبار بند ڪري هلال گهرائڻ شروع ڪئي.
ان وقت ٻولي جي بل جي منظوري ڪري سنڌ جي مختلف شھرن ۾ وڳوڙ شروع ٿي ويا هئا. ان جي ڪري هڪ جذباتي صورتحال پيدا ٿي پيئي هئي. اخبارن ۽ ليکڪن جو ان کان متاثر ٿيڻ هڪ فطري ڳالھہ هئي. ان سلسلي ۾ امر جليل جو ڪالم تنھنجيون منھنجيون ڳالھيون، جيڪو هفتي ۾ پنج ڏينھن ايندو هو، دلچسپي جو باعث هوندو هو. هينئر آئون سوچيان ٿو تہ مون کي لڳي ٿو تہ امر جليل جي ان ڪالم سنڌي ماڻھن ۾ قوم پرستي کان وڌيڪ نسل پرستي کي همٿايو ۽ سنڌ جي ماڻھن ۾ ويڇن کي وڌائڻ ۾ هڪ ڪردار ادا ڪيو. ساڳي وقت ان ڪالم مون کي سنڌي لکڻ ۽ پڙهڻ لاء هڪ اتساه پڻ ڏنو.
منھنجي لاء هڪ مثبت ڳالھہ اها هئي تہ آئون جيتوڻيڪ سنڌي ادب ۽ اخبارن سان گهڻو مانوس نہ هوس، پر منھنجي انٽرميڊيٽ تائين ميڊيم سنڌي رهي هئي. ان ڪري سنڌي ادب ۽ صحافت وغيرہ سان منھنجو تعارف ٿيو تہ مون کي گهڻي ڏکيائي نہ ٿي. هلال جي ڪري سنڌي ادب جي دنيا ۾ داخل ٿيس ۽ مختلف سنڌي رسالن، ڪتابن ۽ ليکڪن سان تعارف ٿيو.
منھنجي پڙهڻ جي عمل ۾ منھنجي سياسي سوچ ۽ ان حوالي سان دوستين جو بہ اهم ڪردار آهي. يونيورسٽي ۾ داخل ٿيڻ وقت گهڻين شاگرد تنظيمن پاران نون شاگردن کي ڪورو ڪاغذ سمجهي، انھن تي ڪم ڪيو ويندو هو. منھنجو جيتوڻيڪ ايستائين ڪنھن شاگرد تنظيم سان باقاعدي تعلق نہ هو، پر آئون صفا ڪورو ڪاغذ بہ نہ هوس. 1970 ۾، جڏهين مون مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو هو، ملڪ هڪ وڏي سياسي سرگرمي يعني بالغ رائي دہي جي بنياد تي ٿيل چونڊن جي عمل مان گذري چڪو هو ۽ ان جي نتيجي ۾ نئون ملڪ بنگلاديش وجود ۾ اچي چڪو هو. ان کان اڳ جي سالن ۾ بہ جڏهين ايوب خان خلاف کاٻي ڌر جا شاگرد شھر جي سڙڪن تي مظاهرا ڪندا هئا، انھن کي ڏٺو هو. ذوالفقار علي ڀٽو جي چونڊن کان اڳ هڪ وڏي جلوس ۾، جيڪو شھر جي مختلف رستن تان گذرندو رات جو دير سان لياري ۾ اچي ختم ٿيو هو، شامل هوس. اهڙي ريت منھنجي ذهن ۾ مختلف سياسي جماعتن ۽ سياسي اڳواڻن متعلق ڪجهہ تاثر هئا. منھنجي ذهن ۾ هڪ سنڌ دوست ۽ سوشلسٽ گڏيل سوچ هئي.
يونيورسٽي ۾ تنظيمي طور مون سان پھريون رابطو اسلامي جميعت طلبہ جي همراهن ڪيو ۽ مون کي پنھنجو لٽريچر ڏيڻ لڳا. مون ان وقت مولانا مودودي جا ٻہ ڪتاب خلافت و ملوڪيت ۽ اسلامي معيشت پڙهيا. پر جلد انھن همراهن کي اهو محسوس ٿيو تہ انھن ترن ۾ تيل ناهي ۽ هو مون کان پري ٿي ويا.
يونيورسٽي ۾ جيتوڻيڪ سنڌي منھنجو مضمون نہ هو، پر يونيورسٽي ۾ اچڻ کان اڳ سائين اياز قادري جو هڪ استاد ۽ ليکڪ جي طور نالو گهڻو ٻڌو هو. هو ان وقت سنڌي ڊپارٽمنٽ جو چيئرمين هو. اتي ساڻس ۽ سائين نوازعلي شوق سان ملاقات ٿي. سليم ميمڻ بہ ان وقت سنڌي ڊپارٽمنٽ ۾ ليڪچررمقرر ٿيو هو. ان دوران ٻين گهڻن سنڌي شاگردن سان ملاقات ٿي. انھن مان آئون ايوب لغاري جو ذڪر ڪرڻ ان ڪري ضروري ٿو سمجهان تہ ان وقت اسان گڏجي يونيورسٽي ۾ سنڌي اخبارن جي نمائش ڪئي هئي، جنھن جي سلسلي ۾ منھنجي حيدرآباد ۽ ڪراچي ۾ گهڻن سنڌي اديبن، صحافين ۽ سياسي ڪارڪنن سان ملاقات ۽ واقفيت ٿي هئي.
ان سان گڏوگڏ پنھنجي پاڙي ۾ آئون مختلف ليکڪن ۽ سياسي ڪارڪنن سان لاڳاپي ۾ هوس. شاعر سائين محمد جمن هالو اسان جي پاڙي ۾ رهندو هو. سنڌي ادبي سنگت لياري شاخ جون ڪجهہ گڏجاڻيون اسان سندس گهر تي بہ ڪيون هيون، جنھن ۾ هو پاڻ بہ شريڪ ٿيو هو. منھنجي دوستن مان گهڻن جو واسطو سنڌي عوامي تحريڪ سان هو. انھن پوء لياري ۾ سنڌي ادبي سنگت جي شاخ پڻ قائم ڪئي. اهي دوست خاص طور ان پارٽي جو رسالو تحريڪ ۽ رسول بخش پليجو جا مختلف ڪتاب جھڙوڪ صبوح ٿيندو ۽ ڌراڙن جا ڌڪ وغيرہ پڙهڻ لاء ڏيندا هئا. ان ويجهڙائي جو هڪ ڪارڻ اهو هو تہ پارٽي ساڳي وقت قومي ۽ طبقاتي جدوجھد کي گڏي هلائڻ جي ڳالھہ ڪندي هئي، جيڪا مون کي پنھنجي مزاج جي وڌيڪ ويجهو لڳندي هئي. انھن دوستن ۽ خاص طور رحيم بخش آزاد کان انگريزي ۽ اردو جا گهڻا ڪتاب ملندا هئا، جن ۾ اهڙا ڪتاب بہ هوندا هئا جن تي پاڪستان ۾ بندش هوندي هئي. ان سلسلي ۾ مون کي خاص طور سليگ هيريسن جو بلوچستان جي صورتحال تي لکيل ڪتاب افعانستان جي پاڇي ۾ ياد آهي. آزاد وٽان آرٽ فلمن جا ڪيسٽ بہ ملندا هئا.
منھنجي تعليم ۽ تربيت جو اهو سلسلو لاڳيتو هلندو رهيو ۽ اخبارن جي مطالعي ۾ سنڌي ۽ اردو اخبارن سان گڏ انگريزي اخبارون ۽ رسالا خاص طور ڊان ۽ هيرالڊ وغيرہ شامل ٿي ويا. منھنجو لاڙو گهڻي ڀاڱي کاٻي ڌر جي ليٽريچر ڏانھن هوندو هو. پر اهو ضروري نہ هو تہ اهو ڪنھن هڪ ڌر يا پارٽي جي ليٽريچر تائين محدود هجي. ساڳي وقت مختلف مضمون جھڙوڪ سياسيات، معاشيات، سماجيات ۽ ادب منھنجي مطالعي ۾ هوندا هئا. مختلف انگريزي رسالا ٽائيم، نيوزويڪ ۽ ايڪانامسٽ وغيرہ مون کي بينڪ جي لائبريري مان ملي ويندا هئا، جڏهين تہ سوويت يونين جي ڪجهہ رسالن نيوٽائمز، ايشيا آفريڪا ۽ اسپوتنڪ وغيرہ کي مون سبسڪرائب ڪيو هو.
ان وقت جو ڪراچي شھر علمي، ادبي ۽ ثقافتي ماحول جي لحاظ کان اڄ جي ڀيٽ ۾ گهڻو بھتر ۽ مختلف هو. مختلف علائقن ۾ ننڍين لائبريرين ۽ ريڊنگ رومز جي سھولت کانسواء ڪجهہ وڏيون لائبريريون هونديون هيون. پاڪستان چوڪ تي برٽش ڪائونسل جي لائبريري هئي، جيڪا پوء هنگامن ۽ شھر جي حالتن خراب ٿيڻ ڪري ڪينٽ اسٽيشن واري پاسي منتقل ٿي ويئي. فريئر هال جي سامھون آمريڪن ڪائونسليٽ جي لائبريري هئي، جيڪا ساڳي ريت شھر جي حالتن جي ڪري بند ٿي ويئي. سرور شھيد روڊ تي گوئٽي انسٽيٽيوٽ هو جيڪو هاڻي بند ٿي ويو آهي ۽ اتي هاڻي اپارٽمنٽ ٺھي ويا آهن. سنڌي مسلم سوسائٽي ۾ فرينڊشپ هائوس هو، جيڪو پوءِ چيل ڪوٺي پي اي سي ايچ ايس منتقل ٿي ويو ۽ پوءِ بند ٿي ويو. پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انٽرنيشنل افيئرس جي لائبريري اڃا تائين هلندي اڃي. ساڳي ريت صدر ۾ ٿامس اينڊ ٿامس، پاڪ آمريڪن، ساسي ۽ اسٽينڊرڊ پبلشنگ هائوس جھڙا ڪتابن جا دوڪان هوندا هئا. انھن مان هن وقت ٿامس اينڊ ٿامس پنھنجي جياپي جي جنگ وڙهي رهيو آهي جڏهين تہ باقي بند ٿي چڪا آهن.
هتي جن لائبريرين وغيرہ جو مون ذڪر ڪيو آهي اتي رڳو ڪتاب ۽ پڙهڻ جو ماحول نہ هوندو هو پر اتي ٻيون گهڻيون شيون جھڙوڪ مختلف دستاويزي ۽ ٻيون فلمون ڏيکارڻ ۽ مختلف سيمينار ۽ ليڪچر وغيرہ پڻ ڪرايا ويندا هئا. منھنجو فارغ وقت ۽ دفتر مان موڪلن جو گهڻو وقت انھن لائبريرين ۾ گذرندو هو. صدر ۾ وڃڻ جو هڪ مقصد ڪتابن جي دوڪانن تي ڪتاب ڏسڻ ۽ پوء پنھنجي پھچ سارو ڪتاب خريد ڪرڻ هوندو هو ۽ ڪڏهين ائين ئي واپس اچبو هو. هن وقت اهو منظرمڪمل طور بدلجي چڪو آهي، جنھن جو هڪ نتيجو سماج ۾ اسھپ، هڪٻئي کان نفرت، انتھا پسندي ۽ تشدد جي صورت ۾ نڪتو آهي.
منھنجو مطالعو ڪنھن هڪ سبجيڪٽ ۽ موضوع تائين محدود ناهي. معاشيات، سياسيات، بين الاقاوامي معاملا، سماجيات، تاريخ ۽ ادب منھنجا ترجيحي موضوع رهيا آهن. هاڻي انھن ۾ ماحوليات جو موضوع پڻ شامل ٿي ويو آهي. مطالعي جي ان عمل ۾ ادبي سياسي گڏجاڻين پڻ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ انھن گڏجاڻين ۾ شريڪ ٿيندڙ دوستن اديبن ۽ عالمن کان گهڻو سکڻ جو موقعو مليو آهي.
ڪتاب ڄڻ منھنجي شخصيت جو لازمي حصو بڻجي ويا آهن. رٽائرمنٽ کان پوءِ انھن جي اهميت اڃا وڌي ويئي آهي. اسٽيٽ بينڪ جي لائبريري هن وقت بہ ملڪ جي ڪجهہ بھترين لائبريرين ۾ ڳڻي وڃي ٿي. اتي بينڪ جي لاڳاپيل شعبن سان گڏوگڏ ادب، تاريخ، سماجيات ۽ سياست وغيرہ جي مختلف موضوعن تي پڻ ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو آهي. دنيا جا مختلف مشھور مئگزين هتي آن لائين ۽ فزيڪل طور دستياب هوندا آهن. منھنجي لاء پنھنجي علمي اڃ کي پوري ڪرڻ لاء اهو هڪ وڏو ذريعو رهيو آهي. رٽائرمنٽ کانپوء بہ گهڻي عرصي تائين آئون اها سھولت حاصل ڪندو رهيس.
مون هڪ ليکڪ جو قول پڙهيو هو تہ مون کان پڇيو ٿو وڃي تہ مون کي ڪھڙن ليکڪن ۽ ڪتابن متاثر ڪيو آهي. اهو ائين آهي جيئن ڪنھن شينھن کان پڇيو وڃي تہ هن ڪيتريون ۽ ڪهِڙيون رڍون کاڌيون آهن. اهڙي ريت لاڳيتو پڙهندڙ لاء بہ انھن ليکڪن ۽ ڪتابن جو حساب ڪتاب رکڻ ڏکيو هوندو آهي جن کي هن پڙهيو هوندو ۽ جن کان هو متاثر ٿيو هوندو. سندس پڙهڻ جو هڪ لاڳيتو سلسلو هوندو آهي. شروعات ماڻھو ڪجهہ ليکڪن ۽ موضوعن کان ڪندو آهي ۽ پوء ان ۾ وقت سان گڏ لاڳيتو واڌارو ايندو ويندو آهي. اهڙي ريت سنڌي ادب جي لحاظ کان مون جيئن اڳ امر جليل جي ڳالھہ ڪئي تہ ان ۾ وقت سان گڏوگڏ نسيم کرل، جمال ابڙو، رشيد ڀٽي، شيخ اياز، نجم عباسي، سراج ميمڻ، علام نبي مغل، ۽ ٻيا انيڪ ليکڪ ۽ سندن ڪتاب شامل ٿيندا ويا. ان سان گڏوگڏ نان فڪشن جھڙوڪ چچ نامو وغيرہ پڻ مطالعي ۾ آيا. اهي هڪ دور ۽ هڪ روايت جا ليکڪ آهن جڏهين تہ ستر جي ڏهاڪي کان پوء جا ليکڪ ماڻڪ، شوڪت شورو، مشتاق شورو ۽ شوڪت ڪيھر وغيرہ کي هڪ ٻئي دور جا ليکڪ چئي سگهجي ٿو. سنڌي ليکڪن ۾ مون کي حليم بروهي هڪ منفرد ليکڪ لڳندو آهي. سندس ناول اوڙاه پنھنجي موضوع جي لحاظ کان هڪ منفرد ناول آهي. پر کيس جوڳي مڃتا ناهي ملي سگهي. ايم ايچ پنھور پنھنجي نڪتہ نظر جي حوالي سان هڪ اهم ليکڪ آهي. سندس آتم ڪھاڻي آپ بيتي جگ بيتي ۽ تاريخ متعلق ڪتاب خاص طور سومرا دور جي تاريخ مون کي گهڻو متاثر ڪيو. اياز جو نثر مون کي وڌيڪ اتساهيندو آهي. سندس جيل ڊائري، مختلف شعري مجموعن تي لکيل مھاڳ ۽ آتم ڪٿا سنڌي ادب ۾ اهم جاء والارين ٿا. سھڻي رسالي سنڌي ادب ۽ اديبن کي متعارف ڪرائڻ ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. سرد لاش جو سفر، اروڙ جو مست، چوٽيھون در، پشو پاشا، پيراڻي وغيرہ اهڙيون ڪھاڻيون هيون جن ذهن تي چٽا نقش ڇڏيا ۽ وڏيڪ اهڙي ادب پڙهڻ لاء اتساهيو. اردو ليکڪن ۾ مون کي ڪرشن چندر، منٽو ۽ عصمت چغتائي پڙهڻ ۾ وڌيڪ دلچسپ ۽ سولا لڳندا هئا. انتظار حسين، راجندر سنگه بيدي ۽ قرت العين حيدر جا نالا مون گهڻو پوءِ ٻڌا.
ادب ۽ سماجي ماحول سياسي ۽ معاِشي موضوعن تي پڙهڻ لاءِ وڌيڪ اتساه ڏئي ٿو. عوامي تحريڪ جي دوستن سان واسطي ۾ هئڻ ڪري پارٽي جو ترجمان تحريڪ رسالو ۽ صبح ٿيندو، دراڙن جا ڌڪ جھڙا ڪتاب ۽ ٻيو پارٽي لٽريچر مطالعي ۾ رهندو هو. ان دوران ئي مون جي ايم سيد جو ڪتاب ”جيئن ڏٺو آ مون“ بہ پڙهيو، جنھن مذهب متعلق هڪ سيڪيولر نڪتہ نظر اختيار ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. عوامي تحريڪ سان واسطي جي ڪري منھنجو ڊاڪٽر فيروز احمد سان واسطو ٿيو. ان منھنجي سياسي ۽ نظرياتي تربيت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو ڪراچي مان اردو ۾ پاڪستان فورم جي نالي سان رسالو ڪڍندو هو. اردو، انگريزي ۽ سنڌي ۾ گهڻن مضمونن کانسواء سندس اردو ۾ ٻہ ڪتاب انگولا ڪي آزادي ۽ پاڪستان اور سامراج لکيل آهن. هو پنھنجن دوستن کي مختلف ڪتاب ان تاڪيد سان پڙهڻ لاء ڏيندو هو تہ انھن کي پڙهو پر انھن جي شڪل صورت خراب نہ ڪيو. برطانيا ۾ رهندڙ پاڪستاني ليکڪ طارق علي منھنجي پسند جو ليکڪ رهيو آهي. سندس فڪشن ۽ نان فڪشن جا گهڻا ڪتاب منھنجي مطالعي ۾ رهيا آهن. مون سندس ڪتاب Can Pakistan Survive? جو سنڌي ۾ ترجمو بہ ڪيو جيڪو سنڌيڪا پاران ڇپايو ويو هو.
پرڏيھي ليکڪن ۾ منھنجو گهڻو لاڙو سوويت ليٽريچر ڏانھن هو. ان ۾ فڪشن ۽ نان فڪشن ٻيئي شامل هوندا هئا. گنڪووسڪي جو ڪتاب پاڪستان جا ماڻھو، گورڪي جو ماء، شولوخوف جو ۽ ڊان وهندو رهيو منھنجي مطالعي ۾ رهيا. ان ئي دور ۾ ٽالسٽائي جو امن ۽ جنگ، دوستووسڪي جا ڪتاب ڏوه ۽ سزا، ڪرامازوف ڀائر، ايڊيٽ ۽ نوٽس فرام انڊر گرائونڊ مطالعي ۾ آيا. ان وقت اهو ضروري نہ هو تہ مون انھن ڪتابن کي پوري ريت سمجهيو هجي، پر انھن جو هڪ تاثر منھنجي ذهن تي ضرور رهجي ويو. آسڪر وائلڊ جون ڪجهہ ڪھاڻيون مون پڙهيون. سندس ڪھاڻي پورٽريٽ آف ڊوريئن گري ڄڻ منهجي ذهن تي نقش ٿي ويئي. ساڳي ريت ايچ جي ويلس جو ناول وار آف ورلڊز ۽ جارج آرويل جو ناول 84، ائنيمل فارم ۽ سندس اسپين جي گهرو ويڙه جي حوالي سان لکيل ڪتاب Homage to Catalonia ڄڻ منھنجي يادگيري جو مستقل حصو بڻجي ويا.
پڙهڻ جو دائرو جيئن وسيع ٿيندو ويو، تيئن دنيا جي مختلف ملڪن جي ليکڪن ۽ سندن ڪتابن جي ڄاڻ ملي. فرانز فينن جو افتادگان خاڪ ۽ ايرڪ فرام جا مختلف ڪتاب هٿ ڪيا. ان وقت بس جنھن ليکڪ ۽ ڪتاب جي ٿوري تعريف ۽ نالو ٻڌبو هو تہ ان جي ڪتابن جي ڳولھا ۽ انھن کي پڙهڻ شروع ٿي ويندوهوس. البرٽ ڪاميو ۽ سارتر کي پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي. انھن مان ڪاميو مون کي وڌيڪ سولو لڳو. سندس ناول پليگ ۽ ٻيا ڪجهہ فڪشن ۽ نان فڪشن جا ڪتاب مطالعي ۾ رهيا.
پنھنجي انقلابي سياست ۽ فيڊل ڪاسترو ۽ چي گويرا جھڙن اڳواڻن جي ڪري لاطيني آمريڪا منھنجي لاءِ ڄڻ تہ خوابن جي سرزمين رهي آهي. هتان جي ادب سان منھنجي باقاعدي واقفيت جي شروعات ان وقت ٿي جڏهين گبريئل گارشيا مارڪيز کي 1980 جي ڏهاڪي ۾ نوبل انعام مليو ۽ سندس ناول اڪيلائي جا سو سال منھنجي مطالعي ۾ آيو. ان کانپوءِ گارشيا منھنجي پسند جو ليکڪ بڻجي ويو ۽ مختلف ذريعن سان سندس ناول، ڪھاڻين جا ڪتاب ۽ آتم ڪٿا مطالعي ۾ آيا. ان کانپوء لاطيني آمريڪا جي ڪجهہ ٻين ليکڪن ماريو ورگاس للوسا، جنھن کي پڻ نوبل انعام مليو هو، جو مشھور ناولFeast of Goat ، سندس آتم ڪٿا ۽ ٻيا ڪجهہ ڪتاب مطالعي ۾ رهيا. ساڳي ريت آئزبيل آلندي جا ڪتاب House of Spirits, City of Beasts ،Maya’s Note Book مطالعي ۾ رهيا. چلي جي نوبل انعام يافتا انقلابي شاعر پابلو نرودا جون يادگيريون Memoirs پڻ منھنجي ڄاڻ ۾ واڌارو ڪيو.
تازو مون فلسطيني شاعر محمود درويش جون يادگيريونMemory for Forgetfulness پڙهيو جنھن ۾ بيروت جي صورتحال ۽ فلسطينين جي جدوجھد کي احساساتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ترڪي جي نوبل انعام يافتا ليکڪ اورهان پامڪ جا ناولRed, Snow ۽ سندس استنبول جون يادگيريون اهم ڪتاب آهن. ترڪي جي هڪ ٻي ليکڪ ايلف شفق جاForty Rules of Love ۽ ڪجهہ ٻيا فڪشن ۽ نان فڪشن جا ڪتاب مطالعي ۾ رهيا. قادر عبدﷲ، جيڪو هڪ قلمي نالو آهي، جو لکيل ناول هائوس آف ماسڪ، ايران جي انقلاب کان اڳ ۽ ٿورو پوءِ واري صورتحال جي عڪاسي ڪري ٿو.
ارون دتي رائي پنھنجين لکڻين سان گڏ پنھنجي سماجي ۽ سياسي ڪم جي ڪري بہ ڄاتي وڃي ٿي. سندس نڪسل باغين تي لکيل ڪتاب Walking with the Comrades, ۽ ٻہ ناول The Ministry of Utmost Happiness ۽ God of Small things منھنجي مطالعي ۾ رهيا. ساڳي ريت جميلا هاشمي جو منصور حلاج جي زندگي جي حوالي سان لکيل ناول دشت سوس پڻ مون کي گهڻو متاثر ڪيو.
ننڍي کنڊ جي ورهاڱي جي موضوع تي ڪجهہ ڪتاب منھنجي دلچسپي جو باعث رهيا آهن. سازاگر وال جا ڪتاب سنڌ جا عامل ۽ Sindhi Tapestry سلمان رشيد جوTime of Madness ، ريٽا نندا جو From Quetta to Delhi- A Partition Story ننديتا ڀاوناني جو Making of Exile- Sindhi Hindus and Partition of India ريٽا ڪوٺاري جو ڪتاب The Burden of Refuge- Experiences Sindhis of Gujrat ۽ سندس مضمون RSS in Sindh منھنجي مطالعي ۾ رهيا. ان سان ننڍي کنڊ جي ورهاڱي ۽ لڏپلاڻ جي ڪارڻن ۽ ان کانپوء جي صورتحال جي ڄاڻ ملي ٿي.
2019 ۾ ڪورونا ۽ ان کانپوء عائد ڪيل پابندين جي ڪري منھنجي بينڪ ۾ اچ وڃ گهٽجي بلڪ ذري گهٽ ختم ٿي ويئي آهي. ان جو وڏو نقصان مون کي اهو ٿيو آهي تہ هاڻي آئون لائبريري جي سھولت ان ريت استعمال نہ پيو ڪري سگهان، جيئن اڳ ڪندو هوس. ان جي پورائي ڪنھن حد تائين مختلف دوستن ۽ ويب سائيٽس جي مدد سان اي بڪس وسيلي ٿي وڃي ٿي. اها ڪوشش منھنجي اڳ بہ هوندي هئي تہ مختلف ويب سائيٽ جي وسيلي گهربل ڪتابن جي ڳولھا ڪئي وڃي. ان سلسلي ۾ ان ڳالھہ جي باوجود تہ ڪجهہ گهربل مواد ملندو آهي ۽ ڪجهہ نہ ملندو آهي ۽ ڪجهہ اڌورو ملندو آهي پر گوگل سرچ گهڻي فائديمند آهي. رٽائرمنٽ کانپوءِ موبائل منھنجي لاءِ گهڻو فائديمند ثابت ٿيو آهي. آئون ليپ ٽاپ ۽ ڊيسڪ ٽاپ وغيرہ تي هڪ محدود وقت لاء ڪم ڪري سگهندو آهيان، جڏهين تہ موبائل جي حوالي سان اهڙي ڪا پابندي ناهي هوندي ۽ ان کي پنھنجي فارغ وقت ۽ سھولت مطابق استعمال ڪري سگهبو آهي. ان سلسلي ۾ مون سان گهڻن دوستن جي مدد پڻ شامل رهي آهي. هڪ دوست جي صلاح سان مونAny Books جي ويب سائيٽ استعمال ڪرڻ شروع ڪئي ۽ پوءِ ان کي سبسڪرائب بہ ڪيو. اها هڪ شاهوڪار سائيٽ هئي ۽ ان تي اٽڪل هر موضوع تي گهڻن ليکڪن جا هزارين ڪتاب موجود هئا. ان سائيٽ تي مون فڪشن ۽ نان فڪشن جا گهڻا ڪتاب پڙهيا، پر اوچتو اها سائيت ڪجهہ سببن ڪري بند ٿي ويئي ۽ مون کان هڪ بھترين ذريعو کسجي ويو. ساڳي ريت اردو ڪتابن لاء ريکتا اردو رسالن ۽ ڪتابن لاء هڪ ڪارائتي سائيٽ آهي جڏهين تہ مبشر علي زيدي کا ڪتب خانہ تي اڙدو ۽ انگريزي جا گهڻا ڪارائتا ڪتاب ملي وڃن ٿا. سنڌي ڪتابن جي حوالي سان سنڌ سلامت جي ويب سائيٽ آهي، جنھن تي مختلف موضوعن تي سوين ڪتاب موجود آهن ۽ انھن ۾ ڏينھون ڏينھن واڌارو ٿي رهيو آهي.
منھنجو دنيا سان لاڳاپي ۽ رابطي جو اهم وسيلو منھنجا ڪتاب ۽ منھنجو مطالعو آهن. ان سان پنھنجي شھر ۽ ملڪ جي ماڻھن سان گڏوگڏ دنيا جي مختلف علائقن ۽ ملڪن جي ماڻھن جي ڪلچر، انھن جي زندگي گذارڻ جي طور طريقن، انھن جي جدوجھد، رسمن، عقيدن ۽ عادتن وغيرہ جي ڄاڻ ملي ٿي ۽ ماڻھو اهو محسوس ڪري ٿو تہ هو اڪيلو ۽ محدود نہ پر ان سڄي دنيا ۽ وشال ڪائنات جو هڪ حصو آهي. منھنجو مطالعو مون کي اهو احساس ڏياريندو آهي تہ اڃا گهڻو ڪجهہ آهي جنھن جي مون کي ڄاڻ ناهي. ساڳي وقت نوان جذبا ۽ نوان احساس ماڻھن ۽ پنھنجي سماج سان هڪ مثبت ناتو قائم ڪرڻ ۾ پڻ مددگار ثابت ٿيندا آهن.
انساني سماج کي انفرادي ۽ اجتماعي طور اڳتي وڌائڻ لاء مطالعي جي گهڻي اهميت آهي ۽ ڪوشش ڪري ان جي همت افزائي ڪجي..

پسار

صبح سوير واڪ لاء نڪرندڙ ماڻھو کي موسم ۾ تبديلين جي ڄاڻ ۽ اندازو اڳ ئي ٿي ويندو آهي. مينھن، ماڪ، ڪوهيڙو، گرمي، ٿڌ ۽ بھار جي مند جي اچڻ جو کيس اڳ ئي پتو پوندو آهي. گهڻي عرصي کان خاص طور گلشن حديد ۾ اچڻ کانپوءِ صبح ساجهر ۽ گهڻو ڪري سج نڪرڻ کان بہ اڳ نڪرڻ جي ڪري مون کي انھن سڀني شين جو تجربو ٿيندو رهيو آهي. اها منھنجي لاء هڪ وڻندڙ ۽ شروعات ۾ نئين ڳالھہ هئي. ڇاڪاڻ تہ شھر ۾ رهندي انھن تبديلين جو اندازو نہ ٿيندو هو. جڏهين تہ سياري جي مند واڪ ڪرڻ وارن لاء ڏکي هوندي آهي. خاص طور هڪ ٿڌ ۽ ٻي اونداهي.
پاڻ کي ويڙهي سيڙهي، گرم ڪپڙا پائي ٿڌ کان بہ بچبو آهي ۽ اونداهي کي بہ منھن ڏبو آهي. گذريل سال جنوري جي آخر ۾ سيارو ڄڻ ختم ٿي ويو هو، پر هن ڀيري ان ڄڻ اڃا زور ورتو آهي. مينھن ۽ تيز هوائن جي ڪري ٿڌ اڃا وڌي ويئي آهي. پارڪ ۾ ماڻھن جو تعداد گهٽجي ويو آهي. جتي يوگا لاء پندرنھن ويهہ ماڻھو هوندا هئا، اتي ان جو اڌ بہ ناهن هوندا ۽ ڪڏهين ڪڏهين تہ ٻہ ڄڻا مس پاڻ ۾ پيا ڏي وٺ ڪندا آهن. ڪجهہ ڏينھن تائين تہ واقعي مون کي ٻاهر نڪرڻ لاء ڪافي ڪوشش ڪرڻي پوندي هئي. شھر ۾ هلندڙ وائرل جي ڪري ٻہ ٽي ڏينھن بيمار پيو هوس. ان هوندي بہ ڪوشش اها هوندي هئي تہ واڪ جي معمول کي برقرار رکجي جيڪو ايستائين ٿيندو آيو آهي. هاڻي ٿڌ ڪجهہ گهٽ ٿي آهي بلڪ اچ صبح تہ پگهر پئي نڪتا. پر في الحال موسم تبديلي جي مرحلي ۾ آهي ۽ ان متعلق ڪا اڳڪٿي نہ ٿي ڪري سگهجي.

 

پنڌ ۽ يادن جو سفر

پنڌ هلڻ جي مونکي شروع کان عادت آهي. اسڪول ۽ ڪاليج جي دور ۾ فلمن ڏسڻ جو شوق هوندو هو. بندر روڊ ۽ صدر جي سينيمائن تائين گهڻو ڪري پنڌ ويندو هوس. مون کي ياد آهي تہ ريڊيو پاڪستان جي سامھون تاج محل سينيما ۾ سنڌي فلمون لڳنديون هيون. ان وقت ڪراچي ۾ بولٽن مارڪيٽ کان بندر روڊ جي رستي ٽرام صدر تائين ويندي هئي. آئون تاج محل سينيما تائين تہ ٽرام ۾ اچي ويندو هوس.
گهڻو ڪري آئون اڪيلو هوندو هوس ان ڪري واپسي ۾ منھنجي لاء مسئلو هوندو هو. ان وقت بندر روڊ تي جيتوڻيڪ ٽريفڪ گهٽ هوندي هئي پر روڊ پار ڪري ٻئي پاسي وڃي ٽرام يا بس ۾ سوار ٿيڻ کان مون کي ڊپ لڳندو هو. ڏسندو هوس تہ ڪو اهڙو ماڻھو ملي جنھن سان گڏجي روڊ پار ڪجي ۽ جيڪڏهين ڪو اهڙو ماڻھو نہ ملندو هو تہ پوءِ بجائي روڊ پار ڪري ٻئي پاسي وڃڻ جي، ان ڳالھہ کي ترجيح ڏيندو هوس تہ پنڌ ئي گهر ڏانھن وڃجي.
همدرد وارن پاران اردو ۾ ٻارن جي لاء همدرد نونھال جي نالي سان رسالو شائع ٿيندو هو ۽ شايد اڃا بہ ٿيندو هجي. ان رسالي ۾ ٻارن جي دلچسپي لاء ٻين شين سان گڏ سوالن جو هڪ سلسلو هوندو هو. انھن سوالن جي صحيح جواب ڏيندڙ ٻارن جا فوٽو ايندڙ پرچي ۾ ڏنا ويندا هئا. اسان ڪجهہ دوست گڏجي انھن سوالن جا جواب ڳولھيندا هئاسين ۽ پوء انھن کي رسالي جي ڏنل پتي تي موڪليندا هئاسين. جيئن ئي رسالي جي ڇپجڻ جو پتو پوندو هو تہ اسان کي اڻتڻ هوندي هئي تہ جلد کان جلد اهو اسان وٽ پھچي. پوء جيسين اهو ويجهن نيوز اسٽالن تائين پھچي، تيسين آئون پنڌ ئي پنڌ رسالي جي مختلف هنڌن تان پڇا ڪندو، صدر تائين پھچي ويندو هوس ۽ نيٺ اهو وٺي ايندو هوس. ان وقت صدر جو ايمپريس مارڪيٽ ۽ ايلفي وارو علائقو پرورنق هوندو هو، جڏهين تہ اڳتي ميٽروپول هوٽل جتي ريو، ريڪس ۽ پيلس سينيمائون هونديون هيون، اتي سڃ پئي سٽون ڏيندي هئي. هڪ ٻہ ڀيرا ائين بہ ٿيو تہ صدر ۾ هلندي ڪنھن ماڻھو مون کان ان علائقي جو پتو پڇيو. مون کيس ٻڌايو پر هن جو اصرار هو تہ پاڻ کيس هلي ڏيکاريان. اها الائي منھنجي ڇھين حس هئي يا الائي ڇا هو مون کي لڳو تہ هن ماڻھو جا ارادا صحيح ناهن ۽ ڪنھن ريت مون کي ڪنھن سنسان جاء تي وٺي اغوا ڪرڻ چاهي ٿو. ان ڪري مون ساڻس گڏ وڃڻ کان انڪار ڪيو. هاڻي بہ جڏهين آئون ان متعلق سوچيان ٿو تہ مون کي لڳندو آهي تہ مون ان وقت صحيح ڪيو هو.
لياري ۾ مختلف علائقن ۾ رهندڙ دوستن سان ملڻ لاء وڃڻ ٿيندو هو. ان وقت لي مارڪيٽ کان لياري جي اندرين علائقن لاءِ ٽانگا هلندا هئا. شايد ڪو ايڪڙ ٻيڪڙ اڃان بہ هلندو هجي. ان ڪري ڪڏهين ٽانگي پر اڪثر پنڌ ليکڪ ۽ سياسي ڪارڪن آزاد بلوچ وٽ سنگولين، جيڪو اٽڪل ٻہ اڍائي ڪلوميٽر جي فاصلي تي آهي، وڃڻ ٿيندو هو. ساڳي ريت اڙدو ۽ سنڌي جي اديب ۽ عوامي ادبي انجمن جي سيڪريٽري نور محمد شيخ وٽ علي محمد محلي ۾ پنڌ ئي وڃڻ ٿيندو هو. بلوچ قوم پرست ۽ ڪميونسٽ ليگ جي اڳواڻ لالا لعل بخش رند اسان جي گهر جي ويجهو ئي رهندو هو. ڪجهہ عرصي کانپوءِ اهي ساڳيا علائقا گينگ وار وارن جي قبضي ۾ اچڻ جي ڪري عام ماڻھن لاء نو گو ايريا بڻجي ويا ۽ اهڙي ريت دوستن سان ملڻ وارو سلسلو بہ گهٽجي ويو.
يونيورسٽي ۾ وڃڻ کانپوءِ پوائنٽ جي بس لاءِ گهر کان ٽاور تائين پنڌ وڃڻو پوندو هو جڏهين تہ واپسي ۾ ڪڏهين ٽاور ۽ ڪڏهين لي مارڪيٽ جي بس ۾ ايندو هوس ۽ اتان پنڌ گهر ايندوهوس. يونيورسٽي کانپوءِ مون ڏيڍ سال کن سنڌ ريجنل پلان آرگنائزيشن ۾ نوڪري ڪئي، جنھن جي آفيس سنڌ اسمبلي جي عمارت جي سامھون هوندي هئي ۽ شايد اڃا بہ اتي آهي. گهران ٽاور تائين پنڌ اچي اتان بس ۾ فريئر روڊ تائين ويندو هوس.
اسٽيٽ بينڪ ۾ اچڻ کانپوء بس جي ضرورت ختم ٿي ويئي. اهو ٽاور تائين پنڌ ۽ اتان واپسي ان ڪري سجايو هوندو هو تہ ويندي مھل مختلف نيوز اسٽالن تي اخبارن جون سرخيون پڙهڻ لاء ترسندو هوس ۽ اهڙي ريت اهم ڳالھين جي صبوح ساڻ ئي خبر پئجي ويندي هئي. مون کي ياد آهي تہ اهڙي هڪ خبر شاهنواز ڀٽو جي قتل جي هئي، جنھن سڄو ڏينھن مون کي ڄڻ هڪ اداسي جي ڪيفيت ۾ وجهي ڇڏيو هو. واپسي ۾ گهر جي لاءِ کير ۽ فروٽ وغيرہ تہ وٺبو هو، پر منھنجي هڪ ٻي عادت هوندي هئي. کارادر ۾ ايراني ڪمشيري هوٽل هوندي هئي جتي هونئن بہ شام جو گهمندي ڪڏهين دوستن سان تہ ڪڏهين اڪيلو چانھن پيئڻ لاء ويهبو هو. ان سان لڳ ئي همشيري بيڪري هئي ۽ جيڪا شايد اڃا بہ آهي. اتان گهر جي لاء گهربل سامان وٺڻ سان گڏ آئون پنھنجي کائڻ لاء ڪا شي بہ وٺندو هوس ۽ پوء اها کائيندو گهر پھچندو هوس.
اسٽيٽ بينڪ انڊسٽريل ڪريڊٽ ڊپارٽمنٽ جي نالي سان هڪ نئون شعبو کوليو هو، جنھن جي آفيس شاهين ڪامپليڪس ۾ هوندي هئي. هتي منھنجي پوسٽنگ اٽڪل ڇهہ سال کن رهي. هتي پھچڻ لاء ڪڏهين ٽاور تان بس ۾ اچي ويھندو هوس پر اڪثر ڀيم پورا، لائٽ هائوس ۽ پاڪستان چوڪ کان ٿيندو اچي آفيس پھچندو هوس. ايم ڪيو ايم جي هڙتالن جي ڏينھن ۾ جڏهين سڄو شھر بند هوندو هو ۽ هڪ ڊپ ۽ هراس واري ڪيفيت هوندي هئي تہ آئون پنھنجي آفيس ۾ هوندو هوس. گهڻن ماڻھن جي لاءِ اها هڪ حيرت جهڙي ڳالھہ هوندي هئي پر ان جو خاص ڪارڻ اهو هو تہ جن علائقن مان منھنجو گذرڻ ٿيندو هو اهي گهڻو ڪري ڪڇي، ڪاٺياواڙي ۽ سنڌين وغيرہ جا علائقا هئا، جتي ايم ڪيو ايم جو گهڻو اثر نہ هو. انھن علائقن ۾ جيتوڻيڪ دوڪان وغيرہ کليل هوندا هئا، پر هڪ غيريقيني واري ڪيفيت هوندي هئي.
سنڌي ادبي سنگت ڪراچي جي هفتيوار دستوري گڏجاڻين جي جاء مختلف ڪارڻن جي ڪري لاڳيتو تبديل ٿيندي رهي. مون وائي ايم سي اي ۾ هڪ اڌ گڏجاڻي ۾ شرڪت ڪئي هئي پر منھنجي سرگرم ٿيڻ کانپوء اهي گڏجاڻيون گهڻي ڀاڱي هوٽل ميرينا ۽ پوء سگا ۽ ادارہ امن و انصاف جي رمپا پلازه جي آفيسن ۾ ٿينديون رهيون. اهي گڏجاڻيون خميس تي شام جو ٿينديون هيون. انھن ڏينھن ۾ خميس بينڪن لاء اڌ ڏينھن هوندو هو. ان ڪري بينڪ مان هڪ وڳي فارغ ٿي آئون گهر هليو ويندو هوس. ماني کائي ٿوري دير آرام ڪري اٽڪل چئين وڳي کن گڏجاڻي لاء نڪرندو هوس. لي مارڪيٽ کان صدر جي ويگن ۾ ويھندو هوس. جيئن تہ گڏجاڻي جي وقت کان اڳ صدر پھچندو هوس ان ڪري ريگل يا ايمپريس مارڪيٽ تي لھي پوندو هوس. منھنجو پھريون ڪم چوڌري فرزند علي جي قلفي ۽ ان جي ڀر ۾ سموسن جي دوڪان تان سموسا وغيرہ کائڻ هو. ڪڏهين ان جي سامھون پشاوري آئسڪريم جو چڪر هڻئدو هوس. ان کانپوء مختلف ڪتابن جي دوڪانن جھڙوڪ اوڊين سينيما جي سامھون ٿامس اينڊ ٿامس، ايلفي تي ساسي ۽ پاڪ آمريڪن وغيرہ ويندو هوس. پر منھنجي اصل دلچسپي ميرينا هوٽل جي ڪمپائونڊ ۾ اسٽينڊرڊ پبلشنگ هائوس ۾ هوندي هئي، جتي سوويت يونين جا ڪتاب ۽ رسالا وغيرہ ملي سگهندا هئا. هتي گهڻي اچ وڃ جي ڪري دوڪان جي بنگالي مالڪ سان هڪ دوستي وارو ناتو ٿي پيو هو. مختلف ڪتاب وٺڻ کانسواء مون وٽ ڪجهہ رسالن جھڙوڪ نيو ٽائمز ۽ ايشيا آفريڪا وغيرہ جي سبسڪرپشن بہ هئي، جيڪي هتي دوڪان جي اِيڊريس تي ئي ايندا هئا. ان ئي ڪمپائونڊ ۾ فھميدہ رياض ۽ ظفر اڄڻ جي رسالي آواز جو دفتر بہ ھوندو هو، جتي اڪثر منھنجو ساڻن ملڻ ۽ ٻين ڪمن سان وڃڻ ٿيندو هو.
اتي ئي هوٽل جي مالڪ گڏجاڻي ۾ شريڪ ٿيندڙن جي هوٽل مان چانہ پيئڻ جي شرط تي اتي گڏجاڻي ڪرڻ جي اجازت ڏني هئي. دراصل هوٽل جي مالڪ جو ترقي پسند تحريڪ سان پراڻو واسطو رهيو هو ۽ اهو بہ اتي گڏجاڻين ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ جو هڪ ڪارڻ هو. گڏجاڻي مان فارغ ٿي ڪجهہ دوستن سان گڏجي ڪراچي پريس ڪلب وڃبو هو، جتي چانھن پي ۽ دوستن سان ڪچھري ڪري ڪڏهين پنڌ تہ ڪڏهين صدر مان بس ۾ گهر وڃبو هو.
ان وقت ضياءالحق جو دور هو. سياسي سرگرمين تي پابندي هئي. سنگت جي گڏجاڻين ۾ گهڻا نوجوان سياسي ڪارڪن بہ شريڪ ٿيندا هئا. اهي ڪنھن بہ شاعري ۽ ڪھاڻي وغيرہ جي اسم تي تنقيد ڪندي پنھنجي سياسي اوٻر ٻاهر ڪڍندا هئا. سنگت ڪراچي ان سلسلي ۾ اڳ ئي گهڻو ڪجهہ سھي چڪي هئي. انھن گڏجاڻين جي ڪاروائي جي رپورٽ ٿيندي هئي ۽ ان سلسلي ۾ باقاعدي سرڪاري ڪارندن پاران مختلف دوستن کان پڇا ڳاڇا ٿيندي هئي. ٻہ ڀيرا کن مون کان بہ ان سلسلي ۾ پڇا ٿي. هوٽل وارن تي بہ ان سلسلي ۾ دٻاء هو. انھن نيٺ اسان کي چيو تہ اوهان پنھنجي لاء ڪو ٻيو بندوبست ڪيو.
ان وقت سگا بہ عتاب هيٺ هئي ۽ ان جا گهڻا ميمبر، جيڪي سرڪاري ملازم هئا، سي پاسيرا ٿي ويا هئا. حيدربخش گل جيڪو ساڳي وقت سگا جو هڪ ڪميٽڊ ۽ سرگرم رڪن ۽ سنگت ڪراچي سان بہ لاڳاپيل هو ان سلسلي کي جاري رکندو ٿي آيو. هو سگا جي رمپا پلازه ۾ نائين ماڙ تي آفيس باقاعدي کوليندو هو. هن سنگت کي ان آفيس ۾ گڏجاڻين ڪرڻ جي آڇ ڪئي تہ جيئن سگا جي سرگرم هئڻ جو بہ هڪ تاثر ملي. سنگت گهڻو عرصو اتي پنھنجيون هفتيوار گڏجاڻيون ۽ ماهوار پروگرام وغيرہ ڪندي رهي. ڪجهہ عرصي کانپوء جڏهين پابنديون ختم ٿيون ۽ سگا وري پنھنجيون سرگرميون شروع ڪيون تہ سنگت کي وري اتان بہ پنھنجا ٽپڙ ويڙهڻا پيا. پر ان ئي عمارت ۾ ٽين ماڙ تي ادارہ امن وانصاف جو دفتر هو. اها هڪ ترقي پسند خيالن جي ماڻھن تي مشتمل اين جي او هئي، جنھن کي چرچ جي تنظيم جي مدد ۽ پٺڀرائي حاصل هئي. اهي جفاڪش جي نالي سان هڪ ماهوار رسالو بہ ڪڍيندا هئا جنھن ۾ پورهيتن ۽ ٻين پٺتي پيل طبقن جي نمائندگي هوندي هئي. احمد سليم، آزاد بلوچ ۽ توقيرچغتائي جھڙا ترقي پسند ليکڪ ان رسالي جا ايڊيٽر رهيا. آئون گهڻي عرصي تائين ان جي ايڊيٽوريل بورڊ ۽ هڪ ليکڪ طور ان رسالي سان لاڳاپيل رهيس. اهو ادارو هڪ دھشت گرد حملي جو شڪار ٿي، جنھن ۾ ان جا گهڻا ڪارڪن مارجي ويا، بند ٿي ويو. ان اداري جي هال کي مختلف ادبي ۽ مزدور تنظيمون وغيرہ پنھنجين گڏجاڻين وغيرہ لاء استعمال ڪنديون هيون. سنگت کان اهي نالي ماتر پنجاه روپيا في گڏجاڻي وٺندا هئا جيڪي بہ ڪڏهين انھن کي ڏيندا هئاسين ۽ ڪڏهين نہ. گڏجاڻي کان پوء ڪجهہ دوست ڪڏهين چانھن لاء رمپا پلازه جي روف ٽاپ هوٽل تي ويھندا هئاسين يا ٻاهر ڪنھن هوٽل جو رخ ڪندا هئاسين.
انھن ۾ گهڻن دوستن جو واسطو لياري سان هوندو هو. اهي اتان پنڌ جوبلي، رامسوامي ۽ ڀيم پوري وغيرہ کان ٿيندا سڄي واٽ پاڻ ۾ ڪچھري ۽ کل ڀوڳ ڪندا پنھنجن گهرن ڏانھن روانا ٿيندا هئا. اهو سلسلو ڪافي عرصي تائين هلندو رهيو.
نومبر 1997 ۾ آئون گلشن حديد اچي رهيس. ڪجهہ عرصي کانپوءِ مون اهو محسوس ڪيو تہ آفيس ۽ ٻين ڪمن لاء بسن وغيرہ ۾ سفر ڪرڻ ۽ پنڌ نہ ڪرڻ جي ڪري جسم وٺجي ويو هو ۽ سور رهڻ لڳو هو. مون کي ان جو اهو ئي علاج نظر آيو تہ واڪ کي پنھنجو معمول ٺاهجي. هتان جو ماحول وڻڪاري، ڪشادن رستن ۽ ڪجهہ پارڪن وغيرہ جي ڪري ان لاء گهڻو سازگار آهي. واڪ جي لاء صبوح جو سويل اهڙو وقت رکيو جيڪو منھنجي آفيس وڃڻ جي وقت سان بہ ٺھڪندڙ هجي. اهڙي ريت منھنجي ننڊ مان اٿڻ جو وقت فجر جي ٻانگ کان بہ اڳ جو هوندو هو. ڏندڻ پاڻي ڪري آئون ٻاهر نڪري ويندو هوس. حڪومت پاران سج جي روشني مان فائدو وٺڻ جي نالي ۾ جڏهين گهڙين کي ڪلاڪ اڳتي پوئتي ڪيو ويو تہ مون کي اڃا بہ معمول کان سويل اٿڻو پوندو هو. ٻاهر نڪرڻ وقت بلڪل اونداهي هوندي هئي. ائين ٿيندو هو تہ آئون جڏهين واڪ ڪري موٽندو هوس تہ ان مھل فجر جي ٻانگ ٿي رهي هوندي هئي. اها صورتحال ٿورو وقت رهي ۽ جلد ئي ان نظام کي ختم ڪيو ويو. هونئن سياري ۾ اٽڪل ساڳي صورتحال هوندي هئي. ان مھل ماڻھو تہ سڀ ستل هوندا هئا جڏهين تہ اصل ڊپ ڪتن جو هوندو هو. ڪتن جا ولر سڙڪن تي پيا گهمندا هئا. اهو منھنجو تجربو آهي تہ جيڪڏهين ماڻھو ڊپ جو اظھار نہ ڪري تہ ڪتا پنھنجي ليکي ئي پيا مستيون ۽ حرڪتون ڪندا ۽ ماڻھو جو نالو نہ وٺندا آهن. ساڳي ريت ڪڏهين ڪڏهين پوليس سان بہ منھن مقابل ٿبو هو. هڪ ڀيري آئون جيئن گهر مان نڪتس تہ سامھون ميدان ۾ پوليس جي موبائل بيٺي هئي. شايد ان رات علائقي ۾ ڪا ڪاروائي ٿي هئي جنھن جي ڪري پوليس الرٽ هئي. مون کي ڏسندي انھن منھنجي منھن ۾ ٽارچ جي روشني هنئي پر آئون ڪنھن پريشاني يا ڊپ جو اظھار ڪرڻ جي بجائي پنھنجي رفتار ۽ اعتماد سان موبائل ڏانھن ئي هلندو رهيس. مون کي اها ڄاڻ هئي تہ ان موقعي تي ڪنھن پريشاني جو اظھار ڪرڻ يا پوئتي موٽڻ پاڻ کي مشڪوڪ ڪرڻ هو. آئون جڏهين موبائل جي ويجهو پھتس تہ هڪ سپاهي رڙ ڪري مون کي چيو تہ ڇا اوهان کي ڪنھن مدد جي ضرورت آهي. مون هٿ لوڏيندي کيس جواب ڏنو تہ نہ اوهان جي مھرباني. اهڙي ريت هڪ ڀيرو ٻيھر بہ واڪ ڪندي پوليس موبائل منھنجي آڏو اچي بيٺي. پر منھنجي واڪ جي ڪپڙن ۽ ساڻن ڳالھائڻ تي انھن وڌيڪ پڇا ڳاڇا نہ ڪئي. منھنجو هڪ دوست جيڪو مون کان اڳ گهران نڪرندو هو مون کي ٻڌائي پيو تہ هڪ ڏينھن پارڪ ۾ سيڪيوريٽي گارڊ اچي کيس پڪڙيو. پڇا ڳاڇا کانپوء پڪ ڪري تہ هي ڪو مشڪوڪ ماڻھو ناهي هن کيس چيو تہ گهر وارا ايڏو سويل توکي گهران ڪڍي ڇڏيندا آهن. واڪ دوران اونداهي ۾ شين جون عجيب شڪلون نظر اينديون آهن. هڪ لحاظ کان ماڻھو جا خيال ۽ تصور شين گڏ وچڙه ٿي پوندا آهن. ڪڏهين پريان وڻ کي ڏسي ائين لڳندو آهي تہ شايد ڪو ماڻھو يا ڪتو آهي جيسين ماڻھو ان کي ويجهڙائي کان وڃي ڏسي. مون سان ڪجهہ ڀيرا ائين بہ ٿيو آهي تہ سڙڪ جي ناهموار هئڻ يا ڪو پٿر هئڻ ڪري ٿاٻو اچي ويندو آهي ۽ پوء ڪجهہ ڏينھن پنھنجا اهي ڦٽ پيو سيڪيندو آهيان.
واڪ جو هڪ فائدو اهو آهي تہ گهڻن اڻڄاڻ ماڻھن سان سلام دعا ۽ واقفيت ٿيندي آهي. وقت بوقت واڪ جو روٽ تبديل ڪندو رهندو آهيان. هن وقت فيز ون جو پارڪ، جيڪو منھنجي گهر کان اٽڪل ڏيڍ ڪلوميٽر جي پنڌ تي آهي، منھنجي منزل هوندو آهي. اهو هڪ وڏو پارڪ آهي. علائقي جا گهڻا ماڻھو ان مان فائدو وٺن ٿا، پر مناسب سار سنڀال ۽ صفائي وغيرہ جي مناسب بندوبست نہ هئڻ ڪري اهو هن وقت ڪنھن سٺي حالت ۾ ناهي. بھر حال في الحال

 

پناھ جگر سنڌي

پناه جگر سنڌي سان منھنجو واسطو عوامي تحريڪ جي حوالي سان ئي ٿيو. ان وقت مون پارٽي جي رسالي تحريڪ ۾ لکڻ شروع ڪيو هو. پناه ان وقت گاڏي کاتي ۾ سردار پرنٽنگ پريس جو مئنيجر هو، جتان تحريڪ ڇپجندو هو. منھنجو مضمونن وغيرہ جي سلسلي ۾ ڪڏهين ڪڏهين حيدرآباد وڃڻ ٿيندو هو تہ ساڻس ملاقات ٿيندي هئي. محبت ۽ قرب وارو ماڻھو هو. هڪ ڀيرو ائين بہ ٿيو تہ مون کي موٽڻ ۾ دير ٿي ويئي تہ هن مون کي رات پنھنجي ننڍڙي فليٽ ۾ پنھنجن ٻارن سان گڏ رهايو هو. ان ڳالھہ مون کي ڏاڍو متاثر ڪيو هو. هڪ ڀيري ائين ٿيو تہ پناه ڪنھن ڪارڻ اسانجي نوآباد واري گهر۾، جتي دوستن ۽ مھمانن لاء هڪ ڌار ڪمرو ٺھيل هوندو هو، ڪجهہ ڏينھن لاء اچي رهيو هو. انھن ڳالھين کي چاليهہ سالن کان وڌيڪ عرصو ٿي چڪو آهي. پارٽي کان ڌار ٿيڻ کانپوءِ ساڻس وري ملاقات تہ نہ ٿي سگهي ،پر ذاتي دوستن کان هڪٻئي جو حال احوال پيو ملندو هو. هڪ سٺو ۽ محبت وارو انسان. اهي احساس منھنجي لاءِ واقعي هڪ اثاثو آهن.

پوليس

شايد پنجاب جي شھرن ۾ اهو معمول آهي. اڳ مون ملتان ۾ رات جو هوٽل تي پوليس جي ڇاپي متعلق لکيو هو. هن ڀيري لاهور ۾ هئڻ دوران ٻہ ڀيرا ان ڳالھہ کي منھن ڏيڻو پيو. هڪ ڀيري هڪ ڏينھن اڳ رائيونڊ ۾ بم ڌماڪو ٿيو هو، جنھن ۾ ڪجهہ جاني نقصان ٿيو هو. رات جو ڏهين ساڍي ڏهين وڳي هوٽل جي مينيجر سان گڏ پوليس پارٽي اچي ڪمري جو در کڙڪايو. مينيجر چيو تہ سر اهي رائيونڊ ۾ جيڪو ڌماڪو ٿيو آهي، ان سلسلي ۾ جاچ ڪري رهيا آهن ۽ اوهان جي ڪمري جي تلاشي وٺندا. ڪمري ۾ اچي انھن سڀ سامان ڏسي منھنجو سڃاڻپ ڪارڊ نمبر لکي ۽ اهو پڇي تہ آئون ڪٿان آيو آهيان، هليا ويا. ڪجهہ ڏينھن کانپوءِ لاهور ۾ پي ايس ايل جو پھريون مئچ ٿي رهيو هو. شھر جي اڪثر علائقن کي ڪڙو چاڙهيو ويو هو ۽ سيڪيوريٽي سخت ڪئي ويئي هئي. رات جو ساڳي وقت ساڳي پوليس پارٽي هوٽل مينيجر سان گڏجي اچي در کڙڪايو. هڪ پوليس واري پنھنجي آفيسر کي چيو تہ سر اهو ساڳيو ماڻھو آهي جنھن کان اسان ڪجهہ ڏينھن اڳ پڇا ڪري ويا آهيون، پر انھن پوء بہ ڪمري ۾ گهڙي ساڳي ڪاروائي ڪئي ۽ هليا ويا. مون هوٽل جي مينيجر کي چيو تہ اوهان کي پاڻ پنھنجن مھمانن متعلق پوليس کي مطمئن ڪرڻ گهرجي نہ تہ ماڻھو اوهان جي هوٽل کان ئي پري هوندا. پر لڳو ائين ٿي تہ ان جي بہ گهڻي نہ ٿي هلي.

پوليس 1

دھشت گردي جي ڪارواين جي وڌڻ کان پوءِ پنجاب جي مختلف شھرن ۽ اسلام آباد جي هوٽلن ۾ مھمانن جي چڪاس جو عمل وڌيڪ سخت ٿي ويو آهي. اصل سڄاڻپ ڪارڊ کانسواءِ ٻي معلومات بہ ورتي وڃي ٿي. حالتن کي نظر ۾ رکندي اها هڪ معمول جي ڪاروائي لڳي ٿي ۽ ماڻھو کي ان تي ڪو اعتراض بہ نہ ٿو ٿئي. پر ڪجهہ عرصو اڳ ملتان جي هڪ هوٽل ۾ هڪ بلڪل ئي نئين صورتحال کي منھن ڏيڻو پيو. ملتان ۾ اڪثر ان ئي هوٽل ۾ منھنجي رهائش هوندي آهي ۽ اهڙي ڪنھن صورتحال کي اڳ مون کي منھن نہ ڏيڻو پيو هو. ٿيو ائين تہ هوٽل جي سڄي ڪاروائي مڪمل ڪرڻ کانپوءِ آئون رات جو پنھنجي ڪمري ۾ ستو پيو هجان تہ اوچتو دروازي زور سان کڙڪڻ تي منھنجي اک کلي پيئي. مون اٿي درکوليو تہ اتي اٺ ڏه پوليس وارن جو اٽالو هجي. سندن آفيسر پڇيو تہ ڪٿان آيا آهيو ۽ هتي ڪھڙو ڪم آهي. مون کيس ٻڌايو تہ ڪراچي کان هتي پنھنجي ذاتي ڪم سان آيو آهيان. پوء هن اصل سڃاڻپ ڪارڊ ڏيکارڻ جي گهر ڪئي، جيڪو مون کيس ڏيکاريو. پوء بہ ساڻس گڏ پوليس وارا مطمئن نہ ٿي لڳا ۽ انھن ڪمري جي تلاشي وٺڻ ٿي چاهي. پر آفيسر کين چيو تہ ايترو ڪافي آهي ۽ اهڙي ريت اهي موٽي ويا. صبوح جو مون هوٽل جي مينيجر سان ڳالھايو تہ هي سڀ ڇا آهي. اوهان کي پنھنجي ليکي پوليس وغيرہ کي منھن ڏيڻ ۽ مطمئن ڪرڻ گهرجي تہ جيئن اهي مھمانن کي ائين تنگ نہ ڪن. سندس چوڻ هو تہ سر اهو هڪ معمول بڻجي چڪو آهي. دھشت گردي جي آڙ ۾ پوليس وقت بوقت ڇاپا هڻي ٿي، جنھن جي ڪري پاڻ اسان جي ڪاروبار تي اثر پئجي رهيو آهي ۽ اسان جي ڪير نہ ٿو ٻڌي.

تاريخ ڪانفرنس

اڄڪلھہ ڪنھن ضروري پروگرام وغيرہ ۾ ئي وڃڻ ٿيندو آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي جي تاريخ فائونڊيشن هر سال تاريخ ڪانفرنس ڪندي آهي، جنھن ۾ هر سال تاريخ جي حوالي سان مختلف موضوع بحث هيٺ ايندا آهن. ڊاڪٽر مبارڪ پاڻ جيتوڻيڪ لاهور ۾ هوندو آهي، پر اها ڪانفرنس هرسال ڪراچي ۾ ئي ٿيندي آهي. هتي ڊاڪٽر رياض شيخ ۽ ڊاڪٽر توصيف احمد ۽ ڊاڪٽر هما غفار وغيرہ ڊاڪٽر مبارڪ جا ٻانھن ٻيلي آهن، جيڪي ساڳي وقت تاريخ مئگزين بہ شائع ڪندا آهن، جنھن جا ايستائين ڇاهٺ شمارا شائع ٿي چڪا آهن.
گذريل ٻن ٽن ڪانفرنسن ۾ منھنجو وڃڻ نہ ٿيو هو، پر هن ڀيري ڊاڪٽر رياض سان مون واعدو ڪيو هو تہ آئون ڪانفرنس ۾ ايندس ۽ اتي پنھنجو مضمون بہ پڙهندس.
ڪانفرنس جو هن ڀيري موضوع هو مقامي تاريخ. اها ايڪويهہ مارچ 2022 تي سول اسپتال جي ويجهو وفاقي اڙدو يونيورسٽي جي مولوي عبدالحق ڪئمپس ۾، يونيورسٽي جي تاريخ جي شعبي جي سھڪار سان منعقد ڪئي ويئي.
اڳ ۾ اهو اڙدو ڪاليج هو. لياري جي ويجهو هئڻ ڪري اهو انھن ڪجهہ ڪاليجن مان هڪ هو، جتي لياري جي شاگردن جو وڏو تعداد تعليم حاصل ڪندو هو. منھنجو گهڻو عرصو اڳ اتي وڃڻ ٿيو هو. سول اسپتال واري ان سڙڪ تي ٻي ڪنڊ تي قسمت سينيما هوندي هئي ۽ پوءِ ٽمبر مارڪيٽ هئي.
هن وقت سڄو منظر نامو تبديل ٿي ويو آهي. قسمت سينيما ختم ٿي ويئي آهي. گهڻي عرصي گذرڻ جي ڪري منھنجي ذهن ۾ رستي جا ڌنڌلا نقش هئا. بھرحال ڊرائيور کي گائيڊ ڪندي آرام باغ کان مڙي بندر روڊ پار ڪري سول اسپتال واري سڙڪ تي آياسين. ان سڄي علائقي ۾ بازارن وغيرہ هئڻ ڪري هونئن ئي رش گهڻي هوندي هئي، پر ان وقت ان سڙڪ کي ٻيھر ٺاهڻ لاء ٻنھي پاسن کان کوٽي ڇڏيو هئائين، جنھن جي ڪري ٽريفڪ جام هئي. بھرحال چڱي دير کانپوءِ سول اسپتال کانپوءِ ٻئي چوراهي تان اڙدو يونيورسٽي لاء مڙياسين. اهو ڪئمپس بلڪل بازار جي وچ ۾ آهي. جيتوڻيڪ اندر هڪ ڪشادي جاءِ آهي. يونيورسٽي کليل هئڻ ۽ ڪلاسن هلڻ جي ڪري ڪئمپس ۾ سرگرمي هئي. شاگرد مختلف ٽولين ۾ ويٺا هئا. آفيس مان ان سيمينار جي هنڌ جو معلوم ڪرڻ تي انھن هڪ شاگرد کي چيو تہ مون کي اها جاء ڏيکاري.
اهو ڄڻ هڪ ڪلاس روم ئي هو. پوء ڊاڪٽر توصيف ٻڌايو تہ کين يونيورسٽي روڊ واري سائنس ڪيمپس ۾ سٺو آڊيٽوريم ملي سگهيو ٿي، پر هتي پروگرام ڪرڻ جو مقصد اهو هو تہ هتي آرٽس ۽ ڪامرس جا غريب ۽ هيٺئين طبقي سان واسطو رکندڙ شاگرد فائدو وٺي سگهن.
هونئن آرٽس ڪائونسل ۽ ٻين جاين تي جيڪي تاريخ ڪانفرنسون ٿيون آهن انھن کي باقاعدي مشتھر ڪيو ويندو هو ۽ انھن ۾ عام ماڻھو بہ شريڪ ٿيندا هئا. پر هن ڪانفرنس جي خاص ڳالھہ اها هئي تہ ان کي بلڪل ئي مشتھر نہ ڪيو ويو هو. هڪ لحاظ کان اهو پروگرام ڄڻ تاريخ شعبي جي شاگردن لاءِ هو. ڪمري ۾ آئون داخل ٿيس تہ پويون سڀ ڪرسيون شاگردن سان ڀريل هيون. ٻاهران آيل ماڻھن ۾ ڳالھائيندڙ، منتظميين ۽ ڪجهہ ٻيا ماڻھو هئا.
ڊاڪٽر مبارڪ پنھنجي صحت جي ڪري پاڻ اچي نہ سگهيو هو پر هن آن لائين شروعاتي ڳالھہ ٻوله ڪئي هئي. ان پروگرام جا ٻہ سيشن هئا. هر سيشن ۾ ڇهہ کان ست ڳالھائيندڙ هئا. آئون جڏهين پھتس تہ پھريون سيشن هلندڙ هو، جنھن جي صدارت ڊاڪٽر جعفر احمد پئي ڪئي. جيئن تہ اهي پيپرز تاريخ ميگزين ۾ شائع ٿيڻا هئا، ان ڪري هر ڳالھائيندڙ کي پندرنھن کن منٽن جو وقت ڏنو ويو هو، جنھن ۾ هو رڳو پنھنجي مقالي جو تت ٻڌائي سگهيو ٿي. مختلف مقررن پاڪستان جي مختلف علائقن جي رسم رواجن ۽ سياست ۽ معيشت وغيرہ جي حوالي سان روشني وڌي. اسلم خواجہ سنڌ ۾ شيدين جي اچڻ ۽ انھن جي زندگي جي مختلف پاسن تي خاص طور محمد صديق مسافرجي ڪتاب جي حوالي سان روشني وڌي. ٿر جي حوالي سان سھيل سانگي ڳالھہ ٻولھہ ڪئي جڏهين تہ ڪراچي جي حوالي سان انگريزن جي تعميرات، ڪراچي جي ڳوٺن ۽ ڪراچي جي بدلجندڙ صورتحال تي ثاقب، رئوف نظاماڻي ۽ رمضان بلوچ پنھنجا خيال پيش ڪيا.
آخر ۾ يونيورسٽي جي تاريخ شعبي جي پروفيسر صدارتي ڪلمات چيا.

 

توڪل

اها ڳالھہ منھنجي طبيعت جو حصو آهي تہ آئون گهڻو ڪري ٽڪراء ۽ جهيڙي کان پاسو ڪندو آهيان. ان جي ڪري مون کي گهڻن معاملن ۾ نقصان بہ کڻڻو پوندو آهي. ان ڳالھہ جي مون کي خبر بہ هوندي آهي، پر آئون پوء بہ ائين ئي ڪندو آهيان. ان جو هڪ ڪارڻ تہ اهو آهي تہ مون کان ذهني ڇڪتاڻ گهڻي دير تائين سٺي نہ ٿيندي آهي ۽ آئون ان ڪوشش ۾ هوندو آهيان تہ اهڙي صورتحال مان ترت جان آجي ڪجي. مون ٿورو ان ڳالھہ تي ويچار ڪيو تہ مون کي اهو سمجه ۾ آيو تہ شايد اها ڳالھہ منھنجي جينز ۾ شامل آهي. ڇو جو مون کي ياد ٿو پئي تہ منھنجي ڏاڏا جا ڪنھن ماڻھو تي پئسا رهيل هئا، جيڪي هو ڏيڻ لا ء تيار نہ هو ۽ ان ڳالھہ جي مون کي خبر هئي. مون هڪ ڀيري کين چيو تہ بابا اوهان ان همراه کان پيسا ڇو نہ ٿا وٺو تہ سندس مون کي اهو جواب هو تہ بابا ڀلي پنھنجو ڀت گهاٽو ڪري. اسان کي ﷲ سائين ڏيندو. اها ساڳي توڪل واري ڪيفيت مون پنھنجي بابا ۾ بہ ڏٺي. مختلف موقعن تي جڏهين اهڙي صورتحال مون سان پيش ايندي آهي ۽ منھنجا ٻار مون تي زور ڀريندا آهن تہ ائون ان سلسلي ۾ ڪجهہ ڪيان تہ گهڻو ڪري ڪوشش ڪندو آهيان تہ معاملي کي سٺي نموني حل ڪجي ۽ پوءِ جيڪڏهين اهو ممڪن نہ هوندو آهي تہ گهڻو ڪري ان معاملي کي اتي ئي ڇڏي ڏيندو آهيان ۽ پنھنجن ٻارن کي بہ چوندو آهيان تہ وڌيڪ جهيڙي ۾ نہ پئن. ممڪن آهي تہ اها منھنجي شخصيت جي ڪمزوري هجي، پر بھرحال مون کي ان سان گڏ ئي هلڻو پئي ٿو.

هڪ جماعت جي ڪٿا

ڪراچي ۾ سنڌين جي اچڻ ۽ آباد ٿيڻ جو عمل ڪو نئون يا چاليهہ پنجاه سال اڳ جي ڳالھہ ناهي. هتي هڪ تہ هتان جا اصلوڪا رهاڪو صدين کان آباد آهن ۽ ٻيو سنڌ جي مختلف علائقن مان جيڪي ماڻھو هتي اچي آباد ٿيا آهن انھن کي بہ هڪ صدي کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. گهڻن ماڻھن کان جڏهين پڇبو تہ اهي سنڌ جي ڪنھن شھر سان پنھنجي وڏن جي تعلق متعلق ٻڌائيندا جيڪي ڪنھن ڪارڻ پنھنجا اباڻا پٽ ڇڏي ڪراچي ۾ اچي آباد ٿيا.
منھنجو ڏاڏو اٽڪل هڪ صدي کان وڌيڪ عرصو اڳ ڪراچي آيو، جڏهين تہ ان کان اڳ هتي سندس چاچو ۽ ٻيا مائٽ رهندا هئا. انھن ماڻھن کي اڳتي هلي اها ضرورت محسوس ٿي تہ شادي غمي ۽ ٻين سماجي ڪمن ۾ هڪٻئي جي مدد ۽ سھڪار لاءِ ڪا تنظيم هجي. ان مقصد جي لاءِ 1938 ۾ ڪجهہ بزرگن گڏجي سنڌي مومن جماعت جي نالي سان هڪ جماعت جو بنياد وڌو. ان ۾ گهڻو ڪري شھر جي پراڻن علائقن نوآباد، موسا لين، جهونا مارڪيٽ، بولٽن مارڪيٽ ۽ لياري جي ٻين مختلف علائقن جا ماڻھو شامل هئا. ان جو بنياد ڪنھن ذات ۽ برادري وغيرہ جي بنياد تي نہ هو. ان جو هڪ اصول اهو هو تہ جيڪڏهين جماعت جي ڪنھن رڪن ڪنھن غير جماعت جي ماڻھو سان ڪا مائٽي وغيرہ ڳنڍي تہ پوءِ اهو غيرجماعت جو ماڻھو پنھنجو پاڻ جماعت جو ميمبر ٿي ويندو. اهڙي ريت جماعت جو دائرو ڏينھون ڏينھن وسيع ٿيندو ويو ۽ ان ۾ نوان ماڻھو داخل ٿيندا ويا.
ان جماعت ۾ ڪجهہ سرندي وارا، جن ۾ سنڌ اسلاميہ هوٽل جا مالڪ بہ هئا، شامل هئا. ان جو مرڪز نوآباد جو علائقو هو، جتي گهڻا سنڌي رهندا هئا. هتان جي هڪ سکئي فرد حاجي گل حسن پاران جماعت جي گڏجاڻين ۽ ننڍين وڏين تقريبن لاء هڪ جاء ڏني ويئي. ٻين ماڻھن فرنيچر ۽ رڌ پچاء جي ٻئي سامان وٺڻ ۾ سھڪار ڪيو.
ڪجهہ پڙهيل ڳڙهيل ماڻھن پاران ان کي هڪ تنظيمي شڪل ڏيڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي ويئي ۽ ڪجهہ دستاويز وغيرہ پڻ تيار ڪيا ويا. ساڳي وقت ميوه شاه ۾ قبرستان لاء جاء خريد ڪئي ويئي. ان جي سار سنڀال لاء ماهوار پگهار تي هڪ همراه رکيو ويو. ڪجهہ وقت کانپوء ان جي ڀر ۾ هڪ ٻيو پلاٽ خريد ڪيو ويو تہ جيئن آئيندي لاء بہ اهو ڪم اچي سگهي.
ان سڄي ڪاروهنوار ۾ لکت پڙهت تي گهٽ توجھہ ڏنو ويو ۽ جيئن ٿيندو آهي تہ ذاتي ناتن وغيرہ جي بنياد تي ان کي هلائڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. هڪ لحاظ کان جماعت ان جي اڳواڻن لاء پنھنجي اثررسوخ کي قائم ڪرڻ ۽ علائقي جي سياسي ۽ سماجي شخصيتن وغيرہ سان پنھنجن ناتن کي قائم ڪرڻ جو ڪم بہ ڏيندي هئي. خاص طور تي چونڊن وغيرہ جي موقعي تي گهڻا اميدوار وغيرہ حمايت حاصل ڪرڻ لاء هتي ايندا هئا. پر جماعت جي ميمبرن تي ڪنھن اميدوار يا جماعت جي حمايت يا مخالفت لاء ڪو زور بار نہ هوندو هو. جيتوڻيڪ ڪي ايم سي پاران لياري ۾ سٺ جي ڏهاڪي ۾ ليز جو عمل شروع ڪيو ويو. جماعت جي عھديدارن پاران جماعت خاني جي پلاٽ کي ليز ڪرائڻ جو ڪم بہ شروع ڪيو ويو پر اهو مڪمل نہ ٿي سگهيو ۽ پوء بہ ان جي پوئواري نہ ڪئي ويئي. اهڙي ريت جيستائين بزرگ موجود هئا، تيستائين تہ معاملوٺيڪ هلندو آيو. انھن جي اکين پورڻ کانپوء خاص طور جماعت خاني جي جاء جي ملڪيت جي حوالي سان تنازعو شروع ٿي ويو. اها جاء حاجي گل حسن جي ماء امان ساران جي نالي هئي ۽ جيئن تہ ان جو ٽائٽل جماعت جي نالي تبديل نہ ٿيو هو ان ڪري ان جي خاندان ان تي پنھنجي حق ملڪيت جو دعوو ڪرڻ شروع ڪيو. ٻي ڳالھہ تہ جماعت جي گهڻن ميمبرن جي جماعت جي ڪمن ۾ ڪا گهڻي دلچسپي نہ رهي هئي ۽ گهڻا اهو علائقو چڏي شھر جي ٻين علائقن ڏانھن منتقل ٿي ويا هئا. جماعت جي فعال نہ هئڻ ڪري جاء جي اصل مالڪن اتي فليٽس وغيرہ ٺھرائي پڳڙي وغيرہ تي ڏيئي ڇڏيا ۽ جماعت جي ڪمن لاء هڪ گرائونڊ ۽ فرسٽ فلور تي ڪجهہ جاء مخصوص ڪري ڇڏي. پر اهو بہ گهڻو عرصو نہ هليو ۽ انھن سڄي جاء وڪڻي ڇڏي.
ان جي ڪري هڪ تنازعو پيدا ٿيو ۽ جماعت جي ڪجهہ نوجوان ميمبرن جماعت کي وري نئين سر فعال ڪرڻ ۽ جماعت خاني جي جاء کي جماعت جي نالي ۾ ڪرڻ جي ڪوشش شروع ڪئي. اڻپورين قانوني دستاويزن جي ڪري انھن ماڻھن جو ٽائٽل ثابت نہ ٿيو. نتيجي ۾ اها سڄي جاء اصلوڪن مالڪن وڪڻي ڇڏي ۽ هن وقت جماعت وٽ ان جو ڪو بہ حصو ناهي.
ان جماعت جي حيثيت اها وڃي رهي آهي تہ ان جي نالي ۾ ميوه شاه ۾ قبرستان جو پلاٽ آهي. ان دوران کارادر ۽ نوآباد جي علائقي ۾ خاص طورڪاٺياواڙي ميمڻن جون مختلف جماعتون قائم ٿيون ۽ اهي وقت سان گڏوگڏ ترقي ڪنديون ۽ اڳتي وڌنڌيون ۽ ترقي ڪندي ويون. سنڌين جي اها جماعت جنھن جو هڪ ماضي هو ماضي جو حصو بڻجي ويئي.
 

پيار ۽ محبت

ماڻھو جي لاء ٻين ماڻھن جي محبت ۽ پيار انتھائي ضروري آهي. هڪ لحاظ کان اهي ماڻھو کي پنھنجي اهميت ۽ حيثيت جو احساس ڏياريندا آهن. ڪنھن ويجهي عزيز، دوست ۽ ڪنھن دل گهرئي ماڻھو جو حال احوال پڇڻ لاء فون ۽ نياپو وغيرہ ڄڻ تہ ماڻھو کي جيئاري ڇڏيندا آهن. ان سلسلي ۾ سوشل ميڊيا هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.
اهو اوهان جي دوستن ۽ مٽن مائٽن کي نہ رڳو اوهان جي جنم ڏينھن متعلق ٻڌائيندو آهي، پر کين اها تاڪيد بہ ڪندو آهي تہ ان کي چڱي ريت ملھائڻ ۾ پنھنجو ڪردار ادا ڪيو. ڪجهہ سال اڳ تائين اها جنم ڏينھن ملھائڻ واري روايت گهڻو رواج ۾ نہ هوندي هئي، پر گهڻن کي تہ خبر ئي نہ پوندي هئي تہ ڪڏهين سندن جنم ڏينھن آيو ۽ ڪڏهين گذري ويو.
هاڻي مون کي پنھنجي جنم ڏينھن تي پنھنجن ٻارن، مائٽن ۽ دوستن پاران جيڪا محبت ۽ پيار ملي ٿو اهو منھنجي توقع کان گهڻو وڌيڪ آهي. اهو ڄڻ تہ منھنجي لاء هڪ بونس آهي جنھن جي لاء مون ڪابہ جاکوڙ ۽ شعوري ڪوشش نہ ڪئي آهي. هن ڀيري بہ ٻہ جولائي اڃا شروع ٿي هئي ۽ رات جا ٻارنھن مس ٿيا هئا تہ پيار جي اها پالوٽ شروع ٿي ويئي. سوين ان ۾ شريڪ ٿيا ۽ مون کي پنھنجي ڪجهہ هئڻ جو احساس ڏياريو. ان موقعي تي ڪن خاص ماڻھن جي نيڪ خواهشن ۽ محبتن جي اظھار جو انتظار رهندو آهي جيڪي ان موقعي جي اهميت کي اڃا وڌائي ڇڏيندا آهن. سڀني دوستن ۽ پيارن جي محبت جي تمام گهڻي مھرباني. ان سان مون کي واقعي جيئڻ جو هڪ نئون اتساه مليو آهي.
 

اسڪوائش

اسڪواش پاڪستان جي مقبول راند ناهي رهي. ان راند کي اتفاقيہ طور سامھون آيل هڪ اهڙي رانديگر مقبول بڻاي،و جنھن جي لاء ڊاڪٽرن چيو هو تہ اها راند هن جي صحت لاء هاڃيڪار آهي. پنھنجي وڏي ڀاء طورسم خان جي آسٽريليا ۾ اسڪواش ڪورٽ ۾ انتقال کانپوء جھانگير خان هڪ اهڙي رانديگر طور سامھون آيو جنھن سڀ ريڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا. آسٽريليا جي جيف هنٽ کي هارائي هن پھريون برٽش اوپن ٽائٽل حاصل ڪيو ۽ اهو سلسلو هلندو رهيو. هن ڏه ڀيرا برٽش اوپن ٽائٽل ۽ ڇهہ ڀيرا ورلڊ چمپيئن ٽائٽل حاصل ڪيو. هن لاڳيتو 555 مئچ کٽيا ۽ پنجن سالن تائين ناقابل شڪست رهيو.
مون اهو ميچ ڏٺو هو، جڏهين پاڪستان اوپن جي فائنل ۾ هن جان شير خان کان هارايو هو. اهو هڪ دلچسپ ميچ هو ۽ ائين لڳو پئي تہ جھانگير سولائي سان اهو ميچ کٽي ويندو. هو ٻہ سيٽ کٽي ويو ۽ ٽئين سيٽ ۾ ميچ پوائنٽ تي هو. بلڪل ناقابل يقين طور جان شير هتان come back ڪيو ۽ هو اهو ميچ کٽي ويو. بھرحال پاڪستان ۾ اسڪواش اڃا بہ سندس نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ اسڪواش جو مطلب ئي جھانگير خان آهي.

 

گڏيل خاندان: ڪجهہ ويچار

هڪ دوست سان جوائنٽ فيميلي سسٽم يا گڏيل خاندان ۾ رهڻ جي فائدن ۽ نقصانن متعلق ڳالھہ ٻولھہ ٿي رهي هئي. منھنجو خيال هو تہ اهو سسٽم مجموعي طور فرد ۽ سماج جي فائدي ۾ آهي، جڏهين تہ منھنجي دوست وٽ ان جي خلاف دليل هئا.
منھنجي دليلن جو ڪارڻ شايد اهو هو تہ آئون ننڍي هوندي کان هن عمر تائين مختلف طريقن سان هڪ گڏيل خاندان جي بيھڪ ۾ رهيو آهيان. گهڻي عرصي تائين پنھنجي ڏاڏا ۽ چاچن سان گڏ رهياسين ۽ هڪ ئي رڌڻي ۾ رڌ پچاء ڪندا هئاسين. گهڻي عرصي کانپوء ڏاڏا سڀني پٽن کي ڌار ڪيو. ان کان پوء جلد ئي بابا پنھنجن ٻن وڏن پٽن جي شادي ڪئي. جيتوڻيڪ خاندان جي فردن جي حوالي سان اسان جو گهر پورو سارو هو، پر بابا جا ٻيئي شادي وارا پٽ ان ئي گهر ۾ اٽڪل ڏه سال پنھنجي ماء پي ۽ ڀائرن ڀينرن سان گڏ رهيا. 1980 ۾ بابا پنھنجي خاندان لاء هڪ ڌار گهر ٺاهيو. جنھن ۾ پنھنجن ٻنھي وڏن شادي وارن پٽن کي ڌار فليٽ نما ڪشادا گهر ڏنا ۽ انھن پنھنجو رڌ پچاء بہ ڌار ڪري ڇڏيو. ان ئي عرصي ۾ منھنجي شادي ٿي ۽ پوء ٿوري ٿوري وقفي کانپوء ٻن ننڍن ڀائرن جي شادي پڻ ٿي ويئي. اسان ٽيئي ڄڻا امان ۽ بابا جي خاندان سان گڏ رهياسين. گهر۾ وڌيڪ توسيع ڪرڻ کانپوء اسان کي بہ بابا اٽڪل 1989 ۾ ڌار ڪري ڇڏيو. اهڙي ريت اسان ڀائرن جا رڌڻا جيتوڻيڪ ڌار ٿي ويا پر اسان ساڳي بلڊنگ ۾ رهندا هئاسين. هڪٻئي سان رابطو بہ هوندو هو، گهڻيون سھولتون گڏيل طور استعمال ڪندا هئاسين ۽ ڏک سک ۾ هڪٻئي سان گڏيل هوندا هئاسين.
آهستي آهستي اسان مان ڪجهہ ڄڻن ٻين علائقن ۾ پنھنجا ڌار گهر وٺڻ شروع ڪيا. 1994 ۾ بابا جي وفات کانپوء آئون بہ 1997 ۾ اتان گلشن حديد هليو آيس. اهڙي ريت اهو گڏ رهڻ وارو معاملو پڄاڻي تي پھتو. پر اها جوائنٽ فيميلي واري روايت ڪنھن نہ ڪنھن ريت اسان سان گڏ رهندي آئي. هتي گلشن حديد ۾ ئي مون پنھنجن ٻن پٽن جون شاديون ڪرايون. اهي ٻيئي پنھنجن پيرن تي بيٺل ۽ تعليم يافتا آهن. مون کين گهڻا ڀيرا چيو آهي ۽ لاڳيتو چوندورهيو آهيان تہ مٿن مون سان گڏ رهڻ جي ڪا پابندي ناهي ۽ اهي جڏهين چاهين پنھنجا ڌار گهر وٺي يا پنھنجو رڌڻو الڳ ڪري ڌار ٿي سگهن ٿا، پر انھن اڃا تائين اهڙو ڪو فيصلو ناهي ڪيو.
سرمائي داري نظام جي ڪري سماج ۾ فرد جي اهميت وڌي ويئي آهي. ان جو بنيادي ڪارڻ اهو آهي تہ اڳ خاندان جي گڏيل زمين، ملڪيت ۽ معاشي وسيلن گڏ هئڻ ڪري خاندان جي پي ۽ ڏاڏي وغيرہ کي خاندان جي فيصلن ڪرڻ ۽ گهر جي ٻين ڀاتين تي پنھنجن فيصلن مڙهڻ ۾ هڪ برتر حيثيت حاصل هوندي هئي، پر جڏهين هر ڀاتي معاشي لحاظ کان آزاد ۽ پنھنجي روزگار سان لڳي ويو تہ پوءِ گهر جي بزرگ جي مٿڀرائپ رڳو اخلاقي طور وڃي باقي رهي. يورپ، آمريڪا ۽ ٻين سرمايادار ملڪن ۾ تہ جوائنٽ فيملي جو نظام هڪAnomaly بڻجي چڪو آهي. سنڌ سميت ٽين دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ اهو زوال پذير ۽ ٽوڙ ڦوڙ جو شڪار آهي.
سنڌ ۾ جيڪي معاشي ۽ سماجي تبديليون ٿي رهيون آهن انھن گڏيل خاندان جي نظام کي هڪ بحران ۾ وجهي ڇڏيو آهي. هڪ تہ تعليم ۽ شھرن ۽ پرڏيھہ ڏانھن لڏپلاڻ گڏيل خاندان جي نظام کي وکيري ڇڏيو آهي. ٻئي پاسي زراعت ۾ آيل تبديلين، مشيني زراعت ۽ وڏين زرعي زمينن جي ورهاست جي عمل پڻ ان کي تيز ڪري ڇڏيو آهي. گهڻا ماڻھو هڪ گهر ۽ هڪ ڇت هيٺان رهڻ جي باوجود ڌار رڌ پچاءَ کي ترجيح ڏين ٿا. رٽائرمنٽ کانپوءِ ڪجهہ عرصو مون هڪ نجي بينڪ ۾ نوڪري ڪئي. اتي ٽيهہ ٻٽيهہ سالن جو ڪراچي جو هڪ سلڇڻو ۽ قابل نوجوان مون سان گڏ ڪم ڪندو هو. هو شادي شدہ ۽ شايد ٻن ٻارن جو پيءُ هو. پنھنجي ماء پي سان هڪ ئي گهر ۾ رهندو هو، پر سندس رڌ پچاء ڌار هوندو هو. ساڳي وقت هو پنھنجي ماء پي جي طبي ۽ ٻين ضرورتن جو خيال پڻ رکندو هو، اهڙي ريت پنھنجي ڌار حيثيت رکڻ باوجود هو ڄڻ هڪ لحاظ کان روايت سان ڳنڍيل هو.
گهڻن گهرن ۾ پوڙهي ماءُ پيءُ کي اولاد عزت ۽ احترام سان پاڻ سان گڏ رهائيندا آهن ۽ گهڻا اهو هڪ مجبوري سمجهي ڪندا آهن. اهڙا گهڻا مثال سامھون آيا آهن جڏهين اولاد ماءُ پيءُ کي نوڪرن جي حوالي ڪري، يا اڪيلو ڇڏي پاڻ پرڏيھہ هليا ويندا آهن. تازو هڪ همراه اخبار ۾ اشتھار ڏنو تہ وٽس پئسو ڏوڪڙ آهي، پر کيس اڪيلائي ماري وڌو آهي. ڪير جيڪڏهين کيس Paying Guest ڪري رکڻ لاء تيار هجي تہ هو ان جي پوري ادائيگي ڪندو.
اها ڳالھہ پنھنجي جاءِ تي آهي تہ گڏيل خاندان ۾ هڪ لحاظ کان فرد جون ذميواريون ورهائجي وڃن ٿيون ۽ کيس هڪ تحفظ جو احساس ملي ٿو. ٻار بزرگن جي قربت ۽ تربيت مان گهڻو ڪجهہ حاصل ڪن ٿا. پر ساڳي وقت فرد جي پنھنجي آزادي محدود ٿي وڃي ٿي ۽ پنھنجن ٻارن جي تربيت رڳو پنھنجي مرضي مطابق نہ ٿو ڪري سگهي.
بھرحال اها ڳالھہ تہ طئي آهي تہ گڏيل خاندان جي نظام جو احياء اٽڪل ناممڪن آهي. ان ۾ ٽوڙڦوڙ خاص طور وڏي عمر جي ماڻھن لاء، جن کي پنھنجي اولاد مان وڏيون اميدون ۽ توقعات هونديون آهن تہ اهي ان عمر ۾ سندن خيال ڪندا، انتھائي تڪليف دہ هوندو آهي. بھرحال اهو تہ ٿيندو رهيو آهي تہ سماجي قدر جڏهين معاشي ۽ سماجي تبديلين جي ڪري ٽوڙ ڦوڙ جو شڪار ٿيندا آهن تہ سماج ۾ بحران ۽ مونجهارا پيدا ٿيندا آهن. اهي گهڻن لاء تڪليف جو باعث بہ هوندا آهن، پر ساڳي وقت اهي نين سماجي قدرن ۽ نئين سماج جي شروعات بہ هوندا آهن.

جويو صاحب

گهڻا سال اڳ جي ڳالھہ آهي، آئون سنڌي ادبي سنگت ڪراچي پاران شائع ٿيندڙ هڪ ڪتاب جي سلسلي ۾ حيدرآباد جي صحافي ڪالوني ۾ محمد ابراهيم جويو جي گهر ويٺو هوس. ٻنپھرن جو وقت هو، جويو صاحب گهر وارن کي ماني موڪلڻ لا۽ چيو. ايتري ۾ کيس ڪنھن اچي ٻڌايو تہ ٻاهر ڪيئي ڪتاب جو ليکڪ رئيس ڪريم بخش نظاماڻي بيٺو آهي ۽ ساڻس ملڻ چاهي ٿو. اهو ٻڌندي ئي جويو صاحب گهر چورائي موڪليو تہ في الحال ماني نہ موڪلجو. ان جو ڪارڻ هن اهو ٻڌايو تہ جويو صاحب پاڻ سادي ماني کائڻ جو عادي هو جڏهين تہ رئيس ٻي طبيعت جو ماڻھو هو ۽ جويو صاحب جي ماني ڏسي ٺٺول ڪري ها. ان ڪري ان بھتر اهو ڄاتو تہ ڀلي هو ٿي وڃي، پوءِ ماني کائجي.
 

حسن جي نياڻي جو انوکو ورتاءُ

آئون حسن سان گڏ هڪ تقريب ۾ ويٺو هئس جتي حسن جي ڏه سالن کن جي ننڍي ڌي بہ موجود هئي جيڪا گهڻو ڪري ماڻھن آڏو ماٺ هوندي آهي ۽ پنھنجي پيءُ جي ويجهو ئي هوندي آهي. مون حسن کي چيو يار اڃ لڳي آهي، پر هتي ويجهو ڪٿي پاڻي نظر نہ ٿو اچي. ننڍڙي اهو سڀ ٻڌو پئي. بنهہ ڪجهہ چوڻ جي هو اتان هلي ويئي ۽ ڪجهہ دير کان پوء ڪجهہ چوڻ کان سواءِ پاڻي جي بوتل آڻي، منھنجي هٿ ۾ ڏنائين. حسن مون کي ٻڌايو تہ اها بوتل هوءَ گهران پنھنجي پيئڻ لاء کڻي آئي آهي ۽ توهان کي پاڻي گهرندي ٻڌي، هو اها اوهان کي ڏيئي رهي آهي. منھنجي لاء اها خوشي گاڏڙ حيرت هئي. هڪ ننڍو ٻار جنھن کان سڌي ريت ڪا شيءِ گهري بہ نہ وڃي، ايتري حساسيت ڏيکاري. منھنجي لاءِ هن سماج ۽ ماحول ۾ رهندي، واقعي خوشي ۽ حيرت جي ڳالھہ هئي.
 

ڪميونيڪشن اسڪلز

نوڪري دوران مون Communication Skills تي هڪ ڪورس ڪيو هو. اسان جو Trainer ان مضمون جو مشھور استاد حسين عباس هو. ان هفتي کن جي ٽريننگ ۾ هن خاص طور انگريزي ٻولي سکڻ جي حوالي سان گهڻيون ڪم جون ڳالھيون ٻڌايون. سندس چوڻ هو تہ ٻولي سکڻ لا۽ اهو ضروري آهي تہ ڪتابن جو وڌ ۾ وڌ مطالعو ڪريو. پنھنجي متعلق هو ٻڌائيندو هو تہ هو جڏهين بس ۾ سفر ڪندو هو ۽ کيس ويھڻ جي جاء نہ ملندي هئي تہ هو بيٺي هڪ هٿ سان سھاري لاء ڏنڊو جهليندو هو ۽ سندس ٻئي هٿ ۾ ڪتاب هوندو هو. سندس چوڻ هو تہ اهم ڳالھہ ڪتاب کي سنڀالي رکڻ ۽ ان جي حفاظت ڪرڻ نہ، پر ان کي پڙهڻ آهي. هو اڪثر اها ڳالھہ ورجائيندو هو تہ اڄ جو پڙهندڙ سڀاڻي جو اڳواڻ آهي. ڳالھہ ٻولھہ واري ٻولي متعلق سندس چوڻ هوندو هو تہ ڳالھائڻ مھل جيئن اسان پنھنجي ٻولي ۾ گرامر وغيرہ جو خيال نہ ٿا ڪيون، اهڙي ريت انگريزي ڳالھائڻ مھل بہ گرامر وغيرہ کي ڌيان ۾ نہ رکجي. ڇاڪاڻ تہ ائين ڪرڻ سان ڳالھائڻ ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي ۽ ماڻھو پوري ريت ٻولي تي عبور حاصل نہ ڪري سگهندو. ان سلسلي ۾ ڪنھن هٻڪ ۽ شرم اچڻ جي بہ ضرورت ناهي.
جيتوڻيڪ گهڻو عرصو گذري چڪو آهي پر اهي ڳالھيون ٻولي سکڻ جي حوالي سان هميشہ منھنجي ذهن ۾ هونديون آهن.

 

خود ڪلامي

ڪڏهين ائين بہ ٿيندو آهي تہ آئون ڪنھن دوست سان ڳالھائي رهيو هوندو آهيان تہ اوچتو ئي اوچتو اهو ماڻھو مون سان ڳالھائيندي خود ڪلامي ۾ شروع ٿي ويندو آهي پر سندس ليکي تہ هو مون سان مخاطب آهي. هو پاڻ ئي سوال ڪندو ۽ پاڻ ئي جواب ڏيندو ويندو آهي. ساڳي وقت سندس اها خواهش بہ هوندي آهي تہ کيس توجھہ سان ٻڌو وڃي. اهو انتھائي تڪليف وارو معاملو هوندو آهي. ان دوست کي اهو چوڻ بہ ڏکيو هوندو آهي تہ هاڻي ماٺ ڪر ۽ نارمل ٿي.
اڄ بہ ائين ئي ٿيو، جيئن هميشہ ٿيندو آيو آهي. آئون پارڪ ۾ هڪ دوست سان ڳالھائي رهيو هوس تہ هڪ ٻيو همراه اچي پاسي ۾ بيٺو. منھنجي دوست مون کان پڇيو تہ ڇا اوهان ان کي سڃاڻو ٿا. مون کي ڪا اهڙي ڳالھہ ياد نہ پئي اچي ۽ مون کيس چيو تہ نہ آئون کيس نہ ٿو سڃاڻان. ان تي هن همراه مون کي ياد ڏياريندي چيو تہ سائين آئون اوهان جي فلاڻي دوست ساڻ ٻہ ٽي ڀيرا اوهان جي گهر اچي چڪو آهيان. پوءِ مون ٿورو غور ڪيو تہ چھرو مون کي ڪجهہ سڃاتل لڳو، پر نالو پوء بہ ياد نہ آيو.
اها صورتحال مون سان اڪثر ٿيندي آهي. گهڻا ماڻھو ۽ انھن جا نالا جن سان گهڻو عرصو اڳ منھنجو ڪو واسطو رهيو هجي، يا جن سان ڪٿي ائين هلندي چلندي ملاقات ٿي هجي، منھنجي ذهن تان ميسارجي ويندا آهن. اهڙن ماڻھن سان جڏهين وري ڪٿي ملاقات ٿي ويندي آهي ۽ اهي سڃاڻپ واري انداز ۾ ملندا آهن ۽ مون مان بہ ساڳي ئي توقع رکندا آهن، پر آئون رڳو سندن چھري ۾ ڏسندو رهجي ويندو آهيان ۽ انھن همراهن کي وري پنھنجو تعارف ڪرائڻو پوندو آۡهي. منھنجي لاء اها يقينن ندامت جي ڳالھہ هوندي آهي، پر اهو آئون ڄاڻي ٻجهي ائين نہ ڪندو آهيان، بس ائين ٿي ويندو آهي. ائين بہ ناهي تہ عمر وڌي وڃڻ ڪري ڪو يادداشت جو مسئلو هجي. ڇاڪاڻ تہ اهو مسئلو مون سان هميشہ کان رهيو آهي. بس اهڙن دوستن سان معذرت ڪري جان آجي ڪرائيندو آهيان.
 

اسٽيل مل ۽ گلشن حديد

اسٽيل مل جي بحران ان سان لاڳاپيل گهڻين سھولتن کي بہ متاثر ڪيو آهي. اهو مسئلو رڳو اسٽيل مل جي ملازمن جو ناهي. اسٽيل ٽائون، گلشن حديد فيز ون ۽ فيز ٽو ۾ مون جھڙا گهڻا اهڙا ماڻھو رهن ٿا، جيڪي اسٽيل مل جا ملازم ناهن. بھتر شھري سھولتن جي ڪري گهڻن ماڻھن شھر کان پري هئڻ جي باوجود هتي رهائش کي ترجيح ڏني هئي. هتي اسٽيل ٽائون ۽ فيز ون کي اسٽيل مل بجلي ڏيندي آهي ۽ اها ئي انھن کان بل وصول ڪندي آهي جڏهين تہ فيز ٽو کي بجلي ڪي اليڪٽرڪ ڏيندي آهي. پاڻي ٽنھي علائقن کي اسٽيل مل ڏيندي آهي.
ڪو وقت هوندو هو تہ اسٽيل ٽائون ۽ فيز ون ڪراچي جا اهڙا ايليٽ علائقا سمجهيا ويندا هئا جتي لوڊ شيڊنگ ۽ بجلي وڃڻ جو تصور ئي نہ هوندو هو، جڏهين تہ فيز ٽو سان اهي ساڳيا مسئلا هوندا هئا، جيڪي باقي ڪراچي شھر سان هئا. پاڻي جي سڄي علائقي ۾ فراواني هوندي هئي ۽ سڄو ڏينھن پاڻي پيو ايندو هو. ان دوران اسٽيل مل پاران ڪوشش ورتي ويئي تہ فيزون ۽ اسٽيل ٽائون جي بجلي جو نظام بہ ڪي اليڪٽرڪ جي حوالي ڪيو وڃي. پر اتان جا رهائشي ان ڳالھہ تي راضي نہ ٿيا ۽ انھن ماڳيئي احتجاج ڪندي نيشنل هائي وي بند ڪري ڇڏيو. اسان پنھنجن گهڻن دوستن کي سمجهايو تہ ڊگهي مدي ۾ اهو علائقي لاء بھتر رهندو. ڇاڪاڻ تہ مسئلن جي باوجود ڪي اليڪٽرڪ وٽ پنھنجو نيٽ ورڪ ۽ پيشہ ورانا مھارت آهي ۽ اها ان کي بھتر نموني سان هلائي سگهندي. پر کين ان وقت اها ڳالھہ سمجه ۾ نہ آئي ۽ کين اهو ئي نظر پئي آيو جيڪو سامھون هو.
صورتحال بدلجي ويئي. پنھنجي معاشي بحران جي ڪري اسٽيل مل ماڻھن کان بجلي جا بل وٺڻ جي باوجود ڪي اليڪٽرڪ کي ادائيگي نہ پئي ڪري. نتيجي ۾ سڄي اسٽيل ٽائون ۽ فيز ون جي بجلي ڪٽجي ويئي ۽ ڪيترا ڏينھن ماڻھو لاڳيتو ان تڪليف ۾ رهيا. اهو سلسلو وقفي وقفي سان پوءِ بہ هلندو رهيو آهي. تازو ڪالھہ ٻنھي علائقن ۾ صبوح اٺين کان رات ٻارنھين وڳي تائين بجلي نہ هئي جڏهين تہ فيز ٽو جي اها صورتحال آهي تہ بھتر ادائيگي جي ڪري اهو شھر جي انھن علائقن ۾ شامل ٿي ويو آهي، جتي لوڊ شيڊنگ ختم ڪئي ويئي آهي. اهو نہ ٿو چئي سگهجي تہ اڳتي فيز ون ۽ اسٽيل ٽائون جي خاص طور بجلي جي صورتحال ڇا هوندي.
 

شگر ۽ عمر

ڪجهہ سال اڳ جي ڳالھہ آهي، ڪنھن ڪم سان منھنجو لاهور وڃڻ ٿيو هو. اتي هڪ اسي سالن جي همراه سان ملاقات ٿي. هو شگر جو مريض هو، پر اهڙي نموني سان پنھنجو خيال ڪندو هو جو سندس معمول جي زندگي ۾ ڪو فرق نہ آيو هو. هو ايترو سرگرم هو، جو سندس هڪ پير ڪراچي ۽ ٻيو لاهور ۾ هوندو هو. ان جو هڪ ڪارڻ تہ اهو هو تہ سندس ٻنھي شھرن ۾ مختلف ڪاروبار هلندڙ هئا، جيڪي سندس پٽ سنڀاليندا هئا پر پاڻ انھن جي نگراني ڪندو هو. ٻيو ڪارڻ اهو هو تہ هن ٻنھي شھرن ۾ ڪليم ۾ ڪيئي ملڪيتون حاصل ڪيون هيون، جن مان گهڻن جا ڪيس اڃا ڪورٽن ۾ هئا جن جي سلسلي ۾ کيس اچ وڃ ڪرڻي پوندي هئي. لاهور ۾ انارڪلي ۾ سندس ڪيئي دوڪان هئا ۽ ساڳي ريت ڪراچي ۾ صدر ۾ ٻہ اهم مارڪيٽون سندس ملڪيت آهن. مون کي چوندو هو تہ پنجاب جي آبھوا صحت لاء فاديمند آهي ۽ جيڪڏهين ممڪن هجي تہ ماڻھو سال ۾ مھينو کن هتي گذاري. هڪ حيرت جوڳي شخصيت هو. گهڻي عرصي کان سندس ڪا خبر چار ناهي.
 

ڊپ

ڪي واقعا، ڳالھيون، ڊپ وغيرہ ماڻھو جي لاشعور جو حصو بڻجي ويندا آهن ۽ پوء سڄي زندگي ان سان گڏ رهندا آهن. مون سان اهڙو هڪ واقعو ٿيو جڏهين آئون اسڪول ۾ پڙهندو هوس. جنھن گهٽي مان آئون اسڪول کان واپسي تي لنگهندو هوس اتي مسڪين ٽيلرز جي نالي سان درزي جو هڪ دوڪان هو. هڪ ڀيري اسڪول مان موڪل ملڻ کانپوء آئون ڪتاب کنيو پنھنجن ئي خيالن ۾ اڪيلو گهر پئي ويس تہ هن دوڪان جي پوڙهي مالڪ اچي مون کي زوردار چماٽ هنئي. آئون بلڪل وائڙو ٿي ويس تہ هي ڇاٿي ويو ۽ وٺي اتان ڊوڙ پاتم. شايد ڪجهہ وقت اڳ ان همراه کي ڪي ڇوڪرا تنگ ڪري ويا هئا ۽ هن سمجهيو تہ آئون انھن مان ئي آهيان. جيتوڻيڪ ان ڳالھہ کي اٽڪل پنجاه سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي پر جڏهين بہ مون کي اهو واقعو ياد ايندو آهي تہ آئون پنھنجي ان ڳٽي کي ضرور هٿ سان ڇھندو آهيان جنھن تي چماٽ لڳي هئي.
 

نسيم کرل

ڪجهہ دوستن سان هڪ ڪچھري ۾ ويٺا هئاسين تہ هڪ وڏي عمر جي دوست، جنھن جا ڪھاڻيڪار نسيم کرل سان دوستي وارا ناتا هئا، هڪ واقعو ٻڌايو. سندس چوڻ هو تہ هڪ ڀيري نسيم جي دعوت تي آئون سندس ڳوٺ ويس. سيءَ جو موسم هجي. رات جو اسان ڪجهہ دوست مچ جي چوڌاري ويٺا هئاسين تہ ڪجهہ ماڻھو هڪ همراه کي پڪڙي وٺي آيا ۽ نسيم کي چيائون تہ سائين هن چوري ڪئي آهي. هڪ ڀيرو اڳ بہ هن چوري ڪئي هئي پر ان وقت اسان کيس ٿڪ بجو ڪري ڇڏي ڏنو هو پر هي نہ مڙيو ۽ هن وري چوري ڪئي آهي. نسيم هن همراه کان پڇيو تہ ڇا واقعي تو چوري ڪئي آهي تہ هن پنھنجو ڏوه باسيو ۽ جڏهين نسيم هن کان اڳ ڪيل چوري جو پڇيو تہ هن ان جو بہ اقرار ڪيو. نسيم کيس چيو تہ هاڻي جڏهين تو پنھنجو ڏوه قبول ڪيو آهي تہ تون پاڻ ٻڌائي تہ تو سان ڇا ڪجي. تو کي پوليس جي حوالي ڪجي يا راڄوڻي ڪجي. هن همراه شايد اهو سمجهيو تہ راڄوڻي ۾ سائين کيس ٿڪ بجو ۽ مار موچڙو ڪري ڇڏي ڏيندو، سو هن چيو تہ راڄوڻي ڪيو. نسيم ڇا ڪيو تہ مچ مان هڪ ٻرندڙ ڪاٺي ڪڍي ان همراه جي پير کان مٿي مري واري سڄي حصي کي چوڌاري ڏنڀ ڏنائين. اهو ايترو تہ شديد هو، جو ان حصي جو سڄو گوشت ٻاهر نڪري آيو.
نسيم جي ان دوست جو واسطو ڪراچي سان هو ۽ پاڻ هڪ پڙهيل ڳڙهيل ماڻھو هو. ساڳي وقت کيس اها بہ خبر هئي تہ نسيم پاڻ سنڌي افساني جو هڪ اهم نالو آهي. اها ڳالھہ سندس لاء ڇرڪائيندڙ هئي. سندس چوڻ هو تہ هن ان مھل ئي پنھنجي ڪاوڙ جو اظھار ڪندي نسيم کي چيو تہ هاڻي جيڪڏهين توسان منھنجي ڪراچي ۾ ملاقات ٿي تہ مون کان ڪنھن چڱي ورتاءَ جي اميد نہ رکجان.
 

ڪراچي ۽ انفراديت

آئون جيتوڻيڪ تنظيمي طور ڪجهہ سياسي جماعتن سان لاڳاپيل رهيو آهيان پر منھنجو هونئن گهڻين سياسي جماعتن ۽ اڳواڻن سان واسطو رهيو آهي. پر هڪ ڳالھہ آئون اها محسوس ڪندو آهيان.
ڪراچي ملڪ جو اهڙو شھر آهي جتي نہ رڳو اهو تہ ٻہ ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻھو رهن ٿا پر انھن جو واسطو مختلف ٻولين ۽ نسلن وغيرہ سان آهي. ساڳي وقت هن شھر جي اها بہ خاصيت آهي تہ هتي هرڪو پنھنجي انفرادي زندگي گذاري ٿو ۽ ڪير بہ ڪنھن ٻئي جي معاملن جي گهڻي گهرائي ۾ نہ ٿو وڃي. هتي ماڻھو جي پوئتي واري سڃاڻپ گهڻي اهميت نہ ٿي رکي. ان لحاظ کان شھر ڄڻ گهڻن اهڙن ماڻھن لاء جيڪي ڪنھن ڪارڻ پنھنجي علائقي ۽ مائٽن وغيرہ کان ڀڳا هجن ياِ سندن زندگي کي خطرو هجي اهي هن شھر ۾ اچي ڄڻ هڪ لحاظ کان گهڻي ڀاڱي محفوظ ٿي ٿا وڃن.
مون کي ياد ٿو پئي تہ ڏاڏا وٽ غلام حسين جي نالي سان هڪ مزدور هوندو هو. مضبوط جسم جو هڪ سٺي اخلاق وارو جانٺو جوان هو. سندس اڳ پوء جي ڪا خبر نہ هئي. مون کي لڳندو هو تہ پنھنجو نالو بہ هن منھنجي بابا محمد حسين جي نسبت سان رکيو هو. هو گهڻا سال ڏاڏا سان گڏ رهيو ۽ پوء سندس وفات کانپوء بابا سان گڏ هوندو هو. هڪ لحاظ کان هو ڄڻ اسان جي خاندان جو حصو بڻجي ويو هو. ساڳي وقت هو اسان ڀائرن مان ڪنھن جي بہ ڪا غلط ڳالھہ ڏسندو هو تہ فوري طور بابا کي ٻڌائيندو هو ۽ اسان کي پوء بابا کي ان جي وضاحت ڏيڻي پوندي هئي. بابا سان بہ هو گهڻا سال رهيو پر آخر تائين سندس پسمنظر متعلق ڪا ڄاڻ ملي نہ سگهي.
ساڳي ريت آئون جڏهين گلشن حديد رهڻ لاء آيس تہ هتي هڪ اسڪول ۾ هڪ پٽيوالو ۽ سندس زال رهندا هئا. خبر پيئي تہ اهي ٻيئي پنجاب جي ڪنھن علائقي مان ڀڄي هتي آيا هئا. ان عورت جا مائٽ ان جي ڳولھا ۾ هئا. گهڻي عرصي گذرڻ کانپوء، جڏهين انھن ٻنھي زال مڙس کي ڪجهہ ٻار بہ ٿي چڪا هئا، کين مائي جو ڏس پتو مليو ۽ اهي اچي ان کي زوري پاڻ سان وٺي ويا.
ڪراچي ۾ ماڻھو ائين گم ٿي ويندو آهي جيئن گاه جي ڍير ۾ سئي ۽ پوء ان جي ڳولھا ايتري ئي ڏکي هوندي آهي.
 

محمد امين مگسي

محمد امين مگسي گذاري ويو. ڪجهہ ڏينھن اڳ فيس بڪ تي سندس بيمار هئڻ ۽ اسپتال ۾ داخل هئڻ جي خبر پڙهي هئي پر مون اهو ئي سمجهيو تہ هي دوست جلد صحتياب ٿي ويندو. سندس وفات جي خبر واقعي اوچتي ۽ صدمي واري هئي.
شروع ۾ گلشن حديد اچڻ وقت آئون سنگت ۾ ڪجهہ عرصو سرگرم هوس ۽ ان جي ڪاروباري ڪاميٽي ۾ بہ شامل هوس. پوء مختلف دوستن وچ ۾ سنگت جي عھدن وغيرہ تان جيڪا ڇڪتاڻ شروع ٿي، ان ۾ آئون پاسيرو ٿي ويس. امين گهڻو پوء سنگت ۾ آيو ۽ سيڪريٽري بہ ٿيو. سندس مختلف پروگرامن وغيرہ جي حوالي سان ايس ايم ايس وغيرہ ايندا رهندا هئا پر ساڻس گهڻي واقفيت ۽ ملاقات نہ هئي.
15 فيبروري 2020 تي اسان جي دوست صدرالدين پنھور جي پٽ جي شادي هئي. ان سلسلي ۾ جيڪي دوست حيدرآباد ويا ٿي انھن ۾ امين بہ شامل هو. اتي ساڻس ٿوري ڪچھري ٿي سگهي. ان مان اها خبر پيئي تہ هو رڳو سنگت گلشن حديد يا رابطہ سيڪريٽري طور ڪراچي جي سنگت جي ٻين شاخن تائين محدود نہ هو، پر سندس شھر جي ٻين ترقي پسند تنظيمن جھڙوڪ ارتقاء فورم ۽ انجمن ترقي پسند مصنفين وغيرہ سان پڻ رابطا هئا ۽ هو انھن جي گڏجاڻين ۾ ويندو رهندو هو. ان دوست سان وڌيڪ لاڳاپو هئڻ يقينن منھنجي لاء لاڀائتو ٿئي ها
 

ڏيج

اهو مشاهدو منھنجو لياري جي حوالي سان آهي. هتي خاص طور نوآباد ۽ ميمڻ سوسائٽي وغيرہ جي علائقن ۾ ڪاٺياواڙي ميمڻن جو هڪ وڏو تعداد رهي ٿو. انھن مان گهڻا منھنجا دوست بہ آهن ۽ گهڻن سان ويجها ناتا آهن. انھن ۾ ڏاج جو رواج آهي. گهڻو ڪري ائين ٿيندو آهي تہ ڇوڪري وارا ڏاج ۾ گهر بہ وٺي ڏيندا آهن جيڪو گهڻو ڪري ڇوڪري جي نالي تي ئي هوندو آهي. ان سلسلي ۾ ڪڏهين ڪڏهين ڏاڍي دلچسپ صورتحال بہ پيدا ٿيندي آهي. اها تہ فطري ڳالھہ آهي تہ زال مڙس ۾ اڻبڻت ۽ ننڍا وڏا جهيڙا ٿيندا رهندا آهن. عام طور تي اهو چيو ويندو آهي تہ عورت جو پنھنجو گهر نہ هوندو آهي ۽ اها پي جي گهر مان نڪري مڙس جي گهر ايندي آهي. پوءِ اهو مڙس جو اختيار هوندو آهي تہ هو ساڻس ڪھڙو ورتاء ٿو ڪري ۽ کيس گهر۾ رهڻ ڏئي ٿو يا نہ. پر هتي صورتحال مختلف هوندي آهي. مڙس پنھنجي زال جي رحم وڪرم تي هوندو آهي. هو ڪنھن بہ وقت جهيڙي جي صورت ۾ ان کي گهر مان نيڪالي ڏيئي سگهي ٿي. اهڙا ڪجهہ ڪيس منھنجي پنھنجي مشاهدي ۾ آيا جن ۾ زال مڙس کي گهر مان ڪڍي ڇڏيو ۽ ڪجهہ وقت کان پوء صلح صفائي ۽ معافي تلافي کانپوء کيس گهر اچڻ جي اجازت ڏنائين. ان صورتحال جي ڪري گهڻا سمجهدار مڙس ڏاج ۾ گهر وغيرہ جي گهر نہ ٿا ڪن ۽ جيڪڏهين اهڙي ڪا گهر ڪن بہ ٿا تہ پنھنجي ماء پي کي اهو چئي ڇڏين ٿا تہ سندن لاء پنھنجي گهر ۾ هڪ ڪمرو خالي رکن جيڪو ڪنھن بہ هنگامي صورتحال ۾ ڪم اچي سگهي.
 

اڻ گهريون مسافريون

ڪراچي بلڪ سڄي ملڪ ۾ بسن ۽ ويگنن وغيرہ وارن جي عادت هوندي آهي تہ اهي نہ رڳو اسٽاپ پر جتي ٻہ چار ماڻھو بيٺل ڏسندا آهن اتي گاڏي بيھاري هوڪا ڏيڻ شروع ڪندا آهن ۽ ڪڏهين ڪڏهين تہ ائين بہ ٿيندو آهي تہ ماڻھن کي زوري ٻانھن کان جهلي گاڏي ۾ سوار ڪندا آهن.
ان لحاظ کان هڪ دلچسپ واقعو اسان جي هڪ واقف سان بہ ٿيو. لي مارڪيٽ مان گڊاني لاء بسون ۽ ويگنون هلنديون هيون. اسانجو اهو واقف همراه هڪ سادو ماڻھو هو. هو پنھنجي ليکي رستو وٺيو پئي ويو تہ ڪنھن ويگن واري گڊاني هلو، گڊاني هلو جا هوڪا ڏيندي کيس ٻانھن کان جهلي گاڏي ۾ ويھاري ڇڏيو. جڏهين گاڏي اڳتي هلي ۽ ڪنڊڪٽر ان همراه وٽ ڀاڙو وٺڻ لاء آيو تہ کيس صاف جواب ڏيندي چيو تہ مون وٽ تہ پئسا ناهن ۽ تو ئي تہ مون کي گڊاني هلو چوندي گاڏي ۾ سوار ڪرايو. اهڙي ريت اهي ويگن وارا نہ رڳو کيس گڊاني وٺي ويا پر اتان واپسي جي گاڏي ۾ کيس لي مارڪيٽ بہ پھچايائون.
پر ان کي مثال طور سمجهي ائين ڪرڻ نہ گهرجي. ڇاڪاڻ تہ گهڻا گاڏي وارا ايتري شرافت ناهن ڏيکاريندا ۽ همراه کي وچ رستي ۾ ئي گاڏي مان لاهي رلائي ڇڏيندا آهن.
 

ٽڪراءَ

اها ڳالھہ منھنجي طبيعت جو حصو آهي تہ آئون گهڻو ڪري ٽڪراء ۽ جهيڙي کان پاسو ڪندو آهيان. ان جي ڪري مون کي گهڻن معاملن ۾ نقصان بہ کڻڻو پوندو آهي. ان ڳالھہ جي مون کي خبر بہ هوندي آهي پر آئون پوء بہ ائين ئي ڪندو آهيان. ان جو هڪ ڪارڻ تہ اهو آهي تہ مون کان ذهني ڇڪتاڻ گهڻي دير تائين سٺي نہ ٿيندي آهي ۽ آئون ان ڪوشش ۾ هوندو آهيان تہ اهڙي صورتحال مان ترت جان آجي ڪجي. مون ٿورو ان ڳالھہ تي ويچار ڪيو تہ مون کي اهو سمجه ۾ آيو تہ شايد اها ڳالھہ منھنجي جينز ۾ شامل آهي. ڇو جو مون کي ياد ٿو پئي تہ منھنجي ڏاڏا جا ڪنھن ماڻھو تي پئسا رهيل هئا جيڪي هو ڏيڻ لا ء تيار نہ هو ۽ ان ڳالھہ جي مون کي خبر هئي. مون هڪ ڀيري کين چيو تہ بابا اوهان ان همراه کان پيسا ڇو نہ ٿا وٺو تہ سندس مون کي اهو جواب هو تہ بابا ڀلي پنھنجو ڀت گهاٽو ڪري اسان کي ﷲ سائين ڏيندو. اها ساڳي توڪل واري ڪيفيت مون پنھنجي بابا ۾ بہ ڏٺي. مختلف موقعن تي جڏهين اهڙي صورتحال مون سان پيش ايندي آهي ۽ منھنجا ٻار مون تي زور ڀريندا آهن تہ ائون ان سلسلي ۾ ڪجهہ ڪيان تہ گهڻو ڪري ڪوشش ڪندو آهيان تہ معاملي کي سٺي نموني حل ڪجي ۽ پوء جيڪڏهين اهو ممڪن نہ هوندو آهي تہ گهڻو ڪري ان معاملي کي اتي ئي ڇڏي ڏيندو آهيان ۽ پنھنجن ٻارن کي بہ چوندو آهيان تہ وڌيڪ جهيڙي ۾ نہ پئن. ممڪن آهي تہ اها منھنجي شخصيت جي ڪمزوري هجي پر بھرحال مون کي ان سان گڏ ئي هلڻو پئي ٿو.
 

ڪتابن جي ڏي وٺ

منھنجي اها عادت آهي تہ ڪنھن دوست کان جيڪڏهين ڪو ڪتاب پڙهڻ لاء وٺندو آهيان تہ پڙهڻ کانپوء انھن کي واپس ڪري ڇڏيندو آهيان. ڪجهہ عرصو اڳ مون پنھنجن ڪجهہ دوستن کان ڪجهہ ڪتاب ورتا جيڪي مون وٽ نہ هئا. پڙهڻ کانپوء مون سندن ٿورا مڃيندي اهي ڪتاب واپس ڪيا ۽ کانئن ٻيا ڪتاب ورتا. ڪجهہ وقت تائين تہ اهو سلسلو هلندو رهيو پر پوء مون کي محسوس ٿيو تہ اهي دوست هاڻي ڪتاب ڏيڻ کان لنوائين ٿا. اهو ان جي باوجود هو تہ انھن دوستن سان ويجهڙائي هئي ۽ کين ان ڳالھہ جو بہ اندازو هو تہ آئون انھن ماڻھن مان نہ آهيان جيڪي ڪتاب وٺي واپس ڪرڻ کي بيوقوفي سمجهندا آهن. بھرحال سندن اهڙي رويي جي ڪري مون کانئن ڪتاب گهرڻ ڇڏي ڏنا. جڏهين تہ مون سان اڪثر ائين ٿيندو آهي تہ گهڻا دوست ڪتاب پڙهڻ لاء وٺي ويندا آهن ۽ پوء واپس نہ ڪندا آهن ۽ نہ ئي آئون کانئن واپسي جي گهر ڪندو آهيان. کين رڳو اها گذارش هوندي آهي تہ اهي ڪتاب پڙهن ضرور.
 

واڪ

واڪ ڪندي ڪجهہ اهڙن اڻڄاڻ ماڻھن سان ملاقات ٿيندي آهي جيڪي پنھنجي ليکي مختلف شين جھڙوڪ مختلف وڻن ۽ ٻوٽن جي افاديت ۽ صحت متعلق مختلف ڊاڪٽرن جي صلاحن متعلق ٻڌائيندا آهن ۽ ڪجهہ ڏينھن کانپوء لاڳيتو ملڻ جي ڪري دوست ٿي ويندا آهن. ساڳي ريت ڪجهہ اهڙن ماڻھن سان بہ ملاقات ٿيندي جن سان سالن کان ملاقات ناهي ٿي هوندي ۽ جيڪي ماڻھو جي ذهن تي بہ ناهن هوندا. تازو ائين ٿيو تہ آئون واڪ ۽ ايڪسرسائز ڪرڻ کانپوء بينچ تي ويٺو هوس تہ هڪ همراه اچي ڀر ۾ ويٺو. منھنجو نالو وٺي چيائين تہ اوهان مون کي سڃاڻو ٿا. مون نھڪار ڪئي تہ هن چيو تہ آئون پارٽي ۾ هوس ۽ مرتضيٰ سولنگي سان گڏ ٽائون شپ ۾ رهندو هوس ۽ مظھر اڄڻ سان گڏ اوهان جي گهر بہ ملڻ لاء آيو هوس. هن ٻڌايو تہ هو تازو پورٽ قاسم مان رٽائر ٿيو هو ۽ هاڻي پورٽ قاسم جي ڪالوني ۾ ئي رهندو آهي. هتي روز صبوح يوگا ڪرڻ ايندو آهي ۽ مون کي بہ پارڪ ۾ ڏسندو آهي. جيتوڻيڪ مون کي اهو سڀڪجهہ ياد نہ هو پر هن همراه سان ڄڻ هڪ نئون ناتو جڙي ويو. اهڙي ريت واڪ ۾ صبوح جي تازگي سان گڏ ٻيون بہ گهڻيون شيون ملن ٿيون.
 

اشتھار بازي

اشتھار شين جي مشھوري ۽ انھن جي واقفيت ڏيڻ سان گڏوگڏ گهڻين آهڙين شين کي بہ ضروري ڪري پيش ڪندا آهن جن جي هونئن ماڻھو کي ضرورت نہ هوندي آهي. اهڙي ريت اهي ماڻھن جي ضرورتن کي وڌائيندا آهن ۽ پوء انھن شين تي رعايتن وغيرہ جا اعلان پڻ ڪندا آهن. ڪنزيومرازم يا واهپي جو ڪلچر سرمايہ دارانا معيشت جو هڪ اهم عنصر آهي جنھن کي معاشي ترقي لاء ضروري سمجهيو وڃي ٿو. ان جا غريب ۽ پوئتي پيل طبقن تي ڪھڙا سماجي ۽ نفسياتي اثر پون ٿا انھن سان انھن جو ڪو واسطو ناهي. سندن واسطو رڳو پنھنجي غيرضروري وکر کي ضروري ۽ اهم پيش ڪري وڪڻڻ ۽ نفعو ڪمائڻ آهي.

 

دادا علي بخش

دادا علي بخش پراڻو سياسي ڪارڪن آهي. هو سنڌ جي هاري تحريڪ جو بہ حصو رهيو ۽ مختلف سياسي جماعتن سان پڻ گڏ رهيو آهي. هو اهڙن ماڻھن مان آهي جيڪي پنھنجي هنيان جي زور تي پيا هلندا آهن. کين ڪا لوڀ لالچ ۽ ڪو ليڊري جو شوق نہ هوندو آهي. ويلي تي ڪٿي ماني ملي تہ ٺيڪ نہ تہ اهو ائين ئي ٽري ويندو آهي. جتي رات پوندي اتي سمھي پئبو. هو سڄي عمر ائين ئي هليو آهي، نہ شادي ڪيائين ۽ نہ ئي سندس ٻار ٻچا آهن. هن وقت سندس عمر ٽياسي سال کن آهي ۽ اڃا تائين هو سماجي طور سرگرم آهي ۽ پنھنجن پراڻن واسطن کي قائم رکيو اچي. پراڻن هاري ڪارڪنن لاء هو ڄڻ اڃا بہ سندن اڳواڻ آهي ۽ اهي ساڳي نموني سندس عزت ڪن ٿا. هڪ دوست دادا کان اهو پڇيو تہ تنھنجي وڏي عمر ۽ صحت جو راز ڇا آهي تہ دادا جو جواب هو تہ مون سڄي عمر بکون ڪاٽيون آهن ۽ پنڌ ڪيا آهن. منھنجي عمر ۽ صحت جو راز اهي بکون ۽ پنڌ آهن. اهي سنڌ جي سياسي مزاحمت جا گمنام ڪارڪن آهن جن جي ڪيل محنت جو کٽيو اڄ گهڻا کائين پيا. ضرورت ان ڳالھہ جي آهي تہ دادا جھڙن ماڻھن کي ڪجهہ عرصي لاء ڪنھن جاء تي ويھاري سندن بکن ۽ پنڌن جي داستان کي ٻڌجي ۽ ان کي ڊاڪومينٽ ڪجي تہ جيئن سنڌ جي مزاحمت جي عوامي پاسي کي محفوظ ڪري سگهجي.

دوستن جي ياد

ڪنھن بہ دوست ۽ مائٽ جي وفات کان فوري پوءِ ان تي ڪو ردعمل ڏيڻ منھنجي لاء ڏکيو هوندو آهي، جيسين ڪجهہ وقت تائين ان ڳالھہ کي منھنجو ذهن قبول ڪري ۽ آئون ڪجهہ چوڻ ۽ لکڻ جهڙو ٿيان. گذريل ڪجهہ ڏينھن ۾ جيڪي ڪجهہ ٿيو آهي، ان هڪ لحاظ کان مون کي ڄڻ ڊيپريشن ۾ وجهي ڇڏيو آهي.
سڀ کان پھرين شاه محمد پنھنجي ننڍي ڀاء ڊاڪٽر پرويز پيرزادو جي وفات جي خبر رکي. اهو ڄڻ منھنجي لاء شاڪ هو. منھنجي نظرن آڏو سندس پوري شخصيت اچي ويئي. هڪ سھڻو، توانائي سان ڀرپور جوان. جيتوڻيڪ منھنجي ساڻس هڪ ئي ملاقات ملير پريس ڪلب ۾ انور پيرزادو تي ملھايل پروگرام ۾ ٿي هئي. سندس متعلق منھنجو پھريون تاثر هڪ شائستہ ۽ مھذب شخص جو هو، جيڪو ان ڳالھہ جي باوجود تہ پرڏيھہ ۾ رهي چڪو هو ۽ پاڪستان ۾ سٺن ۽ نالي وارن ادارن ۾ نوڪري ڪندو هو، پر پنھنجي ڳالھہ ٻولھہ ۽ روئي ۾ اهڙو ڏيکاء نہ ڏيندو هو. مون سندس ڄمڻ ڏينھن تي شاه محمد جي فيس بڪ تي هڪ پوسٽ پڙهي هئي، جنھن ۾ هن سندس متعلق لکيو هو تہ هو هڪ Extrovert ماڻھو هو جيڪو ماڻھن ۾ جلدي رلي ملي ويندو هو، جڏهين تہ شآه محمد جو پنھنجي متعلق چوڻ هو تہ هو پاڻ Introvert آهي. شاه محمد فون تي مون کي ٻڌايو تہ اڳ کيس دل جي ڪا تڪليف نہ هئي ۽ هو پنھنجي صحت جو گهڻو خيال ڪندو هو. اهو پھريون اٽيڪ هو جنھن مان هو جانبر نہ ٿي سگهيو ۽ اسپتال پھچڻ تائين زندگي سان ناتو ٽوڙي چڪو هو. سندس وفات مون کي اٽڪل پنج سال اڳ منھنجي ننڍي ڀاء حسن جي ياد ڏياري ڇڏي، جيڪو اٽڪل پنج سال اڳ ننڊ ۾ هوندي وفات ڪري ويو هو.
شايد ان ئي ڏينھن ڊاڪٽر ذوالفقار سيال جي وفات جي خبر آئي. هو ڪجهہ ڏينھن کان ڪراچي جي هڪ اسپتال ۾ داخل هو ۽ سندس طبيعت ڪافي خراب هئي. منھنجي ذاتي طور ساڻس ڪا گهڻي واقفيت نہ هئي. شايد هڪ ٻہ ڀيرا سنڌي ادبي سنگت جي ڪنھن پروگرام ۾ ڪٿي سرسري ملاقات ٿي هجي. ادبي لحاظ کان سندس سڃاڻپ هڪ ليکڪ هئڻ سان گڏو گڏ سنگت جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل جي بہ آهي. سنگت جي حوالي سان سندس شخصيت گهڻي متضاد ۽ اختلافن جو شڪار رهي، جنھن تي تفصيل سان لکڻ جي ضرورت آهي.
ڊاڪٽر آڪاش انصاري جو موت نھايت دکدائڪ ۽ غير فطري طريقي سان ٿيو آهي. هو تازو بدين ۾ ٿيل ڪتابي ميلي جي حوالي سان خبرن ۾ هو. آڪاش سان منھنجي پھرين ملاقات اٽڪل پنجٽيھہ ڇٽيه سال اڳ فقير محمد لاشاري جي حوالي سان ٿي هئي. سندس لاشاري سان هڪ محبت وارو تعلق هو. ٽنڊو باگو جي سنگت لاشاري جي ليڪچر جو ڪو پروگرام رکيو هو. اسان ٻيئي ڪراچي مان بدين وياسين، جتي بس جي سفر ٿڪائي ڇڏيو هو ۽ اسان شھر ۾ داخل ٿيندي هڪ چوڪ تي لھي پياسين. آڪاش جي پڇا ڪري وڃي سندس گهر پھتاسين. ان کانپوء اسان جي سڄي ذميواري ڄڻ آڪاش تي هئي. شام ۾ اسان گڏجي ٽنڊو باگو وياسين، جتي پروگرام ۾ شمشيرالحيدري بہ موجود هو. ٻئي ڏينھن اسان کي ڪراچي واپس اچڻو هو پر آڪاش اصرار ڪري هڪ وڌيڪ رات اسان کي اتي رهائي ڇڏيو. ان ڏينھن شام ۾ هو اسان کي شادي لارج ۾ هڪ فنڪار سان ملائڻ وٺي هليو جنھن کي شايد تمغہ امتياز مليو هو. اتان تلھار ۾ هڪ واقف ڊاڪٽر سان ملڻ کانپوء واپس بدين آياسين، جتان ٻئي ڏينھن حيدرآباد ۾ محمد ابراهيم جويو سان ملاقات ڪري ڪراچي پھتاسين.
1989 ۾ بينظير جي پھرين حڪومت ۾ فخرزمان پاران جمھوريت پسند ليکڪن جي ڪانفرنس جو انعقاد ڪيو ويو هو. ان ۾ سنڌي اديبن جو جيڪو وفد ويو هو ان ۾ سوڀو گيانچنداڻي، ڊاڪٽر الھداد ٻوهيو ۽ آڪاش انصاري بہ شامل هئا. انھن ليکڪن جي رهائش، کاڌي پيتي ۽ ٽرانسپورٽ وغيرہ جو بندوبست ڪانفرنس جي منتظمين پاران ڪيل هو. هوٽل جي هڪ ڪمري ۾ ٻن ماڻھن کي ترسايو ويو هو. آئون ڊاڪٽر ٻوهيو سان گڏ هيس جڏهين تہ آڪاش کي سندس اصرار تي لاشاري سان گڏ ڪمرو ڏنو ويو.
آڪاش سان آخري ملاقات اٽڪل ڏه يارنھن سال اڳ هيومن رائٽس ڪميشن پاران سنڌي ٻولي جي بااختيار اداري حيدرآباد جي هال ۾ ڪرايل هڪ پروگرام ۾ ٿي هئي. پوء فيس بڪ تي هڪٻئي جي خبرچار ملندي رهندي هئي.
آئون ائين سمجهندو آهيان تہ دوستن سان ملڻ کان وڌيڪ انھن جي هئڻ جو احساس وڌيڪ اهم آهي. انھن جو وڇوڙو ڄڻ تہ ماڻھو جي اندر ۾ هڪ خال پيدا ڪري ڇڏي ٿو.

ڊاڪٽر زواگو

انعام شيخ جڏهين سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري مقرر ٿيو تہ هن عالمي ادب، تاريخ ۽ فلسفي وغيرہ جي ڪجهہ ڪتابن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو. مختلف دوستن کي مختلف ڪتاب ڏنا ويا جڏهين تہ مون پنھنجي لاء سوويت يونين جي ليکڪ بورس پيسترنيڪ جي ڪلاسيڪل ناول ڊاڪٽر زواگو جي چونڊ ڪئي.
مون کي اندازو هو تہ اهو هڪ ڊگهو ناول آهي ۽ ان جو انگريزي مان ترجمو هڪ ٿڪائيندڙ ۽ مستقل مزاجي جي تقاضا ڪندڙ ڪم آهي. بھرحال اها جيئن تہ منھنجي ڪمٽمنٽ هئي، ان ڪري ان کي پورو ڪرڻو هو. اها ڳالھہ بہ هئي تہ ساڳي وقت منھنجي نوڪري بہ هئي ۽ مون کي وقت بوقت ڪم جي سلسلي ۾ ملڪ جي ٻين شھرن ۾ وڃڻو پوندو هو.
اهڙي ريت انھن سڀني شين کي نظر ۾ رکڻو هو. آفيس مان موٽندي مون کي رات ٿي ويندي هئي. پر اهو منھنجو معمول هو تہ ماني کائي ٿورو آرام ڪري آئون پنھنجو ڪم شروع ڪندو هوس ۽ منھنجي گهر وارن کي بہ اها ڄاڻ هوندي هئي. ان سلسلي ۾ ڪا حد بندي نہ هوندي هئي بس جيترو ڪم ڪري سگهندو هوس اهو ڪندو هوس، پر اهو روز جو معمول هوندو هو. جيڪڏهين شھر کان ٻاهر وڃڻو هوندو هو تہ اهو ڪتاب منھنجي سفري بيگ ۾ هوندو هو ۽ اتي هوٽل ۾ پنھنجي فارغ وقت ۾ آئون اهو ڪم ڪندو رهندو هوس.
ڪم جيئن ٿيندو ويندو هو ان کي ڪمپوزنگ وغيرہ لاء بورڊ کي موڪليندو ويندو هوس. ان ڪم ۾ هڪ ڊگهو عرصو گهربل هو. ان دوران بورڊ ۾ انتظامي سطح تي تبديليون ٿيون. انعام جي جاء تي اعجاز منگي بورڊ جو سيڪريٽري ٿيو. اعجاز سان بہ ان سلسلي ۾ رابطو رهندو هو. ان دوران ترجمو بہ مڪمل ٿي ويو ۽ ان جي مون کي ادائيگي بہ ٿي ويئي پر ويجهڙ ۾ ان جي ڇپجڻ جو مون کي ڪو امڪان نظر نہ ٿي آيو. سيڪريٽري کي گهڻا ڀيرا چوڻ کانپوء نيٺ مون ان جو آسرو ئي لاهي ڇڏيو. زوار نقوي بورڊ جو نئون سيڪريٽري مقرر ٿيو پر مون ساڻس ان سلسلي ۾ ڪو رابطو نہ ڪيو. هڪ ڏينھن اوچتو ڪنھن دوست فون ڪري مون کي ٻڌايو تہ اوهان جو ترجمو ڪيل ڊاڪٽر زواگو ناول ڇپجي ويو آهي. اهڙي ريت 2010 ۾ زوار نقوي جي دور ۾ اهو ناول ڇپجي پڌرو ٿيو.
هن ڪتاب تي سنڌي لينگوئيج اٿارٽي پاران بھترين ترجمي جو انعام پڻ ڏنو ويو.
 

ڊاڪٽر ۽ پيرا ميڊيڪل اسٽاف جو تناسب

گهڻو عرصو اڳ جي ڳالھہ آهي تہ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج ۾ پڙهندڙ هڪ دوست، جيڪو اتي ان وقت ڪاليج مئگزين جي سنڌي سيڪشن جو انچارج هو، مون کي مئگزين لاء مضمون لکڻ لاء چيو. مون طب جي موضوع تي هڪ مضمون لکيو. ان مضمون ۾ منھنجو زور ان ڳالھہ تي هو تہ پاڪستان ۾ ڊاڪٽرن کان وڌيڪ نرسن ۽ ٻئي پيرا ميڊيڪل اسٽاف جي ضرورت آهي. ان جا مون ڪجهہ هي ڪارڻ ڄاڻايا. اهم ڪارڻ اهو آهي تہ ملڪ ۾ آبادي جي تناسب جي حوالي سان ڊاڪٽرن جي ڀيٽ ۾ پيرا ميڊيڪل اسٽاف جو تعداد گهٽ آهي. ٻيو ڪارڻ اهو آهي تہ انھن جي تعليم ۽ تربيت تي ڊاڪٽرن جي ڀيٽ ۾ گهٽ خرچ اچي ٿو ۽ گهٽ وقت لڳي ٿو. ٽيون ڪارڻ اهو تہ ان جي ڪري ملڪ جي آبادي جي وڏي حصي کي طبي سھولتون حاصل ٿي سگهنديون.
هن دوست ڪجهہ ڏينھن کانپوء مون کي مضمون واپس ڪندي چيو تہ ادا اهو مئگزين ۾ نہ هلي سگهندو. ڪارڻ هن اهو ڄاڻايو تہ ڊاڪٽر ان کي پنھنجن مفادن جي خلاف سمجهن ٿا تہ پيرا ميڊيڪل اسٽاف کي مٿن ترجيح ڏني وڃي.
آئون اڄ بہ اها ڳالھہ سمجهان ٿو تہ رڳو طب نہ پر ٻين شعبن ۾ بہ گهٽ اهم سمجهيو ويندڙ پيشن کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ جي ضرورت آهي جنھن سان هڪ تہ روزگار جا مسئلا حل ٿيندا ۽ ٻيو ملڪ جي مختلف معاشي ۽ سماجي شعبن ۾ اهل ماڻھن جي جيڪا کوٽ آهي اها پوري ٿي سگهندي.

راحت سعيد

راحت سعيد بہ گذاري ويو. راحت سان هڪ ڊگهي عرصي جو تعلق رهيو آهي. مون کي اها ڄاڻ تہ ناهي تہ سندس ڪھڙي سياسي جماعت يا گروپ سان تعلق هو پر سندس دوستن جو حلقو، جنھن ۾ مزدور اڳواڻ ۽ صحافي واحد بشير، ايريل جي نالي سان ڊان ۾ ڪالم لکندڙ محمد علي صديقي، حسن عابدي ۽ پروفيسر حسن عابد وغيرہ شامل هئا، ان مان مون کي اهو اندازو ٿيو تہ اهي پي آئي اي ايمپلائيز يونين جي اڳواڻ ۽ چين نواز ڪميونسٽ طفيل عباس جي گروپ سان لاڳاپيل هئا. ان ڪري بہ تہ راحت پاڻ پي آئي اي جو ملازم هو.
منھنجو جڏهين ساڻس تعلق قائم ٿيو تہ ان وقت راحت ۽ سندس دوستن مان سياسي لحاظ کان ڪير بہ سرگرم ۽ متحرڪ نہ هو. سندن سڄو ڌيان ترقي پسند ادب ۽ نظرئي جي فروغ لاء مختلف ادارا قائم ڪرڻ ۽ غيرسرگرم ادارن کي وري سرگرم ۽ منظم ڪرڻ هو. ان سلسلي ۾ خاص ڳالھہ اها هئي تہ ڪنھن سياسي وابستگي کان قطع نظر هر ان شخص سان رابطو ڪيو ويو جيڪو ان ڪم ۾ ڪار آمد ٿي سگهيو ٿي. ان سلسلي ۾ شروعات ارتقاء رسالي کان ڪئي ويئي، جنھن ۾ ترقي پسند لکڻيون شامل ڪيون وينديون هيون. ان رسالي جي مواد ۽ اشاعت لاء باقاعدي لاڳاپيل دوستن جون گڏجاڻيون ڪيون وينديون هيون. ڪجهہ عرصي تائين آئون ۽ فقير محمد لاشاري بہ ان جي ايڊيٽوريل بورڊ ۾ شامل رهياسين. ان سان گڏوگڏ شھر جي مختلف دوستن کي متحرڪ ڪرڻ لاء ارتقاء جون ماهوار گڏجاڻيون گلشن اقبال ۾ پروفيسر نصير جي ڪاليج ۽ ٻين هنڌن تي ڪيون وينديون هيون. ڪجهہ عرصي کانپوءِ گلشن اقبال ۾ حسن اسڪوائر جي ويجهو ارتقاء جي آفيس لاء جاء ورتي ويئي، جتي هاڻي بہ ارتقاء جون گڏجاڻيون ۽ مختلف پروگرام ٿيندا آهن. ان کانسواء سال ۾ هڪ اڌ ڀيرو ڪو وڏو پروگرام ڪيو ويندو هو، جنھن ۾ پرڏيھي مھمانن کي پڻ مدعو ڪيو ويندو هو. منھنجي خيال ۾ ٻين دوستن جي ڪوششن سان گڏ اردو جي مک دانشورن ۽ خاص طور سوڀو گيانچنداڻي کي ان سڄي عمل جو حصو ٺاهڻ ۾ راحت جي پبلڪ رليشننگ واري صلاحيت جو اهم ڪردار هو.
منھنجي گهڻي عرصي کانپوء ساڻس گذريل سال ڊسمبر ۾ ملاقات ٿي جڏهين اسان رياض شاهد دايو سان گڏ نواب شاه ۾ انجمن ترقي پسند مصنفين جي ڪانفرنس لاء وڃي رهيا هياسين. انجمن کي پوري ملڪ ۾ نئين سر سرگرم ڪرڻ ۾ بہ راحت ۽ سندس دوستن جو اهم ڪردار هو. مون کي حيرت بہ ٿي ۽ مٿس رشڪ بہ آيو تہ اسي سالن کان وڌيڪ عمر هئڻ جي باوجود هو اڃا بہ سرگرم هو. هڪ ڊگهو عرصو سگريٽ ڇڪڻ کان پوء هن ٻڌايو تہ هو سگريٽ ڇڏي چڪو هو. ڪجهہ وقت کانپوء خبر پيئي تہ کيس ڦڦڙن جو ڪينسر تشخيص ٿيو هو ۽ ڪالھہ هو گذاري ويو. بھرحال هن هڪ ڀرپور زندگي گذاري ۽ پنھنجو وارو وڄائي ويو.

 

رٻڙي

ڪالھہ الائي ڇو دل تي هيءَ پراڻي ياد تري آئي. مون شايد تازو بينڪ جي نوڪري جوائن ڪئي هئي. ان وقت جمعي ڏينھن موڪل ٿيندي هئي ۽ خميس اڌ ڏينھن هوندو هو. گهر ويجهي هئڻ جي ڪري اتي وڃي ماني کائي، ٿورو آرام ڪري چئين وڳي کن اتان رمپا پلازه ۾ ٿيندڙسنگت جي گڏجاڻي لاءِ نڪري پوندو هوس. ايترو سوير نڪرڻ جو ڪارڻ هوندو هو. سعيد منزل جي پاسي ۾ هڪ رٻڙي واري جو دوڪان هو. اتي رٻڙي کائڻ منھنجو معمول هوندو هو. ٿورو اڳتي سينيمائن جي هڪ لائن هوندي هئي. جوبلي، ڪوهنور، ريوالي، قيصر ۽ گوڊين وغيرہ. ننڍپڻ کان اها ڄڻ منھنجي ڪمزوري هوندي هئي ۽ نين ايندڙ فلمن تي منھنجي نظر هوندي هئي. انھن سينيمائن جو چڪر هڻڻ ۽ فلمن جي حال احوال وٺڻ کانپوء رمپا پلازه جي سامھون پلازه سينيما جي ڀر ۾ ڪيفي ۾ چانھن پي، پوء سنگت جي گڏجاڻي لاء روانو ٿبو هو. هن وقت پلازه سينيما بہ ڊهي ويو آهي ۽ ٻين گهڻن سينيمائن جي جاء تي بہ اپارٽمنٽ وغيرہ ٺھي ويا آهن. اها خبر ناهي تہ ان رٻڙي واري جو دوڪان بہ اتي آهي يا نہ. هڪ ڊگهو عرصو گذري ويو ۽ منھنجي اندر ۽ ٻاهر جي دنيا گهڻو تبديل ٿي چڪي آهي پر يادگيريون باقي آهن.
 

رسول ميمڻ

رسول ميمڻ سان ڪنھن ويجهي ذاتي تعلق متعلق تہ نہ ٿو چئي سگهان، پر سندس لاء هڪ عزت ۽ محبت ضرور محسوس ڪندو آهيان. بس ايترو چئي سگهجي ٿو تہ هن ڪجهہ عرصي لاء گلشن حديد ۾ رهائش اختيار ڪئي هئي. اسان ٻنھي جي آفيس وڃڻ جو وقت ساڳيو هو. صبوح جو بس اسٽاپ تي ملاقات ٿيندي هئي. سلام دعا ۽ ڪجهہ رسمي ڳالھيون ٿينديون هيون. رسول هتي ٿورو عرصو ئي رهيو ۽ پوء شھر ۾ ڪنھن ٻي جاء تي هليو ويو ۽ اسان جي ان مختصر ملاقات وارو سلسلو بہ ختم ٿي ويو. بھرحال ساڻس تعلق بلڪل ختم نہ ٿيو، پر اهو مختلف دوستن وسيلي قائم رهندو آيو. هن مون کي پنھنجين ڪھاڻين ۽ ناولن جا ڪجهہ ڪتاب موڪليا هئا ۽ مون سندس ناول اوڻويهہ عورتون تي ريويو لکيو، جيڪو ڪاوش ميگزين ۾ ڇپيو.
رسول هڪ ڪھاڻيڪار ۽ ناول نگار طور ڄاتو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ رسول پنھنجي پيشي ۽ روزگار جي لحاظ کان هڪ ميڊيڪل ڊاڪٽر هو، پر گهڻن ليکڪن وانگر ائين لڳندو آهي تہ هو ڪل وقتي ليکڪ هو. تواتر سان سندس ڪھاڻين جا مجموعا ۽ ناول شائع ٿيندا رهيا. آئون سمجهان ٿو تہ هو شايد سنڌي جي ڪجهہ ليکڪن مان آهي، جن جي ڪتابن کي ڇاپڻ لاء پبلشر پاڻ تيار هوندا آهن. هو هڪ اهڙو ليکڪ هو، جنھن جي مڃتا ڪنھن بہ قسم جي پي آر نہ پر رڳو سندس لکڻيون هيون.
رسول فيس بڪ تي سرگرم هوندو هو ۽ ساڻس مختلف معاملن تي خيالن جي ڏي وٺ ٿيندي رهندي هئي. پنھنجي اوچتي وفات کان شايد هڪ ڏينھن اڳ هن هڪ اپڊيٽ ڏني هئي، جنھن جو مفھوم اهو هو تہ پنھنجي صحت کي برقرار رکڻ لاء صبوح شام درگذر جي هڪ گوري کائو. اها هڪ وڻندڙ ڳالھہ هئي خاص ڪري اڄ جي فرسٽريشن، ڇڪتاڻ ۽ پريشاني واري دور ۾.
رسول کي آئون پنھنجن انھن ڪجهہ دوستن مان سمجهندو آهيان جن جي اوچتي وفات ڄڻ منھنجو پنھنجو ذاتي نقصان هجي. سندس لاء گهڻي محبت ۽ پيار.

 

غلام حسين رنگريز: هڪ دوست جي ياد

غلام حسين رنگريز بہ گذاري ويو. سنڌي ادبي سنگت جي احياء کانپو۽ تاج جويو سيڪريٽري جنرل ٿيو هو. ان کانپوء رنگريز سنگت جي اڳواڻي سنڀالي هئي. غلام حسين رنگريز جيتوڻيڪ سياسي طور جيئي سنڌ محاذ ۽ اهڙي ريت تاج جوئي وارن سان لاڳاپيل هو، پر سندس گهڻي دلچسپي سياسي سرگرمين کان وڌيڪ ادبي سرگرمين ۾ هئي.
ان وقت ڪجهہ عرصو فقير محمد لاشاري سنگت ڪراچي جو سيڪريٽري هو ۽ اسان بہ ان ۾ سرگرم هوندا هئاسين. سنگت ڪراچي سيڪريٽري جنرل جي طور تي تاج کي ساڳيو پروٽوڪول ۽ مان ۽ مرتبو ڏيندي هئي، جيڪو هڪ سيڪريٽري جنرل لھڻي. هو سنگت ڪراچي جي مختلف پروگرامن ۾ ايندو هو. بلڪ ائين بہ ٿيندو هو تہ جڏهين هو ٻئي ڪنھن ڪم ڪار سان ڪراچي ۾ هوندو هو تہ رمپا پلازه جي سامھون اڳوڻي پلازه سينيما جي ڀر ۾ هڪ ننڍي هوٽل هوندي هئي، جتي آئون ۽ لاشاري اڪثر گڏجاڻي کان اڳ چانھن لاء ويھندا هئاسين ۽ تاج کي اها ڄاڻ هوندي هئي، هو اتي اچي اسان سان ملاقات ڪندو هو ۽ سنگت جي گڏجاڻي ۾ بہ شامل ٿيندو هو. سنگت ڪراچي جڏهين شھر جي ٻين ترقي پسند ادبي تنظيمن سان گڏجي 1986 ۾ انجمن ترقي پسند مصنفين جي گولڊن جوبلي جو اهتمام ڪيو هو تہ سنگت جي سيڪريٽري جنرل جي طور تاج کي خاص طور مدعو ڪيو ويو هو ۽ هن اتي سنڌي ۾ تقرير بہ ڪئي هئي.
ان سڀ جي باوجود تاج سان سنگت ڪراچي جي مختلف مسئلن جي حوالي سان ويجهڙائي نہ هئي. رنگريز جيتوڻيڪ ان جو ئي تسلسل هو، پر شخصيتن جو فرق هوندو آهي. تاج ۾ جيڪا اڳرائي ۽ ادبي تنظيم کي هڪ سياسي پليٽ فارم ڪري هلائڻ واري ڳالھہ هئي رنگريز ۾ اها نہ هئي. هو جيتوڻيڪ پنھنجي سوچ ۾ واضح ۽ موقف تي مضبوطي سان قائم هوندو هو پر ان تي ڳالھائڻ ۽ صلاح مصلحت لاء تيار هوندو هو ۽ زوري پنھنجي موقف کي ٻين تي مڙهڻ ۽ ٽڪراء ۾ اچڻ کان پاسو ڪندو هو.
رنگريز جي سيڪريٽري جنرل واري دور ۾ مرڪزي ڪاروباري ڪاميٽي، جنھن ۾ سنگت ڪراچي جي سيڪريٽري جي حيثيت ۾ آئون بہ شامل هوس، اهو فيصلو ڪيو هو تہ اهي سنڌي ليکڪ جھڙوڪ امرجليل، عبدالقادر جوڻيجو، نورالھدا شاه ۽ شيخ اياز وغيرہ جيڪي اڙدو ۾ لکن ٿا انھن جو بائيڪاٽ ڪيو وڃي. ان وقت مون ان فيصلي جي مخالفت نہ ڪئي. پر جڏهين ڪراچي موٽڻ کانپوء ڪاروباري ڪاميٽي ۾ ان فيصلي کي پيش ڪيم تہ ان تي اتي موجود دوستن سخت ردعمل جو اظھار ڪيو ۽ مون کي پاڻ اهو احساس ٿيو تہ مون کان اها غلطي ٿي هئي. ڪاروباري ڪاميٽي اتفاق رائي سان ان فيصلي جي حوالي سان هڪ پريس بيان، جيڪو 5 فيبروري 1989 تي هلال پاڪستان ۾ شائع ٿيو، ذريعي پنھنجو موقف واضح ڪندي چيو تہ سنڌي ادبي سنگت ڪراچي جي نئين چونڊيل ڪاروباري ڪاميٽي حيدر بخش گل جي صدارت ۾ گڏجاڻي ڪري ملڪ جي موجودہ سياسي سماجي صورتحال تي تفصيلي بحث ڪرڻ کانپوء پنھنجي بيان ۾ چيو آهي تہ معاشري جي سڀني قوتن کي عالمي ۽ مقامي تبديلين کان مڪمل آگاهي جو احساس تيز ڪري وڌڻ گهرجي. شڪست کاڌل، عوام کان ڪٽيل ۽ مڪمل مايوسي واري ذهنيت سياسي طرح سنڌي قوم جي خيرخواهي جي واٽ نٿي ٺاهي سگهي. سنگت سمجهي ٿي تہ جيڪي قوتون عوام کي منظم ڪرڻ جي ڪم ۾ ناڪام رهيون آهن ۽ نتيجي ۾ عوام بہ کين رد ڪري ڇڏيو آهي، اهي عوام جي خلاف ذهني داداگيري واري روش بند ڪري جمھوري واٽ وٺن. سنگت سمجهي ٿي تہ جن قوتن وٽ سنڌي قوم جو سائنسي ۽ عقلي تصور ناهي ۽ جيڪي سنڌي قوم جو قبائلي تصور رکن ٿيون، انھن جو مقدر مستقل ناڪامي کانسواء ٻيو ڪجهہ بہ ناهي. سنگت سنڌي قوم جو قبائلي تصور رکندڙ ٽولن جي عقل ۽ دليل خلاف ڪابہ دھشت گردي ۽ ٺيڪيداري قبول نہ ڪندي. سنگت جو هي يونٽ سمجهي ٿو تہ هي انسان جو بنيادي حق آهي تہ هو پنھنجن خيالن جي اظھار لاء ڪھڙي بہ ٻولي کي اظھار جو ذريعو بڻائي. جيڪڏهين امر جليل، شيخ اياز، عبدالقادرجوڻيجو، يا نورالھدا شاه ۽ ٻيا سنڌي اديب اڙدو ۾ بہ لکن ٿا تہ ان ۾ اعتراض ڪرڻ يا کين ليکڪن جي برادري مان رد ڪرڻ جو ڪنھن کي بہ حق نہ ٿو پھچي. هي يونٽ پاڪستان اندر اڙدو ٻولي جي پرماري حيثيت کي رد ڪرڻ ۾ ڪڏهين بہ پٺتي نہ رهيو آهي، البت هي يونٽ سنڌي خواه ٻين ٻولين ۾ لکجندڙ مواد ۾ فقط انسان دوستي، وطنيت ۽ ترقي پسندي جي مقصدن کي اڳتي وڌائيندڙ شين کي پنھنجو سمجهي ٿو. سنڌي ادبي سنگت جو هي يونٽ نئين جمھوري صورتحال جي آجيان ڪري ٿو ۽ خاص طرح سان اختلاف ۽ تنقيد جي حق جي بجالي ۽ ان جي چڱن امڪانن تي خوشي جو اظھار ڪري ٿو. يونٽ سمجهي ٿو تہ تنقيد جي ان حق جي عالمي ۽ عقلي استعمال سان انڌ جي قوتن ۽ دليل بدران الزامن جي دھشت گردي ڪندڙن کي ٻھاري ختم ڪري سگهجي ٿو. سنگت جو هي يونٽ سمجهي ٿو تہ دليل، سھپ ۽ رواداري جو ماحول پيدا ڪرڻ لاء ڪوششون تيز ڪيون وڃن.
ان جي موٽ ۾ سيڪريٽري جنرل پاران سنگت ڪراچي جي سيڪريٽري کي ّخط لکيو ويو جنھن ۾ چيو ويو تہ جيئن تہ 5 فيبروري 1989 واري هلال پاڪستان اخبار ۾ ڪراچي س ا س جي حوالي سان هڪ پريس پڌرائي بعنوان سنڌي قوم جو قبائلي تصور رکندڙ قوم جي خير خواهي جي واٽ نہ ٿا ٺاهي سگهن، شائع ٿي آهي جنھن کي سنڌي ادبي سنگت شاخ ڪراچي پاران پاليسي بيان ظاهر ڪري پڌرو ڪيو ويو آهي. انھي سلسلي ۾ سيڪريٽري جنرل جي حيثيت سان محترم فقير محمد لاشاري ۽ شڪور نظاماڻي تي روبرو اها ڳالھہ واضح ڪئي هئي جيڪا يقينن توهان تائين بہ پھتي هوندي تہ پاليسي سازي يونٽن جو ڪم نہ پر مرڪز جو ڪم هوندو آهي. اهو بہ ڪاروباري ڪاميٽي (مرڪزي) يا سنڌ ڪائونسل جهڙو ادارو ئي ڪرڻ جو مجازهوندو آهي. ڪو مرڪزي عھديدار بہ پنھنجي طرفان پاليسي ٺاهڻ يا ظاهرڪرڻ جو مجازنہ آهي. جيڪڏهين هر يونٽ يا شاخ پنھنجي طرفان پاليسي سازي جو ڪم پنھنجي هٿ م کڻي تہ پوء مرڪزجي پاليسي سازي جي ڪابہ وقعت نہ ٿي رهي ۽ اهڙي ريت هڪ تنظيم جي هڪ پاليسي نہ پر ڪيئي پاليسيون ٺھي پونديون جيڪي ايڪي بجائي انتشار جوڪارڻ ٿينديون.
ڪو بہ شڪ ناهي ۽ ڪي غير ارادي عمل بہ دشوارين کي جنم ڌيئي وجهندا آهن. ٿيڻ تہ ايئن کپندو هو تہ توهان مرڪزي پاليسي لائحه عمل جي زوردار پٺڀرائي ڪري ان کي مزيد تقويت ڏيو ها، جنھن جي توهان مان توقع ڪئي پئي ويئي. توهان بذات خود مرڪزي ڪاروباري ڪاميٽي جي گڏجاڻي ۾ شريڪ هئا، جتي توهان پاليسي لائحه عمل سان ڀرپور اتفاق جو اظھار بہ ڪيو هو. ٿيڻ تہ ائين کپندو هو تہ توهان پنھنجو نقطہ نطر انھي فورم تي واضح ڪريو ها تہ جيئن انھي تي کلي گفتگو ٿي سگهي ها.
بھرحال آئون وري بہ توقع ڪريان ٿو تہ توهان ۽ ٻيا دوست پنھنجي انھي عمل تي ٻيھر ويچار ڪري ٿيل غلطي جو ازالو ڪندا ۽ مرڪزي پاليسي لائحه عمل سان سھمت ۽ ان جي حمايت جي پريس پڌرائي ڪندا ۽ گذشتہ بيان کي پاليسي بيان سڏڻ جي بہ اصلاح ڪندا.
مون کي اميد آهي تہ سنگت جي عظيم تر مفاد خاطر توهان ۽ ٻيا دوست ٿڌي دل ۽ دماغ سان انھي ڏس ۾ قدم کڻندا. توهان جي طرفان وضاحت جو انٿظار رهندم.
انھن اختلافن جو مطلب اهو نہ هو تہ سنگت ڪراچي پنھنجي مرڪزکان ڪا ڌار حيثيت رکڻ ٿي چاهي. اهي هڪ تنظيم ۾ رهندي صحت مند اختلاف هئا ۽ ٻيو تہ انھن جي ڪا ذاتي نوعيت نہ هئي. ڪراچي يونٽ نہ تہ موڪز ۽ سيڪريٽري جنرل جي حيثيت کي چئلنج ٿي ڪيو ۽ نہ ئي ان حيثيت کي مڃڻ کان انڪار ٿي ڪيو. سيڪريٽري جنرل جي طور رنگريز سان نھايت خوشگوار ناتا هئا. سنگت ڪراچي جي مختلف اهم پروگرامن ۾ رنگريز خاص مھمان طور شريڪ ٿيندو هو. ان سلسلي ۾ رمپا پلازه ۾ سراج جي ڪتاب تي ڪيل هڪ پروگرام جو حوالو ڏيئي سگهجي ٿو جنھن ۾ سراج ۽ شيخ اياز بہ شريڪ ٿيا هئا. سنگت جي معاملن تي ڳالھہ ٻولھہ ڪرڻ ۽ هڪ هم آهنگي پيدا ڪري سنگت کي وڌيڪ بھتر انداز ۾ هلائڻ لاء هڪ ڀيري آئون ۽ فقيرمحمد لاشاري گڏجي رنگريز جي گهر بٺوري ويا هئاسين جتي اسان وٽس رات رهيا هئاسين ۽ مختلف ڳالھين تي خيالن جي ڏي وٺ ڪئيسين. هڪ لحاظ کان اختلافن هوندي بہ رنگريز جي سيڪريٽري جنرل هوندي ساڻس ڪراچي سنگت جو لاڳيتو سھڪار ۽ تعلق رهندو ٿي آيو.
آئون سمجهان ٿو تہ رنگريز جو طريقہ ڪار دٻڙ دونس ۽ زبردستي سان سنگت کي هڪ خاص سياسي ڌر جي پليٽ فارم طور هلائڻ نہ هو ۽ اهو ئي طريقو سنگت جي مفاد ۾ بہ هو. پر ساڳي وقت اها ڳالھہ انھن ماڻھن کي نہ ٿي آئڙي جن سنگت کي ذاتي ۽ سياسي فائدن جي حصول لاء استعمال ڪرڻ چاهيو ٿي. ان ڪري رنگريزپنھنجو ٻن سالن جو مدو پورو ڪري پاسيرو ٿي ويو.
رنگريز سان منھنجو سندس زندگي جي پڄاڻي تائين واسطو رهندو آيو. ان جو اهم ڪارڻ اهو هو تہ رنگريز جو گلشن حديد سان هڪ ويجهو تعلق رهيو آهي. رٽائرمنٽ کانپوء هن ڪجهہ عرصو ٺٽي ۽ پوء ڪراچي ۾ وڪالت ڪئي. هو ٺٽي ۾ وڪالت دوران بہ ڪجهہ عرصو گلشن حديد ۾ رهيو جتان هو روز ٺٽي اچ وڃ ڪندو هو ۽ آفيس ويندي مون کي بس اسٽاپ تي بس جي انتظار ۾ بيٺل نظر ايندو هو. جڏهين تہ ڪراچي ۾ وڪالت دوران هو گلشن حديد ۾ ئي رهندو هو. وڪالت ڇڏڻ کانپوء هو پنھنجي پٽ جي نوڪري جي ڪري هتي مسواڙ جي گهر ۾ رهيل هو. پٽ جي حادثي ۾ وفات ٿيڻ کانپوء جڏهين آئون عذر خواهي لاء سندس گهر ويو هوس تہ هن ٻڌايو تہ ان پٽ جي نوڪري جي ڪري ئي هو هت رهيل هو ۽ پوء جيئن تہ سندس لاء هتي رهڻ جو ڪو جواز نہ هو، ان ڪري هو اهو گهر ڇڏي بٺوري هليو ويو.
رنگريز جي هڪ ڌي گلشن حديد ۾ رهندي هئي ۽ سندس ان وٽ اڪثر اچڻ وڃڻ ٿيندو هو. جڏهين هو ايندو هو تہ ساڻس فون تي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي هئي. گذريل سال دسمبر ۾ هو هتي آيو تہ هن مون کي ملاقات ڪرڻ لاء چيو. آئون ساڻس ملاقات لاء ويس. ان وقت بہ هو بيمار هو ۽ گهڻو هلي چلي نہ پيو سگهي. مون کي مقرر جاء تان گهر تائين وٺي اچڻ لاء بہ هن پنھنجي ڌي کي موڪليو. سندس لاء گهڻي دير ويھڻ بہ ڏکيو هو. ڪجهہ دوستن متعلق ڳالھايوسين. مون کي ٻڌايائين تہ هن وقت تائين سندس ڏهاڪو کن ڪتاب شائع ٿي چڪا آهن ۽ سندس آتم ڪٿا جو ٻيو ڀاڱو شائع ٿيو آهي. گهر پھچي مون کيس پنھنجا ٽي ڪتاب موڪليا.
رنگريز پنھنجي ادبي سياسي ۽ ذاتي زندگي ۾ هڪ لاڳيتو ۽ ڊگهو سفر ڪيو آهي. هن نہ رڳو انھن سڀني شعبن ۾ هڪ توازن قائم رکيو آهي پر ڪٿي بہ ٿاٻڙيو ناهي. سندس لکڻيون، سندس دوست سندس ڪل موڙي آهن. هن آخر تائين ڪنھن کان بہ پنھنجي لاء ڪنھن ذاتي فائدي وٺڻ جي ڪوشش نہ ڪئي. کيس هميشہ سٺن لفظن ۾ ياد ڪيو ويندو.

زبير الرحمان

زبيرالرحمان بہ گذاري ويو. منھنجو ساڻس تنظيمي طور تي ڪو واسطو نہ هيو. بس هڪ محبت ۽ احترام جو ناتو هو. هو ڪميونسٽ پارٽي سان تہ لاڳاپيل هو پر پنھنجي روزگار لاء هو انشورنس جو ڪم ڪندو هو. هڪ سادي زندگي گذارڻ وارو ماڻھو هو. منھنجي ساڻس ملاقات ادبي گڏجاڻين ۾ تہ ٿيندي هئي پر ڪڏهين ڪڏهين بس ويگن ۾ سفر ڪندي بہ ساڻس ملاقات ٿيندي هئي. هو گهڻو عرصو بنگال ۾ رهيو هو ۽ شايد سندس پيدائش بہ اتان جي هئي. بنگالي ٻولي جي ادب تي کيس چڱي خاصي دسترس هوندي هئي ۽ هو نذرالاسلام ۽ ٽيگور جو ذڪر ڪندو رهندو هو.

اياز جاني

ايازجاني سان منھنجي واقفيت جو حوالوسنڌي ادبي سنگت آهي. سندس سنگت سان پراڻو واسطو رهيو. ڪراچي سنگت جڏهين رمپا پلازه ۾ گڏجاڻيون ڪندي هئي تہ هو اتي بہ باقاعدي شريڪ ٿيندو هو. ساڳي وقت هو گلشن حديد جي سنگت ۾ پڻ سرگرم هو ۽ منھنجو جڏهين هتي ڪنھن پروگرام وغيرہ جي سلسلي ۾ اچڻ ٿيندو هو تہ ملاقات ٿيندي هئي. ساڻس منھنجي گهڻي ويجهڙائي منھنجي گلشن حديد اچي رهڻ کان پوءِ ٿي.
جيستائين مون کي خبر آهي تہ جاني جو ڪنھن بہ سياسي جماعت سان ڪو واسطو نہ هو، پرسندس سنڌ ۽ سنڌ جي ماڻھن سان خاص لڳاءُ هوندو هو. هو خاص طور سنڌ جي معاملن تي پنھنجو هڪ موقف رکندو هو. اهو ضروري نہ هو تہ سندس دوست ان سان متفق بہ هجن. هو ان سلسلي ۾ جذباتي نہ ٿيندو هو ۽ دليلن سان پنھنجي موقف جي وضاحت ۽ بچاءُ ڪندو هو.
جاني پي ٽي سي ايل ۾ ملازم هو. هو ڪراچي ۾ ئي گڏاپ، رزاق آباد ۽ پوءِ گلشن حديد ايڪسچينج ۾ رهيو. ان اداري جي نجڪاري ٿيڻ کانپوء ٻين گهڻن ملازمن وانگر هو بہ بيروزگار ٿي ويو هو. ان دوران هن ڪراچي يونيورسٽي مان سنڌي ۾ ماسٽرس وغيرہ بہ ڪئي. ڪجهہ عرصو شاه لطيف چيئر ۾ ملازمت پڻ ڪيائين. پر ڪوشش جي باوجود کيس اتي ليڪچرر جي پوسٽ نہ ملي سگهي. هو پبلڪ سروس ڪميشن جي امتحان ۾ ليڪچرر چونڊجي ويو. سندس پوسٽنگ جيتوڻيڪ ڪراچي کان ٻاهر ٿي، پر سندس گهر ۽ ٻار گلشن حديد ۾ هوندا هئا ۽ هو اڪثر ڪري هتي ايندو رهندو هو.
هڪ ڀيري اسان ڪچھري پئي ڪئي تہ ڪراچي يونيورسٽي جي سنڌي شعبي جو ذڪر نڪتو تہ مون کيس ٻڌايو تہ اتان جو استاد سائين عبدالرحمان چنا منھنجي ڏاڏي جي ناناڻن مان هو ۽ اڪثر اسان جي گهر ايندو رهندو هو. هو يونيورسٽي ۾ شڪور ۽ مون سان پنھنجن ٻارن جهڙو سلوڪ ڪندو هو. ان تي جاني ٻڌايو تہ سائين گهٽ ڳالھائڻ ۽ پنھنجي ڪم سان ڪم رکڻ وارو ماڻھو هو. هن اهو بہ ٻڌايو تہ هو پاڻ بہ چنا آهن، جنھن ڳالھہ جي مون کي اڳ ڄاڻ نہ هئي. ڇاڪاڻ تہ منھنجي دلچسپي دوستن جي شخصيت ۾ هوندي آهي ۽ آئون ڪنھن کان اهو نہ پڇندو آهيان تہ اوهان ڪير آهيو جيئن عام طوراسان وٽ رواج آهي.
بس ماڻھو هليا ويندا آهن درد اندر ۾ رهجي ويندو آهي. جاني بہ اهڙو ئي ماڻھو هو جنھن کي جڏهين ياد ڪندو آهيان تہ اندر ۾ هڪ ڏک محسوس ٿيندو آهي.

سراج

سراج سنڌي ادب جو هڪ اهم نالو آهي. هڪ گهڻ پاسائون ليکڪ جنھن فڪشن، ٻولي ۽ اخباري ڪالمن ۽ مضمونن جي حوالي سان سنڌي لٽريچر ۾ اهم واڌارا ڪيا آهن. ڪراچي مان هلال پاڪستان کي هڪ نئين ۽ جديد رنگ ڍنگ سان ڪڍڻ، جنھن اڳتي هلي سنڌي صحافت ۾ گهڻا نوان لاڙا ڏنا ۽ نون ليکڪن کي متعارف ڪرايو، هڪ نھايت اهم ڪم آهي، جنھن کي هميشہ ياد رکيو ويندو. اها سندس خاصيت هوندي هئي تہ سندس جيڪو بہ ڪم هوندو هو، ان ۾ سنڌ کي اوليت حاصل هوندي هئي. مختلف تاريخي ناول لکڻ کانسواء 1983 جي ايم آر ڊي تحريڪ جي حوالي سان سندس ڪھاڻي اٺون ماڻھو ان دور جي تخليقي ادب ۾ هڪ اهم حيثيت رکي ٿي.
منھنجو سراج سان واسطو هڪ تہ هلال جي ايڊيٽر جي حيثيت ۾ ٿيو ۽ ٻيو سنگت ڪراچي سندس ڪتابن تي ورڪشاپ وغيرہ ڪرايا هئا، جنھن مان رمپا پلازه ۾ ادارہ امن و انصاف ۾ ٿيل هڪ پروگرام جي صدارت شيخ اياز پڻ ڪئي هئي. ماڻھن ۾ سندس تاثر هڪ مغرور ماڻھو جو هو، جيڪو ماڻھن سان گهڻو لھہ وچڙه ۾ نہ ايندو هو. پر منھنجو رايو ان متعلق مختلف آهي. اها هڪ لحاظ کان سندس طبيعت ۽ مزاج هو تہ هو پنھنجي ڪم سان ڪم رکندو هو ۽ جنھن سان سندس واسطو هوندو هو ان کي پنھنجي وڏي ماڻھو هئڻ جو ڏيک نہ ڏيندو هو.
هلال پاڪستان کانپوءِ جاڳو ۾ سندس ڪالم شائع ٿيندا رهيا ۽ هو ماڻھن سان پنھنجي قلم ذريعي لاڳاپيل رهيو. هڪ وقت اهڙو آيو جو هن لکڻ ڇڏي ڏنو ۽ اهو چيو تہ هاڻي وٽس لکڻ لاء ڪجهہ ڪونہ هو. اهو وقت دنيا جي گهڻن ليکڪن تي ايندو آهي، جيڪو ڪڏهين وقتي هوندو آهي ۽ ڪڏهين مستقل. ائين بہ ٿيو هو تہ ڪجهہ عرصو اڳ دنيا جي وڏن ليکڪن هڪ گڏجاڻي ۾ گڏيل طور اهو اعلان ڪيو هو تہ وٽن هاڻي لکڻ لاء ڪجهہ ڪونھي.
سراج جي ڪم کي سندس لائق پٽن ڪافي حد تائين سھيڙيو ۽ سنڀاليو آهي، پر اڃا بہ ان ڳالھہ جي ضرورت آهي تہ سندس ڪم ۽ شخصيت متعلق وڌيڪ مواد گڏ ڪيو وڃي ۽ خاص طور سندس هلال ۽ جاڳو جي ڪالمن کي گڏ ڪري ڇپرايو وڃي. اهو ڪم سنڌي ٻولي ۽ ادب لاء جيڪي ادارا آهن ۽ جن وٽ ڪروڙين روپين جو فنڊ آهي انھن کي ڪرڻ گهرجي.

 

جاڳرتا فورم

اها 28 اپريل 2019 جي ڳالھہ آهي. مون کي سکر جي جاڳرتا فورم جي دوستن پاران سيپيڪ تي ڳالھہ ٻولھہ ڪرڻ جي دعوت ڏني ويئي هئي. ان فورم جي دوستن ۽ خاص طورمنھنجي پراڻي دوست فيض سومرو، جنھن سان سنڌي ادبي سنگت ۽ اسٽيٽ بينڪ جي حوالي سان ويجهو ناتو رهيو آهي، گهڻي عرصي کان ان ڳالھہ لاء اصرار ڪيو پئي، پر آئون لاڳيتو ان کي ٽاريندو پئي آيس. نيٺ اها مٿي ذڪر ڪيل تاريخ مقرر ڪئي ويئي ۽ شاه لطيف يونيورسٽي خيرپور جي هڪ دوست سان اهو بہ طئي ٿيو تہ ٻئي ڏينھن ان ساڳئي موضوع تي يونيورسٽي ۾ ڪچھري ڪبي. آئون رات جو هتان بس ۾ سکر لاء روانو ٿيس. صبوح جو سکر جي سٽي پوائنٽ تي فيض مون کي وٺڻ لاء آيو هو. پروگرام جيئن تہ شام جو هو ان ڪري فيض جي گهر وڃي ناشتو ڪري ٿورو آرام ڪيو. مون فيض کي چيو تہ پاڻ پروگرام کان ٿورو اڳ نڪرنداسين تہ جيئن آئون سکر شھر ۾ آيل ڪجهہ تبديلين ۽ خاص طور آئي بي اي ۽ ايس آئي يو ٽي وغيرہ کي ڏسي سگهان.
پروگرام ۾ هڪڙي تبديلي ڪئي ويئي هئي. سکر پريس ڪلب کي انتظاميا پاران ڪلب جي عھديدارن سان ڪنھن تنازعي جي ڪري سيل ڪيو ويو هو، ان ڪري هن پروگرام کي روهڙي پريس ڪلب منتقل ڪيو ويو هو. بھرحال اسان اڃا گهران نڪرڻ جي تياري ۾ هئاسين تہ جاڳرتا جي عھديدارن جا فيض کي فون اچڻ شروع ٿيا تہ انتظاميا پاران پروگرام ڪرڻ نہ ٿو ڏنو وڃي. کين چيو پئي ويو تہ اوهان پروگرام ڀلي ڪيو پر ان ۾ رئوف نہ ڳالھائيندو ۽ جيڪڏهين ڳالھائيندو تہ کيس روڪي گرفتار ڪيو ويندو. دوست ان سوچ ويچار ۾ هئا تہ ڇا ڪجي. اسان روهڙي پھتاسين تہ اتي واقعي پريس ڪلب تي پوليس موجود هئي. اتي روهڙي ۾ هڪ دوست جي گهر هلڻ جي صلاح ڪئيسين پر هن فون تي وٽس اچڻ کان منع ڪري ڇڏي. ان صورتحال ۾ ٻئي ڏينھن شاه لطيف يونيورسٽي واري پروگرام کي بہ ختم ڪيو ويو ۽ اها صلاح بيٺي تہ آئون ڪراچي موٽي وڃان. اهڙي ريت اهو سفر پورو ڪري آئون ٻئي ڏينھن صبوح جو اچي ڪراچي پنھنجي گهر پھتس.

سنڌي شاگرد

گهڻو وقت ٿيو، ان وقت شاليمار ايڪسپريس نئين شروع ٿي هئي. اها صبوح ڇھين وڳي ڪراچي کان نڪرندي هئي ۽ رات ڏهين وڳي لاهور پھچندي هئي. آئون هڪ دوست سان گڏ ان جي نئين متعارف ڪرايل پارلر ڪلاس ۾ سفر ڪري رهيو هوس. ان ڪمپارٽمنٽ ۾ اسان سان گڏ ڪجهہ نوجوان هئا، جيڪي نھايت فضيلت سان پنھنجي وندر ۾ مصروف هئا ۽ ڪنھن کي پريشان نہ ٿي ڪيائون. جڏهين گاڏي روهڙي جي اسٽيشن تي پھتي تہ شاه لطيف يا سنڌ يونيورسٽي جي شاگردن جو هڪ ٽولو گاڏي ۾ داخل ٿيو ۽ سڄي گاڏي کڻي مٿي تي کنيائون. منھنجي ان دوست ان تي ڳالھا.ئيندي چيو تہ يار اهو فرق آهي انھن ڇوڪرن ۾ جيڪي نھايت فضيلت سان پنھنجي وندر ڪندي سفر ڪري رهيا آهن ۽ هڪ اهي اسان جا يونيورسٽين جا پڙهيل ڳڙهيل نوجوان آهن، جيڪي ٽڪيٽ بہ نہ ڏيندا ۽ الٽو ريل وارن ۽ مسافرن کي پريشان ڌار ڪندا. واقعي سوچڻ وارو نڪتو هو. منھنجي خيال ۾ ان ڳالھہ کي ٽيه سالن کان وڌيڪ عرصو گذري ويو آهي پر شايد ئي صورتحال ۾ ڪو سڌارو آيو هجي.

منھنجيون سواريون

منھنجي سڄي حياتي ڪراچي ۾ ئي گذري آهي. ان سڄي عرصي ۾ مون شھر ۽ خاص طور هتان جي سوارين کي تبديل ٿيندي ڏٺو آهي. ننڍي هوندي جي ڳالھہ آهي تہ شھر ۾ سرڪلر ريلوي شروع ٿي هئي، جيڪا ان وقت واري شھر جي گهڻي حصي ۾ هلندي هئي. پنھنجي ڏاڏا سان ان ۾ مون وزير مينشن کان ڊرگ روڊ تائين سفر ڪيو هو. اها ٽرين گهڻو عرصو هلندي رهي. بينڪ ۾ منھنجي نوڪري دوران ناظم آباد ۾ رهندڙ بينڪ جا گهڻا ملازم ان ٽرين وسيلي بينڪ ايندا هئا. هيءَ ٽرين هاڻي بند ٿي ويئي آهي ۽ وزير مينشن هن وقت مڇرڪالوني بڻجي چڪي آهي. ان سسٽم کي بحال ڪرڻ جا ڪيئي اعلان ۽ رٿائون خاص طور ٽرانسپورٽ مافيا جي اثر رسوخ ڪري هيستائين بي نتيجي ئي رهيون آهن.
هاڻي بس اها بہ رڳو هڪ ڳالھہ ۽ يادگيري آهي تہ ڪراچي ۾ ٽرام هلندي هئي، جيڪا ڪينٽ اسٽيشن، صدر، ڪيماڙي ۽ چاڪيواڙي ويندي هئي. آئون ان ۾ صدر ۽ بندرروڊ تي ڪنھن سينيما ۾ فلم ڏسڻ ويندو هوس. ان جي رفتار اهڙي هوندي هئي جو ماڻھو کي هلندڙ گاڏي مان بہ لھندي ڪا ڏکيائي نہ ٿيندي هئي. شھر جي ماڻھن لاء ان سھولت کي ان عذرتي بند ڪيو ويو تہ ان سان شھر جي وڌنڌڙ ٽريفڪ ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي جڏهين تہ ساڳي ٽرام ڪراچي کان گهڻي وڏي شھر ڪلڪتي ۾هلندي رهي.
لي مارڪيٽ کان لياري جي مختلف علائقن تائين ٽانگا هلندا هئا. دوستن سان ملڻ ۽ ٻئي ڪم ڪار سان ڪڏهين پنڌ تہ ڪڏهين انھن ٽانگن ۾ وڃڻ ٿيندو هو. بسن، ويگنن ۽ چنگ چي رڪشائن جي اچڻ ڪري انھن جو استعمال گهٽجي اٽڪل ختم ٿي ويو آهي. ٽانگي جي سواري جڏهين منھنجو بابا سان کھڙا وڃڻ ٿيندو هو تہ اتي بہ استعمال ڪندا هئاسين پر ڪجهہ سال اڳ جڏهين منھنجو اتي وڃڻ ٿيو تہ ٽانگن جي جاء تي رڪشا ۽ چنگچي اچي ويا هئا. خاص طور عيد جي موقعي تي بابا سان وڪٽوريا ۾ صدر ۾ گلزار هوٽل ۾ آئسڪريم کائڻ ويندا هئاسين. هاڻي شھر جي هل هنگامي ۾ اها وڪٽوريا بہ الائي ڪيڏانھن گم ٿي ويئي آهي.
منھنجي اسڪول ۽ پوء انٽرميڊيٽ تائين ڪاليج گهر جي ويجهو هوندا هئا. ان ڪري ڪنھن سواري جي ضرورت پيش نہ ايندي هئي ۽ اتي پنڌ ئي اچڻ وڃڻ ٿيندو هو. پوءِ يونيورسٽي ۾ داخل ٿيڻ سان اها صورتحال بدلجي ويئي. يونيورسٽي لاء پوائنٽ جي بس ٽاور تان ملندي هئي. گهڻو ڪري ٽاور تائين پنڌ ئي ايندو هوس. ڪڏهين ائين ٿيندو هو تہ بس نہ ايندي هئي تہ پوء ٻين شاگردن سان گڏجي گرومندر ويندا هئاسين، جتان يونيورسٽي جي بس ۾ ويندا هئاسين. واپسي ۾ ڏينھن جو ٻارنھن کان هر ڪلاڪ کان پوء شھر جي مختلف علائقن لاء پوائنٽ جون بسون هلنديون هيون. آئون ڪڏهين ٽاور تہ ڪڏهين ليمارڪيٽ جي پوائنٽ ۾ گهر ايندو هوس. ائين بہ ٿيندو هو تہ ڪڏهين ڪنھن دوست سان ۽ ڪڏهين اڪيلو شھر جي ڪنھن ٻئي علائقي جھڙوڪ ناظم آباد ۽ طارق روڊ وغيرہ ڏانھن نڪري ويندو هوس.
يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء ڪجهہ عرصو مون سنڌ گورنمنٽ ۾ نوڪري ڪئي تہ گهڻو ڪري ٽاور کان فريئر روڊ تائين بس ۾ سفر ڪندو هوس. جڏهين اسٽيٽ بينڪ ۾ نوڪري ملي تہ بس جو معاملو ختم ٿي ويو. ڇاڪاڻ تہ بينڪ ٽاور تي هئي ۽ منھنجو ٽاور تائين پنڌ اچڻ جو سالن کان روٽين هو. ڪجهہ عرصي کان پوء جڏهين منھنجي شاهين ڪامپليڪس ۾ بدلي ٿي تہ آئون ڪڏهين ٽاور کان اچي بس ۾ سوار ٿيندو هوس پر گهڻو ڪري ليمارڪيٽ، ڀيم پورا، لائٽ هائوس ۽ پاڪستان چوڪ کان ٿيندو پنڌ ئي آفيس ويندو هوس ۽ واپسي ۾ بہ منھنجو اهو ئي رستو هوندو هو. جڏهين صدر، بندر روڊ ۽ شھر جي ٻين علائقن جھڙوڪ لالو کيت، فيڊرل بي ۽ سي ايريا ۽ ناظم آباد وغيرہ دوستن سان ملڻ ۽ ڪنھن گڏجاڻي لاء وڃڻ ٿيندو هو تہ بس يا وين وغيرہ جو استعمال ڪبو هو. رمپا پلازا ۾ ٿيندڙ سنگت جي گڏجاڻي کان پوء اڪثر دوستن سان گڏجي پنڌ ئي گهر اچبو هو.
اٽڪل 1984 کان منھنجو مائٽن وٽ گلشن حديد اچڻ شروع ٿيو ۽ پوء نومبر 1997 ۾ مون پاڻ هتي رهائش اختيار ڪئي. هتي شروع ۾ ليمارڪيٽ مان A 51 بس هلندي هئي ۽ يا وري ٺٽي جي بس ۾ نيشنل هائي وي تي لھي پوء اندر اچبو هو. ڪراچي ۾ جڏهين ڪوچ سروس شروع ٿي تہ گلشن حديد لاء بہ پھرين مھراڻ ۽ پوء مسلم ڪوچ شروع ٿي. مھراڻ تہ بند ٿي ويئي جڏهين تہ مسلم اڃا هلي پيئي. مختلف وقتن تي مختلف نالن ۽ نمبرن سان سرڪار پاران هتي بس سروس شروع ڪئي ويئي جيڪا ڪجهہ وقت کانپوء بند ٿي ٿي ويئي. هن وقت هتي ماڻھن کي ٽاور کان هلندڙ ريڊ بس جي سھولت حاصل آهي.
چون ٿا تہ ڪنھن وقت ۾ شھر ۾ ڊبل ٽيڪر بس هلندي هئي ۽ ماڻھو بس ۾ سوار ٿيڻ لاء لائين لڳائيندا هئا، پر منھنجي مشاهدي ۾ اهي ڳالھيون نہ آيون. باقي شھر ۾ مختلف نمبرن واريون مختلف علائقن ڏانھن ويندڙ وڏيون بسون هونديون هيون جن مان گهڻن ۾ مون اڪثر سفر ڪيو. اهي بسون هن وقت شھر مان ختم ٿي چڪيون آهن ۽ شايد ئي ڪا روڊ تي نظر اچي. انھن جي جاء هيڊي رنگ جي وينن ورتي جن جي سروس جي ڪري انھن کي Yellow Devil بہ چيو ويندو هو. اسي جي ڏهاڪي ۾ بشرا زيدي جو حادثو جيڪو شھر ۾ فسادن جو ڪارڻ بڻيو اهو انھن جي ڪري ئي ٿيو هو.
دنيا جي ٻين وڏن شھرن جيان ڪراچي کي بہ ماس ٽرانزٽ جي ضرورت آهي. ان سلسلي ۾ شھر اندر هلندڙ ٽرين ئي ان مسئلي جو واحد حل ٿي سگهي ٿي. ان سلسلي ۾ گهڻيون ڳالھيون ٰ۽ رٿائون ٺاهيون وڃن ٿيون پر اها خبر ناهي تہ ان تي عمل ڪڏهين ٿيندو.

 

منھنجي لاء تعليم جي اهميت

سوچيان ٿو تہ جيڪڏهين آئون تعليم حاصل نہ ڪيان ها ۽ پڙهان نہ ها تہ اڄ ڪنھن بہ ڪم جو نہ هجان ها. آئون پنھنجي تعليم ۽ پڙهائي کي هڪ اتفاق سمجهندو آهيان. شروع ۾ منھنجو پڙهڻ ڏانھن ڪو خاص ڌيان نہ هوندو هو. پرائمري تعليم ۾ نہ تہ ڪي ڪتاب ڪاپيون هونديون هيون ۽ نہ ڪو پڙهائي جو ڪو دٻاءُ هوندو هو. سليٽ ۽ چاڪ هوندو هو، جنھن تي روز ٻہ ٽي اکر لکي مٽائي ڇڏبا هئا. قاضي صاحب جهڙو استاد هوندو هو جيڪو ٻارن کي سٺي اخلاق ۽ هلت چلت جون ڳالھيون ٻڌائيندو هو، جن مان گهڻيون ڳالھيون منھنجي ذهن تي اڃا نقش آهن. اهڙي ريت هتي پاس ۽ فيل ٿيڻ جو ڪو مسئلو نہ هو. هتان چار درجا پڙهي جڏهين سيڪنڊري اسڪول ۾ پنجين درجي ۾ داخل ٿيس تہ اتان جو ماحول بلڪل ئي مختلف هو. هتي يونيفارم پائڻ جي پابندي هوندي هئي ۽ صبوح روز اسمبلي بہ ٿيندي هئي.ان سان گڏو گڏ انگريزي، حساب ۽ ٻين مختلف سبجيڪٽس جا ڪتاب ۽ ڪاپيون هونديون هيون. ڪلاس ٽيچر کانسوا۽ مختلف مضمونن جا ڌار استاد هوندا هئا جيڪي پنھنجي پيريڊ مطابق ڪلاس وٺڻ ايندا هئا. استادن سان شاگردن جي اها ويجهڙائي نہ هوندي هئي جيڪا پرائمري اسڪول ۾ هئي.هڪ فارمل طريقي سان پڙهائي ٿيندي هئي جنھن ۾ گهڻن استادن جو طريقو ٻارن جي اخلاقي تربيت کان وڌيڪ بس رڳو پيريڊ جو وقت پورو ڪرڻ هوندو هو.
منھنجي گهڻي دلچسپي پڙهائي ۾ نہ هوندي هئي. اسڪول مان موٽڻ کان پوء ڪجهہ وقت لاء پاڙي ۾ ادي يا ڪنھن ٻي بزرگ عورت وٽ قرآن مجيد جي تعليم لاء ويندو هوس، پر اهو سلسلو باقاعدي نہ هوندو هو. باقي سڄو وقت گهٽين ۽ ڀر ۾ ڊي سي ٽي او اسڪول جي ميدان ۾ دوستن سان ڪرڪيٽ، هاڪي، فوٽ بال، اٽي ڏڪڙ ۽ ڪنچا راند ڪندي گذرندو هو. گهر جي سامھون ماما صالح جي تعميري بلاڪن ٺاهڻ جو واڙو هوندو هو جنھن جي ريتي بجري جا ٻاهر ڍير لڳا پيا هوندا هئا. هتي پاڙي جا گهڻا ٻار مٽي سان پيا راند ڪندا هئا. ان ۾ ڪپڙا خراب ۽ چپل وغيرہ مٽي ۾ دٻجي گم ٿي ويندا هئا. بلاڪ ٺاهڻ وارو مستري، جيڪو اتي ئي رهندو هو، روزانو جنگ اخبار گهرائيندو هو. ائين بہ ٿيندو هو تہ ڪڏهين ڪڏهين دروازي جي وٿي مان اٽڪل ڪري خبرن ۽ ڪھاڻين وغيرہ پڙهڻ لاء اها اخبار ڪڍي وٺندا هئاسين. ڪڏهين پاڙي ۾ ڪنھن دوست جي گهر هليا ويندا هئاسين ۽ اتي ئي ماني وغيرہ کائيندا هئاسين. گهر وارن کي ٻار جو ڪو فڪرنہ هوندو هو. کين دلجاء هوندي هئي تہ پاڙي ۾ ئي ڪنھن گهر ۾ هوندو.
مائٽن اهو سوچيو تہ اسڪول مان اچڻ کانپوء هي سڄو وقت راند روند ۽ رلڻ پنڻ ۾ گذاري ٿو ان کي ڪنھن ڪم ڪار ۾ مصروف ڪجي. پاڙي ۾ منھنجي هڪ ڪاٺياواڙي دوست جي ڪپڙا مارڪيٽ ۾ ڄاڻ سڃاڻ هئي. هن کارادر جي مڇي مياڻي مارڪيٽ ۾ هڪ ڪپڙي جي دوڪان تي مون کي وڃي ويھاريو. منھنجي لاء اهو نئون ڪم هو ۽ مون کي ڪپڙن جا تاڪيا کولڻ، گراهڪ کي ڏيکارڻ ۽ وري ان کي ويڙهڻ وغيرہ جي ڪا خبر نہ هئي جڏهين تہ دوڪاندار کي اهڙي ماڻھو جي ضرورت هئي جيڪو اهي سڀ ڪم ڪري سگهي. هن ان ڏينھن ئي شام جو منھنجي دوست کي چيو تہ سڀاڻي هن کي وٺي اچڻ جي ضرورت ناهي. اهڙي ريت منھنجي پھرئين ڪم جي شروعات ۽ پڄاڻي هڪ ئي ڏينھن ۾ ٿي ويئي.
منھنجي چاچي جو کٽمٺڙن وغيرہ ٺاهڻ جو ڪارخانو هو. هتي منھنجا ٻيا سوٽ بہ ڪم ڪندا هئا. مون کي بہ اتي ڪم ڪرڻ جو شوق ٿيو. پر ٻہ ٽي ڏينھن کانپوء چاچي بہ محسوس ڪيو تہ هي سندس ڪم جو ماڻھو ناهي. اهڙي ريت اتان بہ ڪنھن بھاني آئون فارغ ٿي ويس.
رازڪو ڪم اسان جو خانداني پيشو رهيو آهي. منھنجو ڏاڏو بہ اهو ڪم ڪندو هو ۽ بابا، ڪجهہ چاچا، منھنجا ٻہ ڀائر ۽ ٻہ ٽي سوٽ بہ ان پيشي سان لاڳاپيل هئا. ان ڪري مصروفيت جي لاء مون پنھنجي ننڍي چاچي سان ڪم جي شروعات ڪئي. پر ريتي بجري ۽ سيمينٽ وغيرہ ملائڻ ۽ تغاريون ۽ ڦاهوڙا وغيرہ کڻڻ جو ڪم مون کان زور هو. ٻہ ٽي ڏينھن ۾ ئي چاچا ۽ مون سمجهي ورتو تہ اهو ڪم مون کان نہ ٿيندو.
کارادر ۾ پنج نمبر ٽانڪي ۽ اثنا عشري مسجد جي ويجهو بابا ۽ سندس پارٽنر چاچا خميسي جو دوڪان هو جتي هو روز شام جو ڪم تان موٽي اچي ويھندا هئا. هتي چاچا خميسي جا ڀائر ۽ پٽ ڏينھن ۾ ويھندا هئا جيڪي پلمبر جو ڪم ڪندا هئا. بابا مون کي بہ فارغ وقت ۾ هتي ويھاري ڇڏيو. منھنجي اتي هئڻ ڪري اڳ اتي موجود همراهن کي اهو فڪر ٿيو تہ متان هي اسان جي ڪم ۾ مداخلت نہ ڪري، ان ڪري اهي مون سان گهٽ لھہ وچڙه ۾ ايندا هئا. جڏهين تہ منھنجو اهڙو ڪو ارادو نہ هو. ڪجهہ وقت کانپوء مسجد جي توسيع جي ڪري بابا اهو دوڪان وڪڻي ڇڏيو ۽ آئون وري فارغ ٿي ويس.
سوال اهو هو تہ هاڻي ڇا ڪجي. پر ان دوران ئي هڪ بھتر تبديلي واقع ٿي. اسڪول ۾ منھنجي دوستي ۽ ويجهڙائپ ڪجهہ اهڙن شاگردن سان ٿي، جن جي صحبت ۾ منھنجو لاڙو لائبريرين، ڪتابن، اخبارن ۽ رسالن ڏانھن ٿي ويو. آئون جيڪو هيستائين هر ڪلاس ۾ پروموٽ ٿيندو آيو هوس، اٺين ۾ اسڪول جي امتحانن ۾ پھريون نمبر آيس. جنھن جي ڪري اسڪول جي هڪ تقريب ۾ مون کي ٽن ڪتابن جو هڪ سيٽ انعام طور ڏنو ويو. اهو هڪ لحاظ کان منھنجي زندگي جو فيصلي ڪن موڙ هو. منھنجيون دوستيون ۽ مصروفيتون بدلجي ويون. مون کي ان جي ڪري جيڪا موٽ ملي هئي، ان منھنجي لاء اها گنجائش ئي نہ ڇڏي هئي تہ آئون وري پوئتي مڙي ڏسان يا پوئتي موٽان.
هن عمر ۾ آئون سوچيان ٿو تہ دنيا ۾ ٻئي ڪنھن ڪم جو تہ آئون نہ هوس. جيڪڏهين آئون پڙهائي ۽ تعليم واري پاسي نہ اچان ها تہ آئون ڪھڙي ڪم جو هجان ها ۽ ڇا ڪري سگهان ها.

 

سيارو

صبح سوير واڪ لاء نڪرندڙ ماڻھو کي موسم ۾ تبديلين جي ڄاڻ ۽ اندازو اڳ ئي ٿي ويندو آهي. مينھن، ماڪ، ڪوهيڙو، گرمي، ٿڌ ۽ بھار جي مند جي اچڻ جو کيس اڳ ئي پتو پوندو آهي. گهڻي عرصي کان خاص طور گلشن حديد ۾ اچڻ کانپوءِ صبح ساجهر ۽ گهڻو ڪري سج نڪرڻ کان بہ اڳ نڪرڻ جي ڪري مون کي انھن سڀني شين جو تجربو ٿيندو رهيو آهي. اها منھنجي لاء هڪ وڻندڙ ۽ شروعات ۾ نئين ڳالھہ هئي. ڇاڪاڻ تہ شھر ۾ رهندي انھن تبديلين جو اندازو نہ ٿيندو هو. جڏهين تہ سياري جي مند واڪ ڪرڻ وارن لاء ڏکي هوندي آهي. خاص طور هڪ ٿڌ ۽ ٻي اونداهي.
پاڻ کي ويڙهي سيڙهي گرم ڪپڙا پائي ٿڌ کان بہ بچبو آهي ۽ اونداهي کي بہ منھن ڏبو آهي. گذريل سال جنوري جي آخر ۾ سيارو ڄڻ ختم ٿي ويو هو پر هن ڀيري ان ڄڻ اڃا زور ورتو آهي. مينھن ۽ تيز هوائن جي ڪري ٿڌ اڃا وڌي ويئي آهي. پارڪ ۾ ماڻھن جو تعداد گهٽجي ويو آهي. جتي يوگا لاء پندرنھن ويهہ ماڻھو هوندا هئا، اتي ان جو اڌ بہ ناهن هوندا ۽ ڪڏهين ڪڏهين تہ ٻہ ڄڻا مس پاڻ ۾ پيا ڏي وٺ ڪندا آهن. ڪجهہ ڏينھن تائين تہ واقعي مون کي ٻاهر نڪرڻ لاء ڪافي ڪوشش ڪرڻي پوندي هئي. شھر ۾ هلندڙ وائرل جي ڪري ٻہ ٽي ڏينھن بيمار پيو هوس. ان هوندي بہ ڪوشش اها هوندي هئي تہ واڪ جي معمول کي برقرار رکجي جيڪو ايستائين ٿيندو آيو آهي. هاڻي ٿڌ ڪجهہ گهٽ ٿي آهي بلڪہ اڄ صبح تہ پگهر پئي نڪتا. پر في الحال موسم تبديلي جي مرحلي ۾ آهي ۽ ان متعلق ڪا اڳڪٿي نہ ٿي ڪري سگهجي.

 

شوڪت ڪيھر جي يادگيري

شوڪت ڪيھر جي وفات کي ايترا سال گذري ويا. مون کي تہ يقين ئي نہ ٿو اچي. ڄڻ تہ اها ڪالھوڪي ڳالھہ لڳي ٿي تہ هو سامھون ويٺو آهي ۽ پنھنجي نرم ۽ مٺي لھجي ۾ ڳالھائي رهيو آهي.
شوڪت سان منھنجي ملاقات ڪراچي يونيورسٽي ۾ هوندي ٿي. ان وقت هو يونيورسٽي جو باقاعدي شاگرد نہ هو، پر پنھنجي دوست وقار ناٿن شاهي سان گڏ هاسٽل ۾ رهندو هو. وقار ان وقت سنڌي ڊپارٽمنٽ ۾ هو. هو اسان جو بہ دوست هو. وقار بہ ادب سان لاڳاپيل شخص۽ سٺو شاعر هو. اسان ۾ اها ڳالھہ بہ مشترڪ هئي تہ اسان ٻيئي سنڌي عوامي تحريڪ ۾ بہ گڏ رهياسين ۽ اهڙي ريت يونيورسٽي کان پوء بہ اسان جو رابطو هوندو هو.
جيستائين مون کي ياد ٿو پئي تہ شوڪت شايد 1978 ۾ انٽرنيشنل رليشن ڊپارٽمنٽ ۾ داخلا ورتي هئي ۽ ان وقت منھنجا يونيورسٽي ۾ ڄڻ آخري ڏينھن هئا. شوڪت جو سنڌ جي سياسي جماعتن ۽ سياست جي حوالي سان هڪ نڪتہ نظر هوندو هو. ملڪ آگاڻي ۽ وقار وغيرہ سان دوستي جي حوالي سان سندس سنڌي عوامي تحريڪ سان سڌو يا اڻ سڌو واسطو هو، پر هو باقاعدي ڪنھن سياسي جماعت سان لاڳاپيل نہ هو. ساڻس منھنجي پھرين ملاقات وقار يا الطاف بيدار, وسيلي ٿي جيڪو پڻ شوڪت جي ويجهن دوستن ۾ هو.
شوڪت سان منھنجو واسطو ذاتي کان وڌيڪ ادبي حوالي سان هو. هڪ لحاظ کان اهو سنڌي ادب جو ٻيو دور هو، جڏهين اديبن ۾ هڪ نظرياتي ڇڪتاڻ ۽ بحث جي شروعات ٿي هئي. پھرئين دور ۾ تہ ليڪا بلڪل واضح هئا، جڏهين ترقي پسندن ۽ رجعت پسندن ۾ هڪ ڇڪتاڻ موجود هئي ۽ ٻنھي پاسن کان ذاتي ۽ نظرياتي حوالن سان ڏي جواب ۽ وٺ جواب وارو سلسلو هلندو رهندو هو. رسول بخش پليجو جو ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ ان دور ۾ ئي لکيو ويو هو جڏهين تہ غلام مصطفيٰ قاسمي ۽ ٻيا عالم ۽ ليکڪ ترقي پسندن جي پاسي بيٺل هئا. ٻئي پاسي سردار علي شاه ۽ رشيد لاشاري جھڙا ماڻھو هئا.
بھرحال ٻيو مرحلو بلڪل ئي مختلف هو. هڪ لحاظ کان اهو چئي سگهجي ٿو تہ اهو ترقي پسندن ۽ وجوديت جي فلسفي ۽ ادب کان متاثر ٿيندڙ ۽ ان جي پوئواري ڪندڙن جا ئي پاڻ ۾ نظرياتي ۽ ادبي اختلاف هئا. انھن ۾ ناول لڙهندڙ نسل لکندڙ منير ماڻڪ جھڙا گهڻا اهڙا ليکڪ هئا جيڪي ڪميونسٽ پارٽي ۽ ٻين ترقي پسندن سان لاڳاپيل رهيا هئا. ساڳي ريت ماڻڪ جي ان دور جي لکيل ڪھاڻي حويلي جا راز پڻ ان جو هڪ مثال آهي.
ان جو هڪ ڪارڻ اهو ٻڌايو وڃي ٿو تہ ستر جي ڏهاڪي ۾ سنڌي وچولي طبقي جي وڏي پئماني تي شھرن ۽ خاص طور ڪراچي ۾ اچڻ، ماحول جي اوپرائپ، گهر ۽ گهر وارن کان پري هئڻ، معاشي مسئلا ۽ جنسي تانگه وغيرہ وجوديت جي فلسفي کي سندن لاء وڌيڪ پرڪشش بڻائي ڇڏيو هو. پر ڏٺو وڃي تہ اهي مسئلا کانئن اڳ جي شھرن ۾ رهندڙ اديبن لاء بہ موجود هئا پر ان وقت ان فلسفي کي ايتري قبوليت حاصل نہ هئي. ان جو هڪ ڪارڻ اهو ڄاڻائي سگهجي ٿو تہ ان وقت سنڌي اديبن آڏو سنڌي ٻولي ۽ ون يونٽ وغيرہ جھڙا مسئلا هئا. ون يونٽ ختم ٿي ويو، ٻولي جو مسئلو ڪنھن حد تائين حل ٿي ويو ۽ ڪجهہ وڏن اديبن کي سڻڀيون نوڪريون ملي ويون. اجتماعي طور ڪو وڏو مسئلو آڏو نہ هو. سنڌ جي گادي جي هنڌ هئڻ ۽ نوجوانن کي وڏي تعداد ۾ نوڪرين جي آسري تي سنڌين جو هڪ وڏو تعداد خاص طور ڪراچي پھتو.
هڪ وڏي شھر جا جيڪي مسئلا هوندا آهن، اهي ساڳيا مسئلا ڪراچي جا بہ هئا. اڪيلائي، خاندان، گهر ۽ دوستن يارن کان پري ۽ جنسي تانگه، انھن سڀني ڳالھين هڪ فرسٽريشن ۽ انفراديت وغيرہ کي جنم ڏنو.
ڏٺو وڃي تہ پھرين ڳالھہ تہ وجوديت جي فلسفي بنيادي طور يورپ ۾ ان وقت زور ورتو جڏهين اتي ٻين مھاڀاري جنگ جي نتيجي ۾ هڪ وڏي تباهي آئي هئي، خاندان وکرجي ويا هئا ۽ فرد هڪ وڏي بحران جو شڪار هو. ٻي ڳالھہ تہ ان نظرئي جا ٻہ وڏا وڪيل سارتري ۽ البرٽ ڪاميو پاڻ سياست ۽ سياسي جدوجھد کان پاسيرا نہ ٿيا. سارتري ڪميونسٽ پارٽي سان بہ لاڳاپيل رهيو جڏهين تہ اهي ٻيئي نہ رڳو الجزائر جي آزادي جي جدوجھد سان لاڳاپيل رهيا، پر دنيا ۾ جتي بہ مظلوم قومن ۽ ماڻھن جي جدوجھد هوندي هئي اهي ان جي پاسي هوندا هئا.
اهو سياسي لحاظ کان سنڌ لاء هڪ ڏکيو دور هو. ڪجهہ سالن تائين پيپلز پارٽي جي حڪومت کانپوء ملڪ ۾ مارشل لاء لاڳو ٿي ويو هو. انھن حالتن ۽ سنڌ ۾ ماضي ۾ ادب ۽ اديبن جي ڪردار کي ڏسندي اهو سمجهيو ٿي ويو تہ وجوديت تي ٻڌل ادبي لاڙا منفي آهن ۽ سنڌي ماڻھن لاء هاڃيڪار آهن. مختلف اخبارن، رسالن ۽ ادبي سنگت وغيرہ ۾ اهي بحث ٿيندا رهندا هئا. مون کي ياد ٿو پئي تہ ان دور ۾ برسات رسالي لاء هڪ مذاڪرو ٿيو هو، جنھن ۾ آئون، فقيرمحمد لاشاري ۽ هڪ اڌ ٻيو دوست شريڪ هئاسين. ان بحث جي رسالي ۾ ڇپجڻ کانپوء هڪ ڏينھن شوڪت سان ملاقات ٿي. ان متعلق سندس چوڻ هو تہ ان ۾ سڀ هڪ نڪتہ نظر جا دوست شريڪ هئا. بھتر ٿئي ها تہ ان ۾ جيڪر ٻئي نڪتہ نظر کي بہ نمائندگي ڏني وڃي ها. مون کي لڳو تہ سندس اهو اعتراض صحيح هو.
ان سلسلي دوستن سان کل ڀوڳ ۾ ان جو اظھار ڪيو ويندو هو، جيئن عبدالرحمان نقاش جيڪو سنجيدہ لکڻين کانسواء جهٽ پٽ بديڻائي جي نالي سان مزاح بہ لکندو هو. شوڪت جي ڪھاڻين جي مجموعي پل تي ويٺل هڪ نوجوان جي ٽائٽل ڪھاڻي جي پيروڊي اٺ اي بس ۾ ويٺل هائي ڪورٽ ويندڙ هڪ نوجوان جي نالي سان لکي. رسول بخش پليجي پاران ان سڄي بحث ۾ پنھنجو حصو وجهندي ڪتاب سندي ذات هنجن لکيو ويو.
انھن سڀني اختلافن ڪڏهين بہ ذاتي نوعيت اختيار نہ ڪئي. هميشہ محبت ۽ عزت احترام جو ناتو رهندو هو. شوڪت سان بہ اهو تعلق آخر تائين رهيو. بھرحال هن وقت اهي اختلاف ۽ بحث ڄڻ ختم ٿي چڪا آهن ۽ ادب جو فني پاسو وڌيڪ اهم ٿي ويو آهي.

 

شيخ عزيز

شيخ عزيز سان منھنجي رڳو هڪ ملاقات چاليهہ ٻائيتاليهہ سال اڳ عبرت جي آفيس ۾ ٿي هئي، جڏهين اسان ڪجهہ دوست ڪراچي يونيورسٽي ۾ سنڌي اخبارن جي نمائش لاء ڪوششون ڪري رهيا هئاسين. مون کي ان وقت محسوس ٿيو تہ هو هڪ گهٽ ڳالھائو ۽ پنھنجي ڪم سان ڪم رکڻ وارو ماڻھو هو. اڳتي هلي سندس صحافتي ڪيريئر ۾ اها ڳالھہ سامھون آئي تہ پنھنجي پيشہ ورانا قابليت ۽ صلاحيت ۽ بااثر ماڻھن سان ناتن هئڻ جي باوجود هن رڳو پنھنجي ڪم تي ئي ڌيان ڏنو ۽ هرو ڀرو جي شھرت حاصل ڪرڻ لاء ڪنھن طرح جي پبلڪ رليشننگ نہ ڪئي. سنڌ جي صحافين ۽ اديبن جي صورتحال کي ڏسندي مون کي ڪڏهين ڪڏهين ائين لڳندو هو تہ هن جو انھن ماڻھن سان ڪو واسطو ئي نہ هو. هڪ سچو پروفيشنل ۽ پنھنجي ڪم سان ڪميٽيڊ ھو. سندس لکڻيون معروضي ۽ حقيقتن تي ٻڌل هونديون هيون. منھنجي لا۽ هو واقعي هڪ اتساه هو.

ظفر اڄڻ

ظفر اڄڻ بہ گذاري ويو. هو بي شڪ فھميدہ رياض جو مڙس هو، فھميدہ سان ڏک سک جو هڪ ڊگهوعرصو هن گذاريو. جلاوطني، قيد ۽ معاشي تڪليفون. آخر تائين فھميدہ سان گڏ رهيو. پر سندس سڃاڻپ رڳو فھميدہ ناهي. اهو رڳو سندس زندگي جو هڪ پاسو آهي. هو گهڻو عرصو سنڌي عوامي تحريڪ سان رهيو. منھنجو بہ ساڻس واسطو ان حوالي سان ئي ٿيو. هڪ سٺو مقرر، ليکڪ ۽ مھذب ماڻھو هو. سياسي بحث مباحثي يا سندس ذات جي حوالي ڳالھہ ٻولھہ ۾ فھميدہ تہ ڪڏهين چڙي پوندي هئي پر هو ڪڏهين چڙندو نہ هو ۽ هميشہ مرڪ سندس منھن تي هوندي هئي. اها سندس خاصيت هئي تہ هو پيپلزپارٽي جي بہ ويجهو رهيو ۽ فھميدہ جا بينظير ڀٽو سان بہ سٺا لاڳاپا هوندا هئا پر انھن ان مان ڪي فائدا نہ ورتا ۽ پنھنجي حياتي ۾ معاشي ڏکيائين کي همت سان منھن ڏنو. هڪ دوست طور هو هميشہ ياد رهندو.

اختر درگاھي

اختر درگاهي سان ان ملاقات ۽ سندس ڏنل محبت کي هميشہ ياد ڪندو آهيان جڏهين اسٽيٽ بينڪ جي ٽيم، جنھن ۾ آئون بہ شامل هوس، صادق آباد جي ويجهو سنجر پور ۾ زرعي ترقياتي بينڪ جي هڪ برانچ جي انسپيڪشن ڪري رهي هئي. اختر ان برانچ ۾ آفيسر هو. پنھنجي ڪم دوران ٽيم جي اها ڪوشش هوندي آهي تہ اها ڪنھن سان پنھنجن ذاتي لاڳاپن جو ڏيک نہ ڏئي تہ جيئن ان سان ڪو غلط تاثر قائم نہ ٿئي. اختر سان منھنجي واقفيت ڪراچي سنگت جي حوالي سان هئي. هن مون کي سڃاتو ۽ اهو ممڪن نہ هو تہ اسان هڪٻئي سان ذاتي حوالي سان پنھنجي تعلق کي پاسيرو رکون. هن ٽيم جي ٻين همراهن کي چيو تہ اسان توهان جي خدمت بينڪ جي حوالي سان نہ پر ان ڪري ٿا ڪيون تہ رئوف منھنجو دوست آهي. اختر مون کي ٻڌايو تہ هو روز روهڙي کان هت اچ وڃ ڪندو آهي. مون کي هن چيو تہ اوهان کي ڪجهہ ڪتاب ڏيڻا آهن. مون کيس ٻڌايو تہ سڀاڻي اسان رحيم يار خان ۾ هونداسين. اها سندس محبت هئي تہ ٻئي ڏينھن هو مون کي ڪتاب ڏيڻ لاء رحيم يار خان پھچي ويو. سندس اها محبت ۽ قرب جنھن ۾ سندس ڪو بہ غرض يا برانچ جي انسپيڪشن جي حوالي سان ڪا گهر نہ هئي، مون کي گهڻو متاثر ڪيو. ان کي سال گذري ويا، پر ساڻس پوء وري ملاقات نہ ٿي سگهي آهي. شل جتي هجي خوش هجي.


 

عجيب ڳالھيون

صبوح جو واڪ ڪندي ڪڏهين ڪڏهين ڪن عجيب ماڻھن سان ملاقات ٿيندي آهي. ٿورو عرصو اڳ جي ڳالھہ آهي فجر جو وقت هو آئون اڃا گهران نڪتو هوس تہ هڪ نوجوان اچي مليو. هٿ ملائڻ کانپوء مون کي نھايت نماڻي انداز ۾ چيائين تہ انڪل سڄي رات گذري ويئي آهي گهر وارا مون کي در نہ ٿا کولين. اڄڪله جون جيڪي حالتون آهن ان ۾ ڪنھن تي ڀروسو ۽ همدردي ڪرڻ ڏکي ڳالھہ آهي. ان ڪري مون سندس ڳالھہ ٻڌي ۽ کيس تسلي ڏيئي اڳتي وڌي ويس.
ٻئي ڀيري ائين ٿيو تہ آئون اڃا واڪ ڪري پارڪ مان نڪتس تہ موٽر سائيڪل تي ٻہ نوجوان اچي منھنجي آڏو بيٺا. انھن پڇيو تہ انڪل ٽائم ڇا ٿيو آهي. مون کين چيو تہ مون وٽ واچ ناهي. پوء ڀلا اوهان وٽ موبائل تہ هوندو. مون کين چيو تہ نہ مون وٽ موبائل بہ ناهي. ڇاڪاڻ تہ واڪ ڪندي آئون موبائل نہ کڻندو آهيان. مون کي اها ڳالھہ سمجه ۾ نہ آئي تہ آيا انھن جو مقصد واقعي وقت معلوم ڪرڻ هو يا موبائل ڦرڻ هو. ڇاڪاڻ تہ موبائل انھن ڇوڪرن وٽ بہ ضرور هوندو.
اڄ آئون واڪ ڪري جيئن پارڪ مان نڪتس پئي تہ منھنجو هڪ واقف هڪ نوجوان سان ڳالھائي رهيو هو. آئون کين سلام ڪري پارڪ مان نڪري آيس. ڪجهہ اڃا اڳتي مس ويو هوندس تہ اهي ٻيئي اڃي مون کي گڏيا. ان نوجوان جو مسئلو اهو هو تہ رات دير سان ٻين وڳي گهر وڃي ٿو ۽ ان مھل گهر وارا ان کي در نہ ٿا کولين. هو پڇي پيو تہ ڇا اهو ممڪن آهي تہ رات ان پارڪ ۾ گذاري. ڇاڪاڻ تہ هتي رات ۾ گهڻا ماڻھو اچي شراب وغيرہ پين ٿا. اسان کيس چيو تہ اهو خطري کان خالي ناهي. ان نوجوان جي پنھنجي چواڻي تہ هو مختلف نشا ڪري ٿو ۽ کيس اهو بہ ڊپ هجي ٿو تہ کيس ڪينسر ۽ ٻيون مختلف بيماريون نہ ٿي پئن. هن نوجوان جي عمر پنجويهہ سال هئي ۽ سندس چواڻي تہ هو اٺين ڪلاس ۾ پڙهي ٿو. اسان کيس چيو تہ بھتر اهو آهي تہ هو نشي مان پنھنجي جان آجي ڪري ۽ هڪ معمول جي زندگي ڏانھن اچي.
سماج ۾ جيڪا ٽوڙ ڦوڙ ٿي رهي آهي ان گهڻا سماجي ۽ معاشي مسئلا پيدا ڪري ڇڏيا آهن. خاص طور نوجوانن کي پنھنجي گهر مان اها آسيس ۽ تحفظ جو احساس نہ ٿو ملي جيڪو کين هڪ نارمل زندگي گذارڻ ڏانھن وٺي وڃي.
 

عوامي آواز

هلال پاڪستان جي ڪراچي مان شائع ٿيڻ کان اٽڪل سترنھن سال پوء 1989 ۾ ٻي سنڌي اخبار عوامي آواز ڪراچي مان جاري ٿي. آئون سمجهان ٿو تہ ان وقت ڪمپيوٽر تي سنڌي ڪمپوزنگ جي متعارف ٿيڻ ڪري سنڌي ڪتابن ۽ اخبارن وغيرہ جي اشاعت وڌيڪ سولي ٿي پيئي هئي ۽ اها ئي ڳالھہ نئين اخبار عوامي آوازجي فائدي ۾ هئي.
ان اخبار کي کاٻي ڌر جي ڪجهہ سياسي ڪارڪنن امداد اوڍو، ڊاڪٽر جبار ختڪ ۽ ناصر بلوچ گڏجي جاري ڪيو هو. ان ڪري ان متعلق اهو ئي تاثر هو تہ اها سنڌ ۽ ان جي ماڻھن جي مسئلن جي بھتر انداز ۾ ترجماني ڪندي. خاص طور امداد جو سنڌي صحافت جي لحاظ کان تجربو بہ هو. هو هتان ڪراچي مان ف م لاشاري جي سھڪار سان سنڌ سجاڳ رسالو بہ شائع ڪندو هو جنھن جو الڪرم اسڪوائر ۾ دفتر هو، جتي هڪ ٻہ ڀيرا منھنجو بہ لاشاري سان گڏ وڃڻ ٿيو هو.
عوامي آواز جو شروع ۾ دفتر لياري جي علائقي چاڪيواڙا ۾ هو. هن اخبار کي ڪارڪنن جي اخبار ڪري ليکيو ٿي ويو. ان ڪري گهڻن ان ۾ رضاڪارانہ طور پنھنجيون خدمتون ڏنيون. هلال جا گهڻا ڪارڪن اخبار ۾ پنھنجي معمول جي ڊيوٽي ڪري شام جو اچي عوامي جي ڊيسڪ تي ڪم ڪندا هئا. گهڻا نوجوان اخبار جي ڪمپيوٽر سيڪشن ۾ اچي ڪم ڪندا هئا. انھن ماڻھن کي معاوضي جي ڪا پرواه نہ هوندي هئي. مقصد اهو هوندو هو تہ اخبار کي ڪنھن بہ ريت پنھنجن پيرن تي بيھاري ڪامياب ڪرڻو هو.
ان ۾ دوستن جي اها ڪوشش هوندي هئي تہ ڪو اهڙو قدم نہ کڻجي جنھن سان هلال کي ڪو نقصان پھچي. ڪجهہ عرصي کانپوء عوامي آواز جي مالڪن ان ڳالھہ کي محسوس ڪيو تہ اخبار کي ڪنھن مضبوط ۽ نالي واري ايڊيٽر جي ضرورت آهي. ان سلسلي ۾ امداد جا اڳ ئي ف م لاشاري سان لاڳاپا هئا. ان ڪري انھن ساڻس رابطو ڪيو. فقير محمد مون کي چيو تہ جبار ۽ امداد سان ڳالھائڻو آهي تون بہ مون سان هل. اسان چار ئي ڄڻا ڪلفٽن ۾ هڪ جاء تي گڏجي ويٺاسين. پر اتي ڪنھن نتيجي تي نہ پھتاسين. پوء مون پنھنجي ليکي لاشاري کي اها صلاح ڏني تہ هو عوامي جوائن نہ ڪري. ڇاڪاڻ تہ اها ڳالھہ هلال ۽ ان جي ڪارڪنن جي حق ۾ نہ هوندي. لاشاري اخبار جي مختلف شعبن کي سنڀالڻ سان گڏ ورڪرز يونين جو صدر بہ هو ۽ اخبار جي ڪارڪنن لاء وڏو ڀرجهلو هو. ان گڏجاڻي ۾ امداد ۽ جبار پڻ منھنجي روئي مان اندازو لڳائي ورتو هو تہ آئون ان ڳالھہ جي حق ۾ نہ هوس. ان ڪري انھن فقير سان ڌار ڳالھائڻ شروع ڪيو ۽ کيس ان ڳالھہ تي قائل ڪيو تہ هو هلال ڇڏي عوامي ۾ اچي. ان کانپوء ان سلسلي ۾ لاشاري سان ڪا ڳالھہ ٻولھہ نہ ٿي ۽ خبر تڏهين پيئي جڏهين هن هلال ڇڏي عوامي جوائن ڪئي.
عوامي آواز ڪنھن سياسي جماعت وغيرہ جي اخبار نہ هئي. ان ڪري ان جي مالڪن تي ملازمن يا اخبار جي پاليسي وغيرہ جي حوالي سان بہ ڪا پابندي نہ هئي. ان ڳالھہ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي تہ رڳو جوش جذبي ۽ ڪمٽمنٽ سان ماڻھو جو پيٽ ۽ ان جون معاشي ضرورتون پوريون نہ ٿينديون آهن. گهڻن ڪارڪنن هڪ جوش ۽ جذبي ۾ اخبار جوائن ڪئي هئي، پر مالڪن پاران ان جي جوڳي موٽ نہ ڏني ويئي. پگهارن وغيرہ جي وقت تي نہ ملڻ ۽ مالڪن جي اڻ سھائيندڙ روئي جي ڪري گهڻا ڪارڪن مايوس ٿي اخبار ڇڏي ويا.
فقير کي انھن ايلازن منٿن سان آندو هو ۽ ان جي ڪري هن پنھنجي هلال پاڪستان جي نوڪري ڇڏي هئي، پر هو انھن سان گهڻو وقت نہ هلي سگهيو ۽ ٻي ڪنھن متبادل نوڪري نہ هئڻ جي باوجود هن اها نوڪري ڇڏي ڏني. جاڳو جي نڪرڻ تائين هو بيروزگار ۽ پريشان رهيو.
مون باقاعدي عوامي ۾ نوڪري تہ نہ ڪئي پر ان سان هڪ ويجهو لاڳاپو رهيو. مضمون وغيرہ لکڻ کانسواء مون کي امداد ادبي صفحي سنڀالڻ لاء چيو ۽ مون سان طئي ٿيو تہ صفحي سان گڏ اوهان اخبار لاء جيڪي لکندا ان جو معاوضو ڏنو ويندو. پر اهو رڳو واعدو ۽ آسرو ئي هو. ان تي عمل نہ ٿيو ۽ مون ڪمٽمنٽ پوري نہ ٿيڻ جي ڪري اهو ڪم ڇڏي ڏنو. اخبار جي مالڪن جي ترقي پسند پسمنظر جي ڪري دوستن ساڻن غير مشروط سھڪار ڪيو، پر اهي هڪ تہ ڪامريڊ مان ڦري سيٺ ٿي ويا ۽ ٻيو تہ ساڳي وقت اخبار کي هڪ پيشي ورانہ انداز ۾ نہ هلائي سگهيا. منھنجو پوء بہ عوامي آواز سان هڪ نہ ٻي صورت ۾ واسطو رهندو آيو، پر ان جي باوجود تہ اخبار جي آفيس لياري مان نامڪو سينٽر نيو چالي ۽ پوءِ نپيئر بيرڪس منتقل ٿي ۽ مالڪ بہ سکيا ٿيا، پر سندن ڪارڪنن سان ورتاء ۾ گهڻو سڌارو نہ آيو.
منھنجو صحافت سان اڻسڌو واسطو تہ رهيو آهي پر آئون باقاعدي طور ڪنھن اخبار يا رسالي وغيرہ جو ملازم نہ رهيو آهيان. مختلف اخبارن ۾ ڇپجندڙ منھنجن مضمونن وغيرہ جي ڪري گهڻن واققڪارن ۽ ٻين ماڻھن وٽ اهو تاثر رهيو آهي تہ آئون شايد ڪنھن اخبار جو ملازم آهيان. اهو تاثر خاص طور هلال پاڪستان جي حوالي سان رهيو آهي. هڪ پيشي ور صحافي طور ڪم ڪرڻ شايد منھنجي مزاج ۾ ناهي. مون کي ياد ٿو پئي تہ بدر ابڙو جڏهين پڪار جو ايڊيٽر هو تہ هن مون کي شام جو آفيس مان موٽڻ کانپوء ڊيسڪ تي ڪم ڪرڻ لاء چيو هو. اخبار جي آفيس ان وقت نيو چالي تي هئي. شاهين ڪامپليڪس ۾ پنھنجي آفيس مان موٽندي شايد ٻہ ڏينھن آئون اتي وڃي سگهيس. لاڳيتو صبح کان رات تائين ڪم ڪرڻ منھنجي لاء ٿڪائيندڙ هو. ان جي ڪري پنھنجو پاڻ، گهر، لکڻ پڙهڻ ۽ ٻين ڪمن کي بہ وقت نہ پي ڏيئي سگهيس. اهڙي ريت باقاعدي طور آئون ڪڏهين بہ هڪ پيشي ور صحافي نہ ٿي سگهيس.

 

ف م لاشاري: ڪجهہ يادون

آئون گهڻي عرصي کان فقيرمحمد لاشاري سان پنھنجي ذاتي تعلق متعلق تفصيل سان لکڻ چاهيان پيو پر الائي چو لکي نہ سگهيس. سندس وفات کان فوري پو۽ سندس ويجهي دوست، جنھن سان منھنجو بہ سندس حوالي سان تعلق هو، عبدالرحيم سمون، جيڪو ان وقت ڪي اي ايس سي ۽ هاڻي ڪي اليڪٽرڪ ۾ انجنيئر هو، مون کي ڏه هزار روپيا ڏنا تہ ان مان لاشاري تي ڪو سٺي نموني پروگرام ڪرايو. اهي پئسا مون ان وقت سنگت ڪراچي جي سيڪريٽري رزاق سھتو جي حوالي ڪيا. انھن پئسن مان انھن ڪراچي جي ڪنھن هوٽل ۾ اهو پروگرام ڪرايو، جنھن ۾ انھن مون کي بہ مضمون پڙهڻ لاء چيو هو. اهو مضمون خبر ناهي تہ ڪٿي هليو ويو. ان کانپوء تفصيل سان ڪا شي لکي نہ سگهيو آهيان.
فقيرسان منھنجو تعلق ان ريت قائم ٿيو. ان وقت اسان ڪجهہ دوست سنڌي عوامي تحريڪ کان ڌار ٿي ڊاڪٽر ارباب جي وطن دوست ۾ شامل ٿيا هئاسين. فقير ان وقت ڊاڪٽر ارباب جو ويجهو دوست ۽ وطن دوست جي اهم ڪارڪنن ۾ شامل هو. هو پارٽي جو نظرئي دان سمجهيو ويندو هو. اهڙي ريت منھنجو ساڻس تعلق جڙيو. اسان ۾ هڪ ڳالھہ اها گڏيل هئي تہ اسان ان سياسي جماعت ۽ ان جي اڳواڻن مان مطمئن نہ هئاسين ۽ وقت سان گڏوگڏ ان کان لاتعلق ٿي ويا هئاسين.
فقير شروع ۾ ڪراچي آيو تہ اسڪول ۾ استاد هو ۽ پوء اها نوڪري ڇڏي صحافت ۾ آيو ۽ هلال پاڪستان جوائن ڪيائين. اسان جي تعلق جو هڪ حوالو اهو بہ هو. ڇاڪاڻ تہ لکڻ وغيرہ جي حوالي سان منھنجو بہ هلال سان واسطو هو ۽ اتي اچڻ وڃڻ ٿيندو رهندو هو. هڪ ٻيو حوالو سنڌي ادبي سنگت هو. اهڙي ريت اسان جي دوستي ٿي، جيڪا سندس گذاري وڃڻ تائين قائم رهي.
فقير پنھنجي خاندان ۽ گهر وارن سان لاڳاپيل ماڻھو هو. هو جيتوڻيڪ ڪراچي اڪيلو آيو هو پر سندس واسطو پنھنجن ٻارن ۽ ڀائرن ڀينرن سان لاڳيتو هوندو هو. مون کي ياد آهي تہ جڏهين سندس وڏو پٽ بيمار هو تہ ان وقت سندس گهر وارا ڳوٺ ئي رهندا هئا، پر هو ان کي ڪراچي وٺي آيو هو تہ جيئن ان جو مناسب علاج ٿي سگهي. سندس اهو پٽ بيماري وگهي گذاري ويو ۽ هو گهڻي عرصي تائين ان جو ڏک کڻي هلندو رهيو. ساڳي ريت جڏهين هو پنھنجن ٻارن کي ڪراچي وٺي آيو تہ سندس پنھنجي ٻئي پٽ سارنگ ۽ ڌيئرن نصرت ۽ تخليق وغيرہ سان گهڻو لڳاء هوندو هو. هو انھن سان هڪ پي کان وڌيڪ دوست وارو ورتاء ڪندو هو. انھن سان ويھي ڪچھري ڪندو هو، سافٽ بال سان ڪرڪيٽ کيڏندو هو. ساڳي ريت سندس پنھنجي زال سان عزت ۽ پيار وارو رويو هوندو هو. ڳوٺن ۽ ننڍن شھرن ۾ پنھنجي زال کي مار ڪڍڻ مردانگي ۽ ان کان وڌيڪ زال سان مڙس جو پيار ڪري سمجهيو ويندو آهي. هو ٻڌائيندو هو تہ يار ڳوٺ وارا چوندا آهن تہ هن کي تہ پنھنجي زال سان پيار ئي ناهي. ڇاڪاڻ تہ هن ڪڏهين مٿس هٿ ناهي کنيو. هو پنھنجن روين ۽ ورتاء ۾ هڪ متوازن ۽ مھذب ماڻھو هو.
اها سندس شخصيت جي ڇڪ هئي تہ سندس گهڻا خاص طور ذاتي دوست اهو چاهيندا هئا تہ هو رڳو سندن لاء مخصوص هجي ۽ سندن هوندي ٻئي ڪنھن کي وقت نہ ڏئي. منھنجو جيئن تہ ساڻس گهڻو وقت گذرندو هو، ان ڪري مون پاڻ ان ڳالھہ کي محسوس ڪيو. هو چوندو هو تہ يار اهي ماڻھو دوست ۽ زال ۾ ڪو فرق محسوس نہ ٿا ڪن ۽ سندن اها خواهش آئون پوري نہ ٿو ڪري سگهان.
فقير جو سنڌي ادبي سنگت سان هڪ ڊگهو تعلق رهيو. منھنجي خيال ۾ ڪراچي اچڻ کانپوء جلد ئي هو سنگت سان لاڳاپجي ويو هو. هو گهڻو عرصو ڪاروباري ڪاميٽي جو رڪن ۽ اٽڪل ست سال ڪراچي شاخ جو سيڪريٽري رهيو. آخري وقت ۾ هو گهڻو سرگرم نہ رهيو هو. ان سلسلي ۾ اسان جي اها گڏيل ڪوشش هوندي هئي تہ سنگت جي معاملن کي افھام و تفھيم سان هلائجي. ان ئي حوالي سان غلام حسين رنگريز جي سنگت جي سيڪريٽري جنرل هئڻ واري دور ۾ اسان ٻيئي گڏجي رنگريز سان ملڻ لاء ميرپور بٺوري ويا هئاسين ۽ وٽس رات رهيا هئاسين. اهڙي ريت هڪ ڀيري سنگت جي هڪ سالياني ڪانفرنس ۾ گڏجي حيدرآباد وڃڻ ٿيو هو. ڪانفرنس کانپوء رات ڊاڪٽر الھداد ٻوهئي جي گهر رهيا هئاسين.
اسانجو اهو تعلق ادبي نوعيت جو بہ هو ۽ ذاتي نوعيت جو بہ. اسان ٻنھي جو هڪٻئي جي گهرن ۾ اچڻ وڃڻ هوندو هو ۽ اسان جي گهر وارن کي ان جي چڱي ريت خبر هوندي هئي.
ائين ٿيندو هو تہ ڪٿي اسان مان ڪنھن هڪ کي بہ وڃڻو هوندو هو تہ ڪوشش اها هوندي هئي تہ ٻيئي گڏجي وڃون. اهڙو هڪ پروگرام سنگت گهوٽڪي پاران فقير سان رٿيو ويو هو. اهي سڀ اسان ٻنھي جا گڏيل دوست هئا ۽ انھن جو اهو اصرار بہ هو تہ اسان ٻيئي اچون. اتي اسان ٻيئي گڏجي وياسين. پروگرام سان گڏ دوستن شھر جي آسپاس مومل جي ماڙي ۽ ٻيون جيڪي ڏسڻ ۽ گهمڻ جھڙيون جايون هيون، اهي بہ ڏيکاريون. هڪ ڀيري ادارہ امن و انصاف پاران ملتان ۾ هڪ ورڪشاپ رکيو ويو هو، جنھن ۾ ترقي پسند ادبي تحريڪ جي حوالي سان منھنجو مضمون بہ شامل هو. اداري وارن کي مون خاص طور چئي فقير جو نالو ان ۾ شامل ڪرايو. ان پروگرام ۾ اردو جا مختلف اديب ۽ شاعر شامل هئا، جڏهين تہ اسلم اظھر لاهور مان آيل هو. ان وقت شاليمار ايڪسپريس ملتان تي اسٽاپ ڪندي هئي. اداري وارن پارلر ۾ سڀني جي بڪنگ ڪرائي هئي. ان سفر ۾ خاص طور اردو شاعر قمر هاشمي جي مزاحيہ شاعري ۽ ٽوٽڪن مان سڀيئي سڄو رستو مزو وٺندا رهياسين. ملتان ۾ اسان کي اداري جي هاسٽل ۾ رهايو ويو، جتي کاڌي پيتي وغيرہ جا وقت مقرر هئا ۽ سڀني کي ان شيڊول مطابق هلڻو پوندو هو. هتي رحيم بخش آزاد، جيڪو اداري جو ملازم ۽ ان جي رسالي جفاڪش جو ايڊيٽر هو، اسان سان گڏ هو. آزاد جا ملتان جي سرائيڪي اديبن وغيرہ سان واسطا هئا. فارغ وقت ۾ اسان ٽيئي ڄڻا مختلف ماڻھن سان ملڻ لاء نڪري ويندا هئاسين. اهي ٻہ ٽي ڏينھن اسان جي لاء يادگار هئا ۽ سٺيون ۽ خوشگوار يادون کڻي ريل ذريعي ئي ڪچھري ڪندا واپس موٽياسين.
ان دوران دادو ۾ عبدﷲ مگسي جي ڪتاب تي پروگرام هو جنھن ۾ مون کي ۽ فقير کي دعوت ڏني ويئي هئي. پروگرام ان ريت ٺھيو تہ اسان ٻيئي يوسف شاهين جي گهر پھتاسين، جتان سندس گاڏي ۾ معمار ڪامپليڪس ۾ تاجل بيوس جي گهر آياسين. اتان اسان دادو پھتاسين. پروگرام کانپوء رات دادو ۾ رهياسين. تاجل اتان شايد خيرپور هليو ويو. اسان ٽيئي ڄڻا واپس آياسين. رستي ۾ نوري آباد وٽ يوسف شاهين جي ڪارخاني تي بيٺاسين جتي هن اتي ڪم ڪار جو جائزو ورتو ۽ اهڙي ريت اسان واپس ڪراچي آياسين.
ڪجهہ وقت کانپوء فقير ڪنھن ڪانفرنس ۾ انگلينڊ ويو. اتان موٽڻ کان پوء مون کي فون ڪيائين تہ يار بدين هلڻو آهي. ٽنڊو باگو جي سنگت ليڪچر جو پروگرام رکيو آهي. اسان ٻيئي لي مارڪيٽ تان بس ۾ بدين لاء روانا ٿياسين. بس جو ٿڪائيندڙ سفر هو. بس جيئن ئي بدين شھر ۾ داخل ٿي تہ اتي بس مان لھي پياسين. اسان کي ڊاڪٽر آڪاش انصاري جي گهر وڃڻو هو. پڇا ڪندا اتي پھتاسين. اسان جي رهائش اتي هئي. رات جو آڪاش سان گڏجي ٽندو باگو ۾ سنگت جي پروگرام ۾ وياسين جتي ٻين دوستن سان گڏ شمشيرالحيدري بہ موجود هو. رات جو دير سانِ موٽي بدين ڊاڪٽر آڪاش جي گهر آياسين. ٻئي ڏينھن ڪراچي واپسي جو پروگرام هو پر آڪاش جي اصرار تي هڪ ڏينھن اتي وڌيڪ رهي پياسين. ان رات آڪاش اسان کي تلھار کان شادي لارج وٺي هليو جتي هن اسان کي هڪ فنڪار سان ملايو جنھن کي شايد صدارتي ايوارڊ مليو هو. سندس نالو مون کي وسري ويو آهي. جهنگ ۾ آسمان هيٺان ويھي ڪچھري ڪئيسين. واپسي ۾ تلھار ۾ آڪاش جي هڪ ڊاڪٽر دوست سان ڪچھري ڪري بدين آياسين جتان ٻئي ڏينھن حيدرآباد رستي، جتي ابراهيم جوئي سان ڪچري ڪئيسين ۽ موٽي ڪراچي آياسين.
1989 ۾ لاهور ۾ جمھوريت پسند مصنفين جي ڪانفرنس ۾ سنڌي اديبن جو جيڪو وفد ويو هو ان ۾ بہ اسان ٻيئي شامل هئاسين. ان ڪانفرنس ۾ مون جمھوريت ۽ ثقافت جي عنوان سان مضمون پڙهيو هو.
سندس جاڳو ۾ وڃڻ کانپوء اسان جو ملڻ گهٽجي ويو هو. بھرحال پوء بہ هڪ تعلق هو۽ ملاقات ٿيندي رهندي هئي. هڪ ڀيري بدر ابڙي فون ڪيو تہ فقير جي طبيعت ٺيڪ ناهي. ان وقت فقير معمار ڪامپليڪس جي ويجهو رهندو هو. اسان ٻيئي گڏجي اتي وياسين. طبيعت ٺيڪ نہ هئڻ جي ڪري هو گهر ۾ ئي هو. بھرحال اسان اتي ساڻس ڊگهي ڪچھري ڪئي ۽ ماني بہ کاڌيسين. اهو شايد 18 مئي 1993 جو ڏينھن هو. ٻن مھينن کانپوء 18 جولائي 1993 تي جيئن آئون آفيس وڃڻ لاء گهران نڪتس پئي تہ بابا، جنھن جي هٿ ۾ هلال پاڪستان هئي، مون کي ٻڌايو تہ توهانجو دوست ايڪسيڊنٽ ۾ گذاري ويو آهي.

شھر ۽ قبرستان

جيئرا ماڻھو مري ويلن کي کڻي ڪيترو بہ پاڻ کان ڌار ڪرڻ چاهين، پر اها ڳالھہ ممڪن ناهي. هونئن تہ چوندا آهن تہ سڄي ڌرتي قبرستان آهي ۽ قبرن مٿان ئي ماڻھو هلي ۽ رهي ٿو. پر اهي ڳالھيون هاڻي عام مشاهدي ۾ اچن ٿيون.
هن وقت تہ ڪراچي جي مختلف علائقن ۾ قبرستان آهن، پر اڌ صدي کن اڳ جڏهين شھر ايڏو وڏو نہ هو تڏهين بہ مختلف علائقن ۾ قبرستان هوندا هئا. اسان جو پراڻو گهر مٺي در جي علائقي اڇي قبر وٽ هوندو هو. هن وقت تہ عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ اهو نالو بابا نور شاه غازي جي مقبري جي اڇي رنگ جي ڪري مشھور ٿيو هو. پر هتي باقاعدي هڪ وڏو قبرستان هو جنھن جا آثار اسان کي هاڻي بہ ملن ٿا. ان مزار کان ٿورو فاصلي تي هڪ ڪمپائونڊ، جتي قبرن جا نشان آهن، اتي سنڌ اسلاميا هوٽل وارن پنھنجو ڪچن قائم ڪيو هو. ساڳي ريت ان جي ڀر ۾ عاليشان ميمڻ مسجد آهي. اتي موجود قبرستان کي ڊاهڻ کانسواء اها مسجد قبرستان جي مٿان ٺاهي ويئي آهي ۽ قبرستان ۾ وڃڻ لاء رستو آهي. ماڻھو خاص طور جمعي جي رات ۽ ٻين خاص ڏينھن ۽ راتين تي ان قبرستان ۾ دعا گهرڻ لاء ويندا آهن. هن وقت ان قبرستان جا ڪجهہ آثار تہ ملن ٿا پر اهو ڄڻ شھر جي شور ۾ گم ٿي ويو آهي ۽ گهڻن ماڻھن کي ان جي ڄاڻ ناهي.
ساڳي ريت جڏهين اسان نوآباد رهڻ وياسين تہ اتي ٿوري فاصلي تي لي مارڪيٽ جي ويجهو ميران پير آهي. ان سان گڏ ئي قبرستان آهي. ڪنھن دور ۾ اهو گهٽ آبادي وارو علائقو هوندو ۽ ان کي ماڻھن قبرستان جي طور استعمال ڪيو هوندو. پر وقت سان گڏوگڏ هن علائقي جي تجارتي اهميت بہ وڌي ويئي ۽ ساڳي وقت آبادي ۾ پڻ واڌارو اچي ويو. هاڻي قبرن ۽ رهائشي گهرن ۾ ڪو فرق نہ رهيو آهي.
شھر جي مختلف علائقن ۾ ماڻھن پنھنجي سھولت آهر قبرستان قائم ڪيا آهن. پراڻي شھر ۾ هن وقت ٻہ وڏا قبرستان آهن. هڪ ماري پور روڊ تي مورڙي جو قبرستان آهي، جيڪو شھر جي گهڻن پراڻن ماڻھن جي استعمال ۾ آهي ۽ ٻيو مشھور ميوه شاه قبرستان آهي، جيڪو هڪ پاسي ٻڪراپڙي لياري کان شروع ٿي گوليمار ۽ گارڊن تائين هليو وڃي ٿو. اهو شايد ڪراچي جو هڪ وڏو قبرستان آهي. هتي هڪ تہ عام قبرستان آهي جتي ڪنھن جي بہ تدفين ٿي سگهي ٿي، جڏهين تہ مختلف جماعتن وغيرہ پاران پنھنجا ڪمپائونڊ وغيرہ ٺاهيا ويا آهن جتي سنڀال لاء انھن جا ماڻھو مقرر آهن ۽ اتي رڳو ان جماعت سان لاڳاپيل ماڻھو جي ئي تدفين ٿي سگهي ٿي. اهڙو ئي هڪ ڪمپائونڊ اسان جي وڏن جي ٺاهيل جماعت سنڌي مومن جماعت پاران بہ قائم ڪيو ويو هو.
اهو قبرستان لياري نئين سان گڏ ئي اهي. اهو قبرستان پنھنجي ڊيگه ۽ ويڪر ٻنھي لحاظ کان ڦھلجندو ويو آهي. اڳ جيڪي قبرون روڊ سان لڳ هونديون هيون اهي هاڻي گهڻو اندر هلي ويون آهن ۽ انھن کي ڳولھڻ لاء گهڻي جاکوڙ ڪرڻي پئي ٿي. ساڳي ريت روڊ جي ويڪر بہ گهٽجي ويئي آهي ۽ ماڻھن ۽ گاڏين جي اچ وڃ ۾ گهڻي ڏکيائي ٿئي ٿي. هتي گهڻا پراڻا قبرستان ميسارجي لينڊ مافيا جي قبضي ۾ اچي چڪا آهن. ميوه شاه جي مزار جي بلڪل سامھون هڪ ننڍو ڪمپائونڊ هوندو هو جتي ڏيڍ ٻہ سو سال اڳ جون قبرون هونديون هيون. انھن ۾ منھنجي ڏاڏي جي ناني عبد الرحيم آخوند جي قبر پڻ هوندي هئي. اسان بابا سان گڏ جڏهين قبرستان ويندا هئاسين تہ پھرين اتي فاتحہ پڙهندا هئاسين. هن وقت اهو قبرستان ختم ٿي چڪو آهي. ساڳي ريت ٽيهہ چاليهہ سال اڳ منھنجا ناناڻا شيرشاه وليج ۾ رهندا هئا. جھان آباد کان نئين پار ڪري اتي وڃڻو پوندو هو. اهو سڄو ويران علائقو هوندو هو. منھنجو هڪ ماما ٻڌائي پيو تہ رات جو دير سان موٽڻ مھل قبرستان مان گذرڻو پوندو هو، پر سندس چواڻي تہ ڪو ڊپ ڊاء نہ هوندو هو. پر منھنجي هڪ ٻئي مامي لاء جنھن جي ان ئي علائقي ۾ واٽربورڊ جي هڪ وال تي رات جي ڊيوٽي هوندي هئي، هو ٻڌائي پيو تہ هن هتي رات جو هڪ ڏائڻ کي ڏٺو هو ۽ پوء لاڳيتا ٻہ ٽي ڏينھن بخار ۾ گهر ۾ پيو هو. ساڳي ريت اهو علائقو امن ڪاميٽي جي زور هئڻ وقت ان جي اثر هيٺ هو. ماڻھو رات جو جنازا کڻي اچڻ کان پاسو ڪندا هئا پر ڏينھن ڏٺي بہ قبرن تي فاتحہ پڙهڻ لاء ايندڙ ۽ جنازن سان گڏ ايندڙ ماڻھن جو ڦرجڻ هڪ عام ڳالھہ هئي. هن وقت ان معاملي ۾ ڪجهہ ٺاپر آهي.
تازو منھنجو هڪ جنازي سان گڏ گوليمار جي رستي کان قبرستان وڃڻ ٿيو. قبرستان جي سڄي رستي ۾ ماڻھن ائين پنھنجا گهر ٺاهي ڇڏيا آهن جو اها خبر نہ ٿي پئي تہ جيئرن انسانن جي آبادي ڪٿي ختم ٿئي ٿي ۽ قبرستان ڪٿان شروع ٿئي ٿو. گهڻين جاين تي قبرن جي مٿان گهر ٺھيا پيا آهن. ائين لڳي ئي نہ ٿو تہ ماڻھن کي ڪو قبرن يا مڙدن جو ڊپ يا احترام رهيو آهي.
هڪ لحاظ کان اهو علائقو جيڪو ڪنھن وقت شھر جي پسگردائي ليکيو ويندو هو هن وقت بلڪل شھر جي وچ ۾ ۽ ان جو حصو بڻجي چڪو آهي. هاڻي قبرستان جي ڊپ ۽ تقدس جي ڪا اهميت نہ رهي آهي. اهو سلسلو لاڳيتو هلندڙ آهي ۽ ان تي ڪنھن بہ پاسي کان ڪا روڪ ٽوڪ ناهي.
 

ڪاليج ۽ استاد

لياري جا گهڻا شاگرد ايس ايم آرٽس، ايس ايم سائنس، ڊي جي ۽ اڙدو ڪاليج ۾ داخلا وٺندا هئا جيڪي لياري جي ويجهو هوندا هئا. هارون ڪاليج لياري ۾ هئڻ ڪري هتان جي ماڻھن لاء هارون خاندان جو هڪ ٻيو تحفو هو. سندن مقصد ان کي تجارتي مقصد يا نفعي لاء استعمال ڪرڻ بدران ماڻھن جي خدمت ۽ انھن کي وڌيڪ سھولت فراهم ڪرڻ هو.
مئٽرڪ کانپوء مون هارون ڪاليج ۾ ئي داخلا ورتي. اهو ڪاليج بہ ان ڪمپائونڊ ۾ موجود هو جتي اسڪول ۽ يتيم خانو وغيرہ هئا. ان جو هڪ ڪارڻ اهو بہ هو تہ منھنجي وڏي ڀاء بہ هتان ئي گريجويشن ڪئي هئي. ان ڪاليج جي هڪ وڏي خاصيت اها هئي جنھن جي ڪري اهو سڄي ملڪ ۾ مشھور هو تہ اڙدو جو مشھور ترقي پسند شاعر ۽ دانشور فيض احمد فيض ان ڪاليج جو پھريون پرنسپل هو. هن اهو عھدو عبدﷲ هارون جي ڌي ليڊي شوڪت هارون جي دوستي ڪري قبول ڪيو هو. هڪ لحاظ کان اهو هڪ اعزازي عھدو هو ۽ هو ڪاليج ۾ گهٽ ئي نظر ايندو هو. پر ڪاليج ۾ خاص طور استادن جي تقرري ۾ هن ان ڳالھہ جو خيال رکيو هو تہ اهي پنھنجي مضمون جي بہ ڄاڻ رکندا هجن ۽ سندن هڪ ترقي پسند نڪتہ نظر پڻ هجي. ڪاليج جو انتظام ۽ روزمرہ جي معاملن کي ڏسڻ وائس پرنسپل ڊاڪٽر م ر حسان جو ڪم هوندو هو.
لياري ۾ هئڻ ڪري ڪاليج ۾ سنڌي ۽ بلوچ شاگردن جي گهڻائي هوندي هئي. شاگردن جون مختلف تنظيمون سرگرم هونديون هيون. اهي گهڻو ڪري سنڌي ۽ بلوچ شاگردن جا قوم پرست گروپ هوندا هئا.
شاگرد يونين جون باقاعدي پنھنجي وقت تي چونڊون ٿينيون هيون. شاگرد سياست ۾ تشدد نہ هو ۽ يونين جي چونڊن ۾ اهڙا شاگرد بہ چونڊجي ايندا هئا جيڪي اڻ ڌريا هوندا هئا ۽ انھن جو ڪنھن تنظيم سان تعلق نہ هوندو هو. مون فيض صاحب کي ڪڏهين ڪاليج جي عمارت ۾ نہ ڏٺو پر هڪ ڀيرو ڪاليج ۾ لطيف ڊي جي موقعي تي هو اتي موجود هو. جڏهين هو تقرير ڪرڻ بيٺو تہ ڪجهہ شاگردن شور ڪرڻ شروع ڪيو تہ سنڌي ۾ ڳالھائي جيڪا ڳالھہ سندس لاء ممڪن نہ هئي. بھرحال ڪنھن ريت هن پنھنجي تقرير پوري ڪئي. ڊاڪٽر م ر حسان علم سياست جو استاد هو پر هو گريجويٽ ڪلاسن کي پڙهائيندو هو. جيئن تہ آئون ٻن سالن کانپوء انٽرميڊيٽ ڪري ڪاليج ڇڏي يونيورسٽي هليو ويس ان ڪري مون کي کانئس پڙهڻ جو موقعو نہ مليو. پر جيڪي شاگرد کانئس پڙهيا هئا اهي سندس علم ۽ ڄاڻ جي تہ تعريف ڪندا هئا پر کين اها شڪايت هوندي هئي تہ مذهب ڏانھن سندس رويو همدردي وارو نہ هو.
بشارت صاحب ايڪانامڪس جو استاد هو. هو ليڪچر نہ ڏيندو هو پر وٽس هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي، جنھن کي هو ڪلاس ۾ داخل ٿيڻ سان کوليندو هو ۽ شاگردن کي ان مان لکائيندو ويندو هو. سندس ڳالھين مان سندس سياسي خيالن وغيرہ جي خبر نہ پوندي هئي، پر سندس ذهن ۾ هڪ صنفي تعصب هوندو هو. سندس هڪ ڳالھہ مون کي اڃا ياد آهي.هن ڪلاس دوران پڙهائيندي چيو هو تہ مڙد عورت جي ڀيٽ ۾ سٺا کاڌا تيار ڪري سگهندو آهي.
انگريزي جو مضمون اسان کي هڪ استاد پڙهائيندو هو جنھن جو نالو مون کي وسري ويو آهي. هي نرم مزاج جو شخص ۽ مختلف سبق اڙدو ۾ سمجهائيندو هو. ڪلاس جي هڪ شاگرد کيس چيو تہ اوهان اڙدو جي بجائي اسان کي سنڌي ۾ سمجهايو، جيڪا ڳالھہ ان لاء ممڪن نہ هئي. ان تي ان شاگرد کي جواب ڏنو تہ هي انگريزي جو مضمون آهي، پوء آئون ڇو نہ انگريزي ۾ سمجهايان جنھن تي هو شاگرد خاموش ٿي ويو. انگريزي جو هڪ ٻيو استاد واسطي صاحب هوندو هو، جيڪو گريجويٽ ڪلاسن کي پڙهائيندو هو. اقبال صاحب سماجي اڀياس جو مضمون پڙهائيندو هو. سندس پڙهائڻ جو انداز هڪ تقرير وارو هوندو هو. هو ڪلاس ۾ اهڙيون ڳالھيون ڪري ويندو هو، جيڪي گهڻن شاگردن لاء هضم ڪرڻ ڏکيون هونديون هيون. رٽائر ٿيڻ کانپوء هن وڪالت شروع ڪئي هئي ۽ شھر جي مختلف سياسي ۽ ادبي پروگرامن وغيرہ ۾ نظر ايندو هو. نظام صحرائي سنڌي جو استاد هو. هي سائين تاج صحرائي جو پٽ هو. منھنجي ساڻس ڪاليج ڇڏڻ کانپوء سگا پاران ڪرايل سچل ڪانفرنس ۾ ملاقات ٿي هئي. مون وٽ اسلامڪ هسٽري جي بجائي اسلامڪ اسٽيڊيز جو مضمون هو. شاگردن جو گهڻو لاڙو اسلامڪ هسٽري جي مضمون ڏانھن هوندو هو، ان ڪري ان مضمون جي ڪلاس ۾ گهٽ شاگرد هوندا هئا. جيڪو استاد اهو مضمون پڙهائيندو هو، ان جو نالو شايد بشارت هو. هڪ لائق ۽ مھربان ماڻھو هو. پڙهائي سان گڏ مختلف ٻين معاملن تي شاگردن کي صلاحون ڏيندو رهندو هو. منھنجي اسٽيٽ بينڪ جوائن ڪرڻ کانپوء هي اڃا ڪاليج ۾ هو ۽ آفيس مان گهر موٽندي ڪڏهين ڪڏهين رستي پنڌ ساڻس سلام دعا ٿي ويندي هئي.
ڪاليج جو اسٽاف گهڻي ڀاڱي لياري جي مقامي ماڻھن تي مشتمل هوندو هو. ان ڪري شاگردن کي ساڻن لھہ وچڙه ۾ اچڻ ۾ گهڻي ڏکيائي نہ ٿيندي هئي. هڪ سٺي لائبريري هوندي هئي جتي ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو موجود هو ۽ مختلف اخبارون وغيرہ ايندا هيون. هڪ بلوچ حسين بخش لائبريرين هو، جنھن جون نيشنل عوامي پارٽي سان همدرديون ھونديون ھيون. هو منھنجي ڪلاس فيلو ۽ دوست غلام محمد جو دوست هو، جنھن جي ڪري سندس مون سان بہ دوستي ٿي ويئي. غلام محمد ۽ هي ٻيئي پوء پي آئي اي ۾ ملازم ٿي ويا. غلام محمد سان تہ پوء بہ رستي پنڌ ملاقات ٿيندي هئي، پر حسين بخش سان پوء ملاقات نہ ٿي.
اسڪول جي ڀيٽ ۾ ڪاليج ۾ وڌيڪ آزادي هجي ٿي. ان جي باوجود تہ هتي ڪلاسن وغيرہ اٽينڊ ڪرڻ جي ڪا پابندي نہ هئي، پر آئون باقاعدگي سان پنھنجا ڪلاس اٽينڊ ڪندو هوس ۽ پڙهائي تي ڌيان ڏيندو هوس. اها ڳالھہ مون کي اڃا سمجه ۾ نہ ٿي اچي تہ انٽرميڊيئيٽ کانپوءِ مون ڪراچي يونيورسٽي ۾ هڪ ريگيولر شاگرد طور بي اي آنرز ۾ داخلا ڇو ورتي. ڇاڪاڻ تہ ان وقت منھنجو ڪو دوست يا ڀاءُ يونيورسٽي ۾ نہ هو، جنھن جي ڪري مون کي اتي داخلا وٺڻ جو ڪو اتساه ۽ شوق ٿئي ها. بھرحال ڪاليج ۾ ٻہ سال گذاري آئون يونيورسٽي هليو ويس.
هيءُ ڪاليج، اسڪول جيان ڀٽو جي دور ۾ قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.

 

ڪانگ

صبح جو واڪ ڪندي آئون اڪثر ھڪ ماڻھو کي ڏسندو آھيان، جيڪو پنھنجي ھٿ ۾ جهليل ڪنھن شيءِ سان مختلف وڻن ڏانھن اشارا پيو ڪندو آهي. مونکي تجسس ھو تہ نيٺ ڪري ڇا ٿو. ھڪ ڏينھن مون کانئس پڇيو تہ سندس چوڻ ھو تہ ھو ڪانگن کي ڀڄائي ٿو. مون کيس چيو تہ ڪانگ تہ تمام گهڻا آھن، ھو ڪيترن کي ڀڄائيندو تہ سندس چوڻ هو تہ سندس نشانو رڳو اھي ڪانگ آھن، جيڪي گهڻو شور ڪن ٿا. مون کي ذھن ۾ اھو خيال آيو تہ ڇا اھڙو اوزار يا آلو گهڻو شور ڪندڙ ماڻھن لاء بہ ٿي سگهي ٿو.

 

ڪراچي جو ادبي منظر نامو

ڪراچي جي ادبي منظرنامي ۾ سنڌي ادبي سنگت جي هڪ اهم حيثيت آهي. سنگت جي ڪراچي شاخ جي هڪ مرڪزي حيثيت هئي. هڪ وڏي شھر هئڻ جي ڪري شھر جي مختلف علائقن ۽ خاص طور تي شھر جي پسگردائي جھڙوڪ لياري ۽ مليروغيرہ ۾ سنگت جون شاخون قائم ڪيون ويون، جن جو مرڪز سان الحاق هو. ان سان گڏوگڏ ٻيون مختلف تنظيمون جھڙوڪ بزم طالب المولا ۽ بزم جمن هالو وغيرہ ڪم ڪنديون هيون، جيڪي گهڻو ڪري مشاعرا منعقد ڪنديون هيون. لياري ۾ گجراتي ۽ بلوچ اديبن جون تنطيمون هيون، جيڪي پنھنجي ليکي ڪم ڪنديون هيون. ساڳي وقت سنڌي، بلوچي ۽ گجراتي گڏيل مشاعرا وغيرہ پڻ ٿيندا هئا.
شھر ۾ اڙدو ادب جي حوالي سان گهڻيون سرگرميون ٿينديون هيون. انھن مان منھنجو واسطو ڪجهہ تنظيمن سان هو. عوامي ادبي انجمن شھر ۾ ترقي پسند اديبن جو هڪ اهم فورم هو. ڪميونسٽ پارٽي ۽ ان جي ادبي پليٽ فارم انجمن ترقي پسند مصنفين تي پابندي کانپوءِ ڪنھن متبادل پليٽ فارم جي ضرورت محسوس ڪئي ويئي، جتي مختلف ٻولين جا ترقي پسند ليکڪ گڏ ٿي سگهن. ڊاڪٽر م ر حسان ملڪ جي اهم ليکڪن جي سھڪار سان عوامي ادبي انجمن قائم ڪئي. اڳتي هلي اها ڄڻ ڊاڪٽر حسان جي سياسي جماعت ڪميونسٽ ليگ جو کليل ادبي پليٽ فارم بڻجي ويئي. ان جي معاملن کي هلائڻ وارا گهڻو ڪري پارٽي جا ڪارڪن هوندا هئا. نور محمد شيخ ڊاڪٽر حسان جو شاگرد ۽ ساڳي وقت پارٽي جو ڪارڪن هو. هو انجمن جو سيڪريٽري ۽ معاملن کي هلائيندڙ هو. پارٽي جا ٻيا ڪارڪن جھڙوڪ لالا لعل بخش رند، فصيح الدين سالار ۽ اختر حسين ايڊوڪيٽ بہ ان ۾ سرگرم هوندا هئا. ان جون باقاعدي ماهوار گڏجاڻيون ادارہ امن و انصاف جي رمپا پلازه جي هال ۽ پي ايم اي هائوس ۾ ٿينديون هيون. انھن گڏجاڻين ۾ شھر جا گهڻا ترقي پسند اديب ۽ سياسي ڪارڪن شريڪ ٿيندا هئا. ان کي سرگرم رکڻ ۾ نورمحمد شيخ جو اهم ڪردار هو، جيڪو ان جي لاء ماڻھن کي نہ رڳو باقاعدي دعوت ڏيندو هو پر گڏجاڻي ۾ انھن جي لاء چانھن ۽ بسڪٽ وغيرہ جو انتظام بہ ڪندو هو. ڊاڪٽر حسان جيتوڻيڪ هارون ڪاليج جو وائس پرنسپل هو، پر منھنجي روبرو ساڻس ڪا ملاقات نہ ٿي. جڏهين مون عوامي ادبي انجمن جي گڏجاڻين ۾ وڃڻ شروع ڪيو، ان کان اڳ ڊاڪٽر صاحب جو انتقال ٿي چڪو هو ۽ اهڙي ريت سندن صحبت مان استفادو نہ ڪري سگهيس. نورمحمد شيخ ۽ لالا لعل بخش رند لياري ۾ منھنجي گهر جي ويجهو ئي رهندا هئا. انھن سان ڄڻ منھنجو هڪ ذاتي تعلق جڙي ويو. انجمن جي گڏجاڻي کانپوءِ اسان ڪجهہ دوست پنڌ لياري ۾ پنھنجن گهرن ڏانھن نڪرندا هئاسين ۽ کل ڀوڳ، ڪچھري ڪندا ۽ ڪنھن هوٽل تي ويھي چانھن پي گهر پھچندا هئاسين. اسان جو اڪثر هڪ ٻئي جي گهر بہ اچڻ وڃڻ ٿيندو هو. فصيح سالار جو پي اي سي ايچ ايس ۾ گهر هو. هو ڪنھن خاص موقعي تي دوستن کي مدعو ڪندو هو جنھن ۾ ٻين دوستن سان گڏ اختر حسين ايڊوڪيٽ، جيڪو فصيح جو ڀيڻويو بہ آهي، بہ شريڪ هوندو هو.
انجمن جي گڏجاڻين ۾ پاڪستان جي مختلف ٻولين جا گهڻا ترقي پسند اديب شامل هوندا هئا. انھن ۾ حسن عابدي، سرور جاويد، رحيم بخش آزاد، ن م دانش ۽ ٻيا دوست هوندا هئا.
منھنجي نظر ۾ انجمن جي هڪ خامي ۽ ڪمزوري اها هئي تہ ان کي هڪ شخص نورمحمد شيخ هڪ مذهبي فرض جيان هلائيندو هو. گهڻي عرصي تائين هو ان جون گڏجاڻيون مختلف جاين تي منعقد ڪندو رهيو. هن وقت انجمن گهڻي سرگرم ناهي.
ڪراچي جي ڪجهہ دوستن پاران، جيڪي ڪنھن وقت ترقي پسند سياست سان ڪنھن ريت لاڳاپيل رهيا هئا، شھر ۾ نظرياتي ۽ ادبي سطح تي انھن سرگرمين کي وري جاري ڪرڻ لاء سرگرمي شروع ڪئي ويئي. انھن ۾ محمد علي صديقي، واحد بشير، پروفيسر نصير، حسن عابدي، پروفيسر حسن عابد، راحت سعيد ۽ ٻيا ڪجهہ دوست شامل هئا. انھن ارتقاء جي نالي سان هڪ فورم قائم ڪيو جنھن جون ماهوار گڏجاڻيون گلشن اقبال ۾ پروفيسر نصير جي ڪاليج ۽ ٻين جاين تي ٿينديون هيون. ان فورم پاران پنھنجن ميمبرن تي هڪ هزار روپيا فنڊ مقرر ڪيو ويو. انھن پيسن مان ارتقاء رسالو جاري ڪيو ويو. ڪجهہ عرصي کانپوء حسن اسڪوائر جي ويجهو احمد سينٽر ۾ ارتقاء جي باقاعدي آفيس قائم ڪئي ويئي، جتي گڏجاڻيون ۽ ليڪچر پروگرام وغيرہ ٿيندا هئا. مختلف وقتن تي وڏا پروگرام پڻ منعقد ڪيا ويندا هئا، جن ۾ نہ رڳو ملڪ جي ٻين شھرن پر پرڏيھہ جا ليکڪ پڻ شريڪ ٿيندا هئا. هن وقت ڪڏهين ڪڏهين ڪي ليڪچر ۽ ٻيا پروگرام وغيرہ ٿيندا آهن، پر ڪا گهڻي سرگرمي ناهي. ساڳي ريت ويجهڙ ۾ ارتقاء رسالي جو بہ ڪو پرچو نظر ناهي آيو.
انھن دوستن شھر جي ادب سان دلچسپي رکندڙ ڪجهہ ٻين دوستن سان گڏجي انجمن ترقي پسند مصنفين جي احياء جي ڪوشش ڪئي. ان جي تنظيم سازي ڪئي ويئي. حسن عابدي ان جو سيڪريٽري مقرر ٿيو ۽ آئون جوائنٽ سيڪريٽري ٿيس. ان جون گڏجاڻيون پي ايم اي هائوس ۾ ٿينديون هيون. پر ڪجهہ عرصي کانپوء اها تنظيم غيرسرگرم ٿي ويئي. جيئن ترقي پسند تنظيمن جي روايت رهي آهي اها تنظيم تقسيم در تقسيم جو شڪار ٿي ويئي. ان جا گهڻا دعويدار نڪري آيا. هن وقت چيو وڃي ٿو تہ ملڪ جي مختلف شھرن ۾ ان جا چار ڌڙا ڪم ڪري رهيا آهن.
انھن کانسواء شھر جي پسگردائي وارن علائقن ۾ مختلف تنظيمون پنھنجيون گڏجاڻيون ڪنديون هيون. انھن ۾ اهم ملير ۾ بزم علم و دانش هئي. جنھن جو روح روان منصف رضا هو. ان جي وفات کانپوءِ اها تنظيم بہ ڄڻ ختم ٿي ويئي.
ڪراچي پريس ڪلب شھر جي صحافين، ليکڪن ۽ سياسي ڪارڪنن جي گڏجڻ جي هڪ اهم جاء هئي. هتي نہ رڳو سياسي جماعتون پنھنجا جلسا ۽ گڏجاڻيون ڪنديون هيون، پر اها سھولت اديبن ۽ ادبي تنظيمن کي بہ حاصل هوندي هئي. هڪ تہ پريس ڪلب جي پنھنجي ادبي ڪاميٽي هوندي هئي، جنھن ۾ نعيم آروي، زيب اذڪار حسين، حسن عابدي ۽ جان خاصخيلي، جيڪي ساڳي وقت صحافي ۽ اديب هوندا هئا، ان ڪاميٽي ۾ شامل هوندا هئا. هڪ لحاظ کان اهي سڀ شھر جي مختلف ترقي پسند ادبي تنظيمن سان لاڳاپيل فرد هوندا هئا. اها ڪاميٽي هڪ تہ پنھنجي ليکي مختلف پروگرام ترتيب ڏيندي هئي ۽ ٻيو مختلف ادبي تنظيمن سان گڏجي پروگرام ڪندي هئي. سنڌي ادبي سنگت پاران پريس ڪلب جي سھڪار سان گهڻا وڏا ۽ ننڍا پروگرام ڪيا ويا. ان سلسلي ۾ سنگت کي اهو فائدو حاصل هو تہ ان جا گهڻا ڪارڪن ساڳي وقت صحافي ۽ پريس ڪلب جا رڪن بہ هئا، جنھن جي ڪري کين اتان جي سھولتن کي حاصل ڪرڻ ۾ گهڻي ڏکيائي نہ ٿيندي هئي.
گهڻين ٻولين واري شھر هئڻ ڪري مختلف ٻولين جي اديبن ۽ انھن جي تنظيمن سان له وچڙه ۾ اچڻ جو موقعو ملندو هو. شھر ۾ ڇڪتاڻ واري وقت بہ ڪجهہ ان وهڪري ۾ وهي بہ ويندا هئا، پر انھن تنظيمن جي ڪارڪنن جي اها ڪوشش هوندي هئي تہ پنھنجا هوش و حواس برقرار رکن ۽ گهٽ ۾ گهٽ پاڻ شھر ۾ هڪ ڀائپي ۽ امن امان واري ماحول کي برقرار رکڻ ۾ مدد گار ثابت ٿين. انھن جو مثال ان ڏيئي جهڙو هو، جيڪو سج جي لھڻ کانپوء بہ اها ڳالھہ ڪري ٿو تہ هو اونداهي کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو. هن وقت شھر جي ادبي ماحول ۾ گهڻي ڀاڱي ماٺارآهي ۽ مختلف تنظيمن پاران جيڪي ماهوار ۽ هفتيوار گڏجاڻيون ۽ پروگرام ڪيا ويندا هئا اهي نہ ٿا ٿين.

 

ڪرڪيٽ

ڪڏهين ڪرڪيٽ ميچ ڏسڻ ۽ ايستائين تہ ريڊيو تي رننگ ڪامينٽري ٻڌڻ جو گهڻو شوق هوندو هو. پنھنجي پسند جي رانديگرن جي راند ڏسڻ لاء ڪڏهين آفيس مان بہ موڪل ڪري وٺبي هئي. ماجد خان جي نيوزيلينڊ خلاف پھرئين سيشن ۾ سينچري مون کي ياد آهي. اها اننگ هڪ دوست سان گڏ يونيورسٽي مان موٽندي نيشنل اسٽيڊيم ٻاهران ٽڪري تي ويھي ڏٺي هئي. ان وقت اسٽيڊيم کي اوچيون ديوارون ڏنل نہ هيون ۽ نہ ئي شھر ايترو ڦھليل هو. پر هاڻي اهو ڪريز ناهي رهيو. ممڪن آهي تہ ان جو ڪارڻ منھنجي عمر هجي. پر ساڳي وقت ڪرڪيٽ ۾ هڪ تہ ميچ فڪسنگ وغيرہ جا جيڪي اسڪينڊل آيا آهن، انھن دلچسپي گهٽائي ڇڏي آهي. اها راند هاڻي جنٽلمين راند ناهي رهي، جيئن پھرين سمجهي ويندي هئي. ٻي ڳالھہ تہ ڪرڪيٽ جي گهڻائي پڻ دلچسپي گهٽ ٿيڻ جو ڪارڻ آهي. بھرحال اڃا ٿورو گهڻو شوق باقي آهي ۽ جتي سٺي راند جي توقع هوندي آهي تہ اها ڪوشش ڪري ڏسبي آهي.

ڪلادي

هڪ ٻيو دوست اسان کان وڇڙي ويو. ڪالھہ محمد بخش ڪلادي بہ گذاري ويو. هن سان رڳو اسٽيٽ بينڪ ۾ گڏ ڪم ڪرڻ جي حوالي سان تعلق نہ هو، پر هو سماجي ۽ سياسي لحاظ کان هڪ باشعور شخص پڻ هو. قرب ۽ پيار ونڍيندڙ ماڻھو هو. سکر ٽرانسفر ٿيڻ کان اڳ هو بغدادي ۾ اسان جي گهر جي ويجهو ئي هڪ فليٽ ۾ اڪيلو رهندو هو ۽ اهڙي ريت هڪٻئي وٽ اچڻ وڃڻ ٿيندو هو. اتفاق اهڙو جو پوءِ وري ملاقات نہ ٿي سگهي. گذريل سال اپريل ۾ منھنجو سکر وڃڻ ٿيو هو ۽ مون فيض سومرو کان محمد بخش جي پڇا ڪئي هئي تہ هن ٻڌايو هو تہ هو بيمار آهي ۽ علاج واسطي ڪراچي ويل آهي. هڪ ڀيري هن مون کي ڪراچي مان ئي فون ڪيو ۽ چيو تہ مون کي گلشن حديد اچڻو آهي ۽ توهان سان ملاقات ڪندس. مون کيس چيو تہ پھچي فون ڪر تہ پوء ملاقات ڪيون ٿا. پر شايد هو اتي اچي نہ سگهيو. پوء فيس بڪ ذريعي خبر پوندي رهي تہ هو علاج خاطر ڪراچي ايندو رهيو هو پر ملاقات نہ ٿي سگهي. سندس ياد هميشہ گڏ رهندي.

 

ڪمپيوٽر جو استعمال ۽ آئون

ڪمپيوٽر جي ڄاڻ ڪڏهين بہ منھنجي تعليمي نصاب جو حصو ناهي رهي. نوڪري دوران بينڪ پاران ڪم سان لاڳاپيل ڪجهہ شارٽ ڪورس ڪرايا ويا. پر ان ٽيڪنالوجي ۽ علم ۾ ڏينھون ڏينھن نواڻ ۽ واڌارو ايندو ويو ۽ اڳ سکيل شيون مدي خارج ٿي ٿي ويون. مون اهو محسوس ڪيو تہ ماڻھو کڻي ڪيترو قابل ڇو نہ هجي، پر ان ٽيڪنالوجي سان هم آهنگ رهڻ ضروري آهي تہ جيئن زماني سان گڏ هلي سگهي ۽ پنھنجا ڪم ڪار بہ سٺي نموني ڪري سگهي.
آفيس جي ڪم جي سلسلي ۾ پنھنجي ان گهٽتائي جو گهڻو احساس ٿيندو هو پر خاص طور پاڻ سان گڏ ڪم ڪندڙ نوجوانن جي مدد ۽ سھڪار سان ڪم هلائي سگهبو هو. اهو سڀ آفيس جي حد تائين تہ ٺيڪ هو پر پنھنجي ذاتي لکڻ پڙهڻ جي ڪم لاء ڪمپيوٽر جي علم جو وڌيڪ حصول ضروري هو. سنڌي ۽ اڙدو ۾ لکڻ جو ڪم پين ۽ پني سان ٿي ويندو هو پر انگريزي ۾ اڳ جيئن ٽائپ رائٽر ضروري هو، تيئن هاڻي ڪمپيوٽر هڪ لازمي شي ٿي ويئي هئي.
مون شروعات ۾ ڪجهہ ٽائپنگ جا ڪورس ڪيا هئا پر ٽائپنگ هميشہ مون کي ڏکي محسوس ٿيندي هئي. مشين ۾ ڪاغذ وجهڻ، ان کي صحيح طرح رکڻ ۽ وري ان ڳالھہ جو خيال ڪرڻ تہ اسپيلنگ وغيرہ جي ڪا چڪ نہ ٿئي جنھن جي درستگي لاء وريEraser ياFluid جو استعمال ڪرڻو پوندو هو. جڏهين تہ ڪمپيوٽر ۾ اهڙي ڪا ڳالھہ ناهي ۽ اهي سڀ ڪم پنھنجو پاڻ ٿي وڃن ٿا. ان کانسواء انٽرنيٽ جو هڪ وڏو فائدو آهي، جنھن ۾ اوهان پنھنجن لاڳاپن سان گڏوگڏ سڄي دنيا سان لاڳاپيل رهو ٿا.
آئون جڏهين گلشن حديد ۾ رهڻ آيس تہ هتي منھنجو ڪجهہ دوستن سان واسطو پيو، جن ان سلسلي ۾ منھنجي مدد ڪئي. اسٽيل مل جي اڳوڻي ملازم ۽ منھنجي پاڙيسري ۽ دوست مير محمد پنھور جي حوالي سان اسٽيل مل جي انجنيئر نواز سومرو سان ملاقات ۽ واقفيت ٿي. نواز جو واسطو سنڌ جي ترقي پسند سياست سان بہ هو ۽ سندس ان ڳالھہ ۾ دلچسپي هوندي هئي تہ ڪمپيوٽر جي ڄاڻ کي وڌ ۾ وڌ ڦھلائجي ۽ ان سلسلي ۾ رضاڪارانا طور دلچسپي رکندڙ دوستن جي مدد ڪجي. سندس چوڻ هوندو هو تہ اوهان ڀلي ٻيو ڪجهہ بہ نہ ڪيو ۽ رڳو گيمز هلايو تہ بہ ڪمپيوٽر اوهان لاء فائديمند آهي. ڇاڪاڻ تہ اهڙي ريت اوهان ۽ اوهان جي گهر جا ٻار ان نئين ٽيڪنالوجي سان مانوس ٿي ويندا. اهڙي ريت اٽڪل پنجويهہ سال اڳ ان دوست جي مدد سان مون هڪ ڊيسڪ ٽاپ ورتو جنھن کي هن دوست انسٽال وغيرہ بہ ڪري ڏنو.
اسٽيٽ بينڪ ۾ ڊاڪٽر عشرت حسين جي گورنر ٿيڻ کانپوء ڪمپيوٽر جو استعمال عام ٿي ويو. هر ننڍي وڏي آفيسر کي ان کي استعمال ڪرڻ جي تربيت ڏني ويئي. هر شعبي ۾ ورڪ اسٽيشن ٺاهيا ويا ۽ اٽڪل هر ڪنھن جي ڊيسڪ تي ڪمپيوٽر اچي ويو. انسپيڪشن جيان جن ماڻھن جو بينڪ کان ٻاهر جو ڪم هوندو هو انھن کي ليپ ٽاپ ڏنا ويا. اهڙي ريت سڄي بينڪ ۾ انٽرنيٽ جي سھولت عام ٿي ويئي ۽ ان جي استعمال تي ڪا بندش ۽ حدبندي نہ هئي. آفيس جي ڪم ڪرڻ سان گڏوگڏ خبرن ۽ ٻين مختلف سائٽس کي پڻ ڏسي سگهجي پيو. ان ڪري دفتري ڪم سان گڏوگڏ هتي مون کي پنھنجي لکڻ پڙهڻ جي ڪم ۾ گهڻي مدد ملي.
پنھنجي رٽائرمنٽ جي ويجهو مون اهو محسوس ڪيو تہ ليپ ٽاپ سان ڪم ۾ وڌيڪ سھولت ٿي سگهي ٿي. منھنجو دوست شوڪت بزنجو آئي ٽي جو هڪ ڪواليفائڊ پروفيشنل آهي. اسان مختلف شعبن ۾ گڏجي ڪم ڪيو آهي. هو ڪمپيوٽر جي مارڪيٽ سان رابطي ۾ هوندو آهي ۽ کيس مختلف برانڊ، قيمتن ۽ ڪوالٽي وغيرہ جي ڄاڻ هوندي آهي. مون کيس ان لاء چيو. هن ڪجهہ ڏينھن ۾ مارڪيٽ مان معلومات وٺي مون کي ليپ ٽاپ وٺي ڏنو. ان کان پوء هن پاڻ ئي بينڪ جي آئي ٽي ڊپارٽمنٽ جي همراهن سان رابطو ڪري ان ۾ جيڪي ضروري سافٽ ويئر وغيرہ انسٽال ٿيڻا هئا اهي بہ ڪرائي ڏنا. رٽائرمنٽ کانپوء مون کي پنھنجي پٽ لاء ليپ ٽاپ گهربل هو. شوڪت اهو ليپ ٽاپ بہ وٺي ڏنو.
ان سلسلي ۾ بينڪ ۾ منھنجي دوست ڊاڪٽر اسحاق انصاري جو سھڪار بہ حاصل رهيو. هن خاص طور ٻولي جي حوالي سان مختلف سائٽس جي مدد سان سنڌي الفا بيٽ انسٽال ڪرڻ ۾ مدد ڏني ۽ ڪمپيوٽر جي ستعمال جي حوالي سان مختلف صلاحون ڏنيون.
هن وقت ان ليپ ٽاپ وسيلي آئون پنھنجي لکڻ پڙهڻ ۽ مختلف دوستن وغيرہ سان رابطي جو ڪم ڪندو آهيان. جتي ڪا رڪاوٽ محسوس ٿيندي آهي تہ پنھنجن ٻارن ۽ دوستن جي مدد وٺندو آهيان ۽ جيڪڏهين معاملو انھن کان بہ زور هوندو آهي تہ پوء پاڙي ۾ ڪنھن ٽيڪنيشن جي مدد وٺبي آهي.
هن وقت آئون پنھنجو روزمرہ جو ڪم تہ ڪري ويندو آهيان پر آئون سمجهان ٿو تہ گهڻين ڳالھين ۾ آئون اڃا کٽل آهيان ۽ ٻيو جيئن تہ اها ٽيڪنالوجي روز ترقي ڪري ۽ اڳتي وڌي رهي آهي ان ڪري پنھنجي سکڻ جي عمل کي لاڳيتو جاري رکڻ ضروري آهي.

 

ڪھاڻي

هو روز منھنجي هڪ دوست سان گڏجي پارڪ ۾ ايندو هو. منھنجي بہ ساڻس شناسائي ٿي. خبر پيئي تہ هو اسٽيل مل جو رٽائرڊ ملازم هو. هڪ ڏينھن گلشن حديد ويب سائيٽ تي مون هڪ تصوير ڏٺي، جنھن ۾ ڪنھن همراه لاء ڄاڻايل هو تہ اهو ڪجهہ ڏينھن کان گم آهي، ڪنھن کي جيڪڏهين ڄاڻ هجي تہ هو مطلع ڪري. مون کي شڪ تہ هو پر يقين نہ ٿي آيو تہ اهو ساڳيو همراه آهي، جنھن سان منھنجي ملاقات ٿيندي هئي. هڪ ٻن ڏينھن کان پوء خبر پيئي تہ ان همراه جو قتل ٿي ويو هو.
ان دوران منھنجي دوست سان جڏهين منھنجي ملاقات ٿي تہ هن تصديق ڪئي تہ هي ساڳيو همراه هو. هن وڌيڪ ٻڌايو تہ کيس سندس هڪ دوست، جيڪو ملڪ کان ٻاهر ويل هو، پنھنجي گهر ۽ اتي پاليل پکين جي سار سنڀال لاء چيو هو ۽ هو روز واڪ تان ٿي ان بنگلي تي ويندو هو. ان ڏينھن بہ هي اي ٽي ايم مان پئسا ڪڍائي سڌو ان بنگلي تي ويو. اتان جي چوڪيدار کي خبر پئجي ويئي تہ وٽس پئسا آهن. پئسا ڦرڻ جي ڪوشش ۾ چوڪيدار کيس گهٽو ڏيئي ماري ڇڏيو ۽ لاش کي اتي ئي دفن ڪري ڇڏيو. ڪجهہ ڏينھن جي ڳولا کانپوءِ اصل حقيقت سامھون آئي ۽ گهر وارن مناسب نموني سندس تدفين ڪئي. چوڪيدار کي گرفتار ڪيو ويو جنھن جو چوڻ هو تہ هن همراه جي سندس زال تي نظر هئي ان ڪري هن کيس ماريو.
منھنجي دوست چواڻي ان همراه جو اهو مسئلو بہ هو تہ هن جي پنھنجن گهروارن ۽ خاص طور پنھنجي زال سان گهڻي هم آهنگي نہ هئي ۽ ان ڪري هو گهر کان ٻاهر رهڻ کي ئي ترجيح ڏيندو هو. اڳتي ان ڪيس جو ڇا ٿيو ان جي ڪا ڄاڻ نہ ملي سگهي.

ڪوئل

گهر جي ٻاهران ويٺي مون مختلف پکين کي ڏٺو. ڪوئل جي ڪوڪ جو عام طور هڪ رومانوي تصور آهي ۽ آئون پاڻ ائين سمجهندو آهيان. منھنجي خيال ۾ اهي جيئن تہ پنھنجي جسماني بيھڪ وغيرہ ۾ جهرڪين جيان آهن، ان ڪري اهي سندن دوست آهن. پر ان ڏينھن مون کي پنھنجو اهو خيال بدلائڻو پيو، جڏهين مون ڏٺو تہ ڪانگن سان گڏجي انھن جهرڪين کي داڻي کائڻ کان پري پئي ڀڄايو.
ٻہ ٽي اڳ مون بي بي سي جي ويب سائيٽ تي هڪ رپورٽ ڏٺي هئي، جنھن ۾ اهو ڄاڻايل هو تہ پاڪستان ۽ هندوستان ۾ ڪوئل، جنھن کي چيو ئي انڊين ڪوئل ويندو آهي، جو تعداد گهٽيو آهي ۽ نار ۽ ٻين عرب ملڪن ۾ انھن جو تعداد وڌي رهيوآهي. رپورٽ ۾ ڄاڻايل هو تہ جيئن تہ اهو هڪ شڪاري پکي آهي، جيڪو ٻين پکين ۽ ماحول جي لاء هاڃيڪار آهي، ان ڪري اهي ملڪ ان صورتحال جي ڪري پريشان آهن ۽ ان جي تدارڪ لاء مختلف قدم کڻي رهيا آهن. حقيقت ۽ رومانس ۾ ڪيترو نہ فرق آهي.


 

ڪوئيٽا جون ڳالھيون

تڏهين بلوچستان جون حالتون ايتريون خراب نہ هيون ۽ خاص طور ڪوئيٽا وڃڻ ڪا ايڏي جوکم جي ڳالھہ نہ هئي. جنوري جو مھينو هجي. ظاهر ڳالھہ آهي تہ ڪوئيٽا ۾ اها سي جي مند هئي. سرڪاري ڪم سانگي اٽڪل هڪ هفتي لاء ڪوئيٽا ۾ رهڻو هو. اڳ ۾ ڪڏهين انھن ڏينھن ۾ ڪوئيٽا وڃڻ نہ ٿيو هو ان ڪري پوري ريت سي جو اندازو نہ هو. پنھنجي لحاظ کان ڪجهہ اوڇڻ کنيا هئا. صبوح جي فلائيٽ هئي. اٽڪل يارنھين وڳي جھاز ڪوئيٽا لينڊ ڪيو. ٻاهر سج چمڪيو پئي جنھن سان مون کي اها غلط فھمي ٿي تہ موسم نارمل هوندو. پر ائين نہ هو.
ٻاهر نڪرندي ئي ٿڌ جو احساس ٿيو. خير ڏينھن جو وقت هو، هوٽل تي سامان رکي پنھنجي ڪم تي هليو ويس. ڪوئيٽا هڪ مختلف شھر آهي. ڪاروبار وغيرہ جي لحاظ کان بلوچن ۽ بروهين وغيرہ جو ڪو نالو نشان نہ ٿو ملي. پٺاڻ ۽ خاص طور افغاني سڄي شھر تي حاوي آهن. اهي ڪم ائين ٿا ڪن، جيئن قبائلي علائقن ۾ ٿيندو آهي. جيڪو اسان جو ڪم هو ان لحاظ کان اهو اڃا وڌيڪ ڏکيو هو. اسٽيٽ بينڪ تازو مني ايڪسچينج ڊيلرز کي لائسنس جاري ڪيا هئا. اسان جو ڪم اهو ڏسڻ هو تہ اهي قانون موجب ڪم ڪن پيا يا نہ. جيتوڻيڪ ان وقت حالتون ايتريون خراب نہ هيون، پر اسان کي پنھنجن مقامي واقفڪارن پاران اهو چيو ويو هو تہ ڪوشش ڪري هتي پينٽ شرٽ پائڻ کان پرهيز ڪجو. ٻي ڳالھہ تہ بازارن ۾ گهڻو گهمڻ ڦرڻ نہ ڪجو.
اهو سڀڪجهہ تہ پنھنجي جاء تي، پر ڪوئيٽا جو سڪو سي جنھن تي سج جو ڪو اثر نہ ٿي پيو، ڄڻ تہ اندر ۾ ٿي گهڙيو. بس رڳو پنھنجي آفيس ۽ هوٽل ۾ ئي هوندا هئاسين. هوٽل ۾ ٻن ڪمبلن ۽ هيٽر جي هوندي سي نہ جهلبو هو. رات جو يارنھين وڳي کن هوٽل وارا هيٽر بہ بند ڪري ڇڏيندا هئا. ڇاڪاڻ تہ اهڙا واقعا ٿي چڪا هئا، جنھن ۾ ڪمري ۾ گيس ڀرجي وڃڻ ڪري ڪجهہ همراه، جن ۾ اسٽيٽ بينڪ جو هڪ نوجوان آفيسر ۽ سندس وني شامل هئا، مري ۾ هني مون ملھائيندي ساه ٻوساٽجڻ ڪري مري ويا هئا.
مسئلو اهو هو تہ هتي پورو هفتو گذارڻو هو، جيڪو هڪ پيڙا ۽ عذاب کان گهٽ نہ پئي لڳو. ان جي باوجود بہ ماڻھو ٻڌائين پيا تہ سي گهٽجي ويو هو. منھنجو وڏو ڀاءُ جيڪو نوڪري سانگي ڪجهہ عرصو ڪوئيٽا ۾ رهي آيو هو ٻڌائيندو هو تہ ٿڌ جي ڪري پاڻي برف ٿي ويندو هو ۽ پاڻي جا نلڪا ڦاٽي پوندا هئا. الائي اهو لطيفو آهي يا صحيح ڳالھہ آهي تہ ماڻھو چوندا آهن تہ هڪ ٽريفڪ ڪانسٽبل جيڪو پنھنجي ڊيوٽي ڏيئي رهيو هو هن جڏهين گاڏين کي اشاري ڪرڻ لاء هٿ کنيو تہ سي جي ڪري سندس ٻانھن اتي ئي ڄمي ويئي.
هن وقت جيڪي موسمياتي تبديليون آيون آهن، ان ڪوئيٽا جي موسم کي بہ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. اڳ هتي گرمين ۾ بہ پکن جي ضرورت نہ پوندي هئي ۽ سنڌ جا ماڻھو خاص طور گرمين گذارڻ لاء هتي ايندا هئا. پر هاڻي گهرن ۽ هوٽلن ۾ پکا لڳي ويا آهن. مينھن ۽ برفباري گهٽجي ويئي آهي. ڪو ڪو سال تہ اهڙو بہ ايندو آهي تہ مينھن ۽ برفباري ماڳيئي نہ ٿيندي آهي. جڏهين اسان ڪوئيٽا ۾ هئاسين تہ حنا ڍنڍ ۽ اڙڪ جا چشما سڪا پيا هئا. انھن جي پاڻي جو ذريعومٿي جبلن تي پوندڙ مينھن ۽ برفباري هوندي آهي.
شھر جي چوڌاري صوفن ۽ ٻين مختلف ميون جا باغ آهن. اوهان جيڪڏهين چاهيو تہ باغ جي مالڪ کان صوف وغيرہ خريد ڪري سگهو پيا. انھن کي چشمن وغيرہ مان پاڻي پھچائڻ لاء نالين جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ ٺھيل آهي جنھن کي ڪاريز چيو ويندو آهي. انھن جو دارومدار بہ جبلن تي ٿيندڙ برفباري ۽ مينھن تي آهي.
اهو مون کي محسوس ٿيو تہ ڪوئيٽا ۾ پشاور کان بہ وڌيڪ حڪومتي ادارن ۽ خاص طور انھن لاء جن جا اختيار محدود هجن ڪم ڪرڻ انتھائي ڏکيو آهي. انھن ماڻھن جا، پوء ڀلي اهي مقامي هجن يا افغاني، سرحد پار افغانستان سان ناتا آهن ۽ اهي وقت بوقت پوء ڀلي مذاق ۾ اهو احساس ڏياريندا رهندا تہ اوهان کي سرحد جي ٻئي پاسي پھچائي ڇڏينداسين. جناح روڊ ڪوئيٽا جو اهم تجارتي مرڪز آهي. جن مني چينجرز وٽ قانوني طور ڪاروبار ڪرڻ جو لائسنس آهي، اهي هڪ يا ٻہ مس آهن. پر جناح روڊ تي اهڙا ڪيئي دوڪان ملندا جيڪي اهو ڪاروبار ڪري رهيا آهن. کين ان ڳالھہ جي پرواه نہ هوندي آهي تہ سرڪاري عملدار ويجهڙائي ۾ موجود آهن. هڪ اڌ ڀيرو تہ ائين ٿيو تہ انھن عملدارن کي پنھنجي کل بچائي لڪي اتان ڀڄڻو پيو آهي.
بھرحال اهي سڀ ڳالھيون تہ ڪم جو حصو هيون. باقي سي اهڙو هو جنھن ڄڻ هڪ ٿڌي دوزخ ۾ وجهي ڇڏيوهو. ست ڏينھن گذارڻ وڏو مسئلو بڻجي ويو هو. اتان مون کي اسلام آباد ۽ پوء پشاور وڃڻو هو. پر هڪ ٻي غيريقيني صورتحال اها هئي تہ هتي اچڻ ۽ وڃڻ وارين اڏامن جي ڪا پڪ نہ هوندي هئي ۽ اهي اڪثرعين وقت تي ڪينسل ٿي وينديون هيون.
ڪوئيٽا جو ايئر پورٽ بس جي اڏي جيان هو. اتفاق سان جھاز پنھنجي وقت تي آيو ۽ وقت تي آئون اسلام آباد پھتس. ائين پئي لڳو تہ ڄڻ هڪ ٿڌي دوزخ مان نڪري آئون هڪ نارمل دنيا ۾ پھچي ويو هوس. هتي رات گذاري صبوح سوير ئي پشاور لاء روانو ٿي ويس.

 

گل حسن عارب ڪيڙانو

گل حسن عارب ڪيڙانو بہ گذاري ويو. عوامي تحريڪ سان لاڳاپيل هئڻ وقت منھنجو ساڻس ويجهو لاڳاپو رهيو. جيتوڻيڪ حمزو پليجو ۽ ٻيا بہ پارٽي پاران لاڳاپي ۾ هوندا هئا، پر عارب کي پارٽي پاران ڪراچي جي ڪارڪنن سان لاڳاپي جي ذميواري ڏنل هئي. هو پارٽي جو هڪ ڪل وقتي ڪارڪن هو ۽ انھن ڪارڪنن جو خرچ پکو گهڻو ڪري پارٽي ڪارڪن کڻندا هئا. هو هڪ مٺ محبت ۽ کلڻ ڳالھائڻ وارو ماڻھو هو ۽ گهٽ ئي ڪنھن سان اختلاف ڪندو يا تضاد ۾ ايندو هو.
جيتوڻيڪ ساڻس تعلق ختم ٿئي گهڻو وقت ٿي ويو آهي پر ڪجهہ واقعا اڃا منھنجي ذهن تي آهن. سنڌي ادبي سنگت لاء گڏجاڻين ڪرڻ لاء جاء جو هميشہ کان مسئلو رهيو آهي. اها ڳالھہ سنگت لياري سان بہ هئي. اسان جي پاڙي ۾ ئي شاعر سائين محمد جمن هالو رهندو هو. هن اسان کي سندس گهر ۾ گڏجاڻين ڪرڻ لاء چيو. انھن گڏجاڻين ۾ هو پاڻ بہ شريڪ ٿيندو هو. اهڙي هڪ گڏجاڻي ۾ عارب بہ شريڪ هو. محمد جمن هالو، ڪنھن مجبوري ڪري يا ائين ئي ڪرسي تي ويٺو هو جڏهين باقي سڀ هيٺ فرش تي ويٺل هئا. جڏهين عارب جو ڳالھائڻ جو وارو آيو تہ هن اٿندي ئي بجائي اسم تي ڳالھائڻ جي جمن هالي لاء چيو تہ سندس مھرباني تہ سائين سنگت کي گڏجاڻين لاء جاء ڏني آهي، پر سائين کي اهو نہ ٿو جڳائي تہ پاڻ مٿي ڪرسي تي ويٺو آهي ۽ باقي سڀ هيٺ ويٺا آهن. سندس ائين چوڻ ڪري گڏجاڻي ختم ٿيڻ وقت جمن هالي چيو تہ هاڻي آئندہ هتي گڏجاڻي نہ ڪندا ڪريو.
ان وقت عوامي تحريڪ ڪراچي جي مختلف مزدور تنظيمن ۽ سياسي جماعتن سان لاڳاپي ۾ هوندي هئي ۽ انھن سان مختلف گڏجاڻين ۾ پارٽي جي ڪنھن ٻئي نمائندي سان گڏ آئون بہ شريڪ ٿيندو هوس. مختلف تنظيمن جي اهڙي ئي هڪ گڏجاڻي لالو کيت ۾ هڪ جاء تي ٿي. ان گڏجاڻي ۾ آئون ۽ عارب شريڪ هئاسين. ان گڏجاڻي ۾ عوامي تحريڪ سان اختلاف ڪري پارٽي ڇڏيندڙ دائود پوٽو(سڄو نالومون کي وسري ويو آهي) نالي هڪ همراه بہ شريڪ هو. هن ٻين معاملن کي ڇڏي عوامي تحريڪ تي سخت تنقيد ڪرڻ شروع ڪئي. ان وقت عارب جي حالت صفا خراب ٿي ويئي. هو صفا منجهي پيو. پگهر پيا ڳڙنس ۽ کيس سمجه ۾ نہ پيو اچي تہ ان تنقيد جو ڪھڙو جواب ڏجي.
عارب سان آخري ملاقات ان وقت ٿي، جڏهين عوامي تحريڪ جو قافلو ڪالا باغ ڊيم جي سلسلي ۾ گلشن حديد آيو هو. ان وقت جيتوڻيڪ آئون پارٽي ۾ نہ هوس پر ڪجهہ دوستن جي چوڻ تي ان گڏجاڻي ۾ شريڪ ٿيو هوس. اتي مون ڪجهہ پئسا ان فنڊ ۾ بہ ڏنا هئا.
ان ۾ ڪو شڪ ناهي تہ عارب آخري مرڻ گهڙي تائين پنھنجي سوچ سان ڪميٽيڊ رهيو ۽ ڪي مالي فائدا وغيرہ بہ حاصل نہ ڪيا. پر ساڳي وقت اها ڳالھہ چوڻ ۾ مون کي ڪا هٻڪ ناهي تہ هو پارٽي جي ڪجهہ اهڙن ڪارڪنن مان هو جيڪي پارٽي کان وڌيڪ رسول بخش پليجو جي ذات سان وفادار هئا. سندس هوندي پارٽي ۾ گهڻا اختلاف ۽ ٽوڙ ڦوڙ ٿي، پر هن کي ڪا شي پنھنجي جاء تان نہ هٽائي سگهي. سندس لاء نيڪ خواهشنون ۽ دعائون.

گل حسن ڪلمتي: ڪجهہ تاثر

گل حسن ڪلمتي جي وفات جي خبر منھنجي لاء اوچتي ۽ صدمي واري هئي. سندس بيماري متعلق تہ خبر هئي ۽ هو ان جي علاج لاء گهڻا ڏينھن اسپتال ۾ بہ داخل رهيو. هڪ ڀيري ڊسچارج ٿيڻ کانپوء هو ٻيو ڀيرو بہ داخل ٿيو هو. اسان کي اهو ٻڌايو ويو هو تہ هو مڪمل طور صحتياب ٿي اسپتال مان ڊسچارج ٿي ويو هو. پر هو مڪمل طور صحتياب نہ ٿي سگهيو ۽ کيس اڃا علاج جي ضرورت هئي يا ڊاڪٽر شايد سندس بيماري جي پوري تشخيص نہ ڪري سگهيا هئا ۽ سندس علاج تي پوري توجھہ نہ ڏني ويئي هئي. ان ڳالھہ جي شڪايت ڪرڻ جو ان ڪري بہ ڪو فائدو ناهي تہ هو هڪ وڏي ۽ نالي واري ليکڪ ۽ محقق هئڻ جي باوجود ماڻھن جي هڪ اهڙي طبقي سان واسطو رکندڙ هو جنھن جي هن سماج ۾ ڪا حيثيت ناهي. هتي ماڻھو جي ڪم کان وڌيڪ سندس سماجي حيثيت، عھدو ۽ مرتبو ڳڻپ ۾ اچي ٿو ۽ ان لحاظ کان گل حسن ڪنھن ليکي ۾ نہ هو.
گل حسن سان ذاتي طور منھنجو ڪو ويجهو تعلق نہ هو. بس ساڻس مختلف ادبي پروگرامن ۾ ڪي مختصر ملاقاتون ۽ فون تي ڪجهہ ڀيرا ڳالھہ ٻولھہ ٿي هئي. هن مون کي پنھنجو ڪتاب عشق جون ڳليون موڪليو هو. هو ڪراچي يونيورسٽي ۾ مون کان ڪجهہ سال جونيئر هو. اتي سندس تعلق بي ايس او ۽ نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن جهڙين ترقي پسند شاگرد تنظيمن سان هو. اهڙي ريت هڪ ترقي پسند قوم پرست نڪتہ نظر هئڻ سندس لاء هڪ فطري ڳالھہ هئي.
گل حسن سان منھنجو واسطو هن ريت بہ ٺھيو ٿي تہ جيتوڻيڪ سندس تعلق گڏاپ ۽ ملير سان هو پر سندس پھرين نوڪري موسالين لياري جي اسڪول ڏيپچند ٽي اوجها ۾ پرائمري ماستر طور هئي. اهو اسڪول هڪ لحاظ کان منھنجو الما ماتر رهيو ۽ مون پرائمري جا چار درجا هتان تعليم حاصل ڪئي هئي. هتان پوءِ هو حڪيم بلوچ جي دور ۾ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ۾ هليو ويو.
گهمڻ ڦرڻ گل حسن جي شخصيت جو لازمي جز هو. رڳو بلوچستان ۽ سنڌ جا مختلف علائقا نہ پر هن پاڪستان جي مختلف ڏکين علائقن ۾ مھم جوئيون بہ ڪيون. مون گهڻو عرصو اڳ سندس ڪتاب برف جو دوزخ پڙهيو هو. اهو سندس چترال جي سفر متعلق آهي جنھن ۾ زبيدہ ڀرواڻي بہ ساڻس گڏ هئي. اهي ٻيئي اتي رستي بند هئڻ ڪري ڪيترن ڏينھن تائين برف ۾ ڦاٿل رهيا هئا. هن پنھنجي ان تڪليف، ڪيفيت ۽ صورتحال کي تفصيل سان بيان ڪيو آهي.
گل حسن کيس صدارتي ايوارڊ نہ ملڻ تي بہ ڏکويل هو. سندس چوڻ هو تہ ملير جي اسسٽنٽ يا ڊپٽي ڪمشنر پاران سندس نالو تجويز ڪيو ويو هو ۽ ثقافت جي سيڪريٽري پڻ اها ڳالھہ ڪئي هئي تہ انھن ان تجويز کي منظور ڪري اڳتي وڌايو هو پر اهو ايوارڊ ڏيڻ وفاق جو ڪم هو ۽ اتي شايد ان نالي کي تبديل ڪيو ويو.
آئون سمجهان ٿو تہ گل حسن کي ايوارڊ نہ ملڻ جو هڪ اهم ڪارڻ سندس بحريا ٽائون خلاف انڊيجينيئس الائنس يا مقامي ماڻھن جي اتحاد ٺاهڻ ۾ اڳڀرو ۽ سرگرم رهڻ بہ آهي جنھن جي ڪري مٿس گهڻا ڪيس بہ ٺاهيا ويا.
گل حسن جو ڪراچي جي تاريخي جاين ۽ سامونڊي ٻيٽن وغيرہ جي حوالي سان گهڻو ڪم ٿيل آهي پر آئون سمجهان ٿو تہ سندس ڪم جو مرڪزي نڪتو ملير جي ماحوليات هو. بحريا ٽائون ۽ ٻين تعميراتي رٿائن رڳو ملير جي ڳوٺن ۽ ڳوٺاڻن کي متاثر نہ ڪيو آهي پر ان سان اتان جا وڻ ٽڻ، پاڻي جا ذخيرا، تاريخي ماڳ ۽ ٻي جيوت بہ متاثر ٿي رهي آهي.
گل حسن تاريخ سان گڏ ٻين گهڻن پاسن تي ڪم ڪيو آهي. علمي ۽ ادبي ڪم سان گڏ خاص طور ملير جي ماحوليات جي حوالي سان سندس ڪم جي گهڻي اهميت آهي جنھن کي اڳتي وڌائڻ جي ضرورت آهي.

 

غلام مصطفيٰ لاکو

غلام مصطفيٰ لاکو انھن دوستن مان هو جن سان واقفيت عوامي تحريڪ سان تعلق جي ڪري ٿي. اها اٽڪل پنجٽيھہ چاليه سال پراڻي ڳالھہ آهي. ان وقت ڪراچي پرامن هو ۽ نسلي ۽ لساني فسادن ۽ مافيائن جي ور نہ چڙهيو هو. لاکو، صوبل خان بلوچ، سراج سومرو ۽ ارباب نوناري وغيرہ الڪرم اسڪوائر جي ويجهو ايف سي ايريا جي سرڪاري فليٽن ۾ رهندا هئا. لاکو ۽ صوبل خان اتي ڇڙا رهندا هئا ۽ انھن جو فليٽ ڄڻ پارٽي جي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين علائقن کان ايندڙ دوستن لاء اوطاق هوندي هئي، جتي کين مفت رهائش، کاڌو پيتو ۽ مختلف دوستن سان ملڻ ۽ ڪچھري ڪرڻ وغيرہ جا موقعا ميسر ايندا هئا. هتي منھنجو اڪثر بلڪہ هفتي ۾ ٻہ ٽي ڀيرا اچڻ ٿيندوهو. مصطفيٰ ان وقت سرڪاري نوڪري ۾ هو پر پنھنجي آزاد طبيعت جي ڪري آفيسرن جي ڪاڻ نہ ڪڍڻ ۽ انھن جي هر جائز ناجائز ڳالھہ کي نہ مڃڻ جي ڪري نوڪري ڄڻ سندس مزاج وٽان نہ هئي ۽ هن جلد ئي نوڪري مان پاڻ کي آجو ڪري وڪالت شروع ڪئي. عوامي تحريڪ بہ اسان گڏ ئي ڇڏي هئي ۽ پوء ڪجهہ عرصو مختلف سياسي جماعتن ۽ اڳواڻن سان رهڻ کان پوءِ هر ڪنھن پنھنجي واٽ ورتي.
ان دور ۾ ڪراچي سنگت جي حوالي سان بہ مصطفيٰ ڪجهہ عرصو گڏ رهيو. ان سلسلي ۾ خاص طور تي ابراهيم جوئي تي سنڌ مدرسي ۾ سنگت جي ڪيل هڪ پروگرام ۾ سندس پڙهيل هڪ مضمون ابراهيم جوئي کي ڪاوڙائي ۽ چيڙائي وڌو هو ۽ هن پنھنجي جواب ۾ بجائي کيس مناسب جواب ڏيڻ جي کيس جماعت اسلامي جو ايجنٽ قرار ڏنو هو. مصطفيٰ جي مضمون جي ايڊيٽنگ کان پوء بہ جويو ان کان مطمئن نہ هو ۽ آئون جڏهين ان ڪتاب جي ڇپائي جي سلسلي ۾ ساڻس سندس حيدرآباد واري گهر ۾ مليو هوس تہ هن اها ساڳي ڳالھہ مون سان بہ ڪئي هئي. لاکي جو مضمون ۽ جوئي جو جواب ٻيئي سنگت ڪراچي جي ڇپايل ڪتاب ادبي گڏجاڻي ۾ موجود آهن.
وقت سان گڏ سنگت ۾ بہ سندس اچڻ گهٽجي ويو ۽ اسان ٻنھي جي ملڻ جا بھانا بہ ڄڻ ختم ٿي ويا. ڪڏهين ڪنھن تقريب ۾ پريس ڪلب يا آرٽس ڪائونسل وغيرہ ۾ ساڻس ملاقات ٿي ويندي هئي. اهڙي ريت اخبارن ۽ دوستن وغيرہ ذريعي سندس خبرچار ملندي رهندي هئي پر ساڻس هڪ ڊگهي عرصي کان ذاتي ڪچھري ۽ حال احوال نہ ٿي سگهيا ۽ نہ ئي هڪٻئي جي زندگين ۾ آيل تبديلين جي ڪا ڄاڻ ملي سگهي.

لاھور

هن وقت لاهور اٽڪل ڇھن سالن جي عرصي کانپو۽ وڃڻ ٿيو آهي. ڪم جي نوعيت جي ڪري ڊي ايچ اي ۾ ئي رهيل آهيان. گذريل ڀيري جڏهين هتي آيو هوس تہ اهو علائقو اڃا ٺھي رهيو هو. بنيادي طور اهو هڪ زرعي علائقو رهيو آهي ۽ اڃا ٻنيون ۽ ساوڪ مختلف جاين تي نظر آئي ٿي. جڏهين تہ هن وقت صورتحال بلڪل بدليل آهي. سڄو علائقو ٺھي مختلف سيڪٽرن ۾ ورهائجي ويو آهي. آفيس ايندي گڏ ويٺل دوست هڪ گهٽي ڏانھن اشارو ڪندي ٻڌايو تہ هتي شايد هي آخري ڳوٺ وڃي بچيو آهي جنھن جي زمين هتان جا ماڻھو وڪڻڻ لاء تيار ناهن، جڏهين تہ باقي سڄي ڊي ايچ اي جي زمين انھن ئي ماڻھن وڪڻي ڏني آهي. ان ئي دوست ٻڌايو تہ هتي خانگي جاين تي ٺھيل هڪ اڌ هوٽل کانسواء ڊي ايچ اي پاران هوٽل يا گيسٽ هائوس وغيرہ ٺاهڻ جي اجازت نہ ٿي ڏني وڃي. زرعي علائقي هئڻ جي ڪري هتي هرپاسي وڻ، گاه ۽ ساوڪ نظر ايندي ۽ وڻن کي وڍڻ وغيرہ جي اجازت نہ ٿي ڏني وڃي.
شھر جي چوڌاري ٺھيل رنگ روڊ شھر جي صورتحال کي ئي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. ان جي ڪري پراڻو شھر ڄڻ هڪ پاسي رهجي وڃي ٿو ۽ ماڻھو ايئرپورٽ کان سڌو ۽ گهٽ وقت ۾ پنھنجي منزل تي پھچي وڃي ٿو. هڪ همراه ٻڌايو تہ هو رائي ونڊ ۾ بحريا ٽئون ۾ ٺھيل پنھنجي گهر جو آفيس کان اٽڪل پنجونجاه ڪلوميٽر جو فاصلو پنجويهہ منٽن ۾ طئي ڪري ٿو. اهو هڪ نئين لاهور جي ٺھڻ جو عمل آهي.

 

منھنجيون لکڻيون

مون لکڻ جي شروعات ڪھاڻي، شاعري ۽ ڊرامن سان ڪئي. پنھنجي ڪاليج ۾ پڙهائي دوران مون اها مشق شروع ڪئي. هئي. ان وقت انھن مان ڪجهہ شيون مون سنڌي ادبي سنگت لياري ۽ هڪ اڌ شي سنگت ڪراچي جي گڏجاڻين ۾ بہ پيش ڪيون هيون. انھن مان ڇپجڻ لاءِ مون ڪا بہ شي نہ موڪلي. اهو ابتدائي مرحلو هو. مون کي اهو محسوس ٿيڻ لڳو تہ اها شايد منھنجي فيلڊ نہ هئي. اهو ان جي باوجود هو تہ آئون سنڌي، اردو ۽ ڪوشش ڪري انگريزي فڪشن جا مختلف ڪتاب شوق سان پڙهندو هوس. پر منھنجو لکڻ مختلف سياسي، سماجي، معاشي ۽ ادبي موضوعن تي مضمونن ڏانھن منتقل ٿي ويو ۽ اها هڪ ليکڪ طور منھنجي سڃاڻپ ٿي ويئي. گهڻو عرصو پوء خيرپور ۾ سنڌي ادبي سنگت جي ڪرايل ڪھاڻي ڪانفرنس ۾ عبدالقادر جوڻيجي جڏهين اسٽيج تان بيھي اهو اعلان ڪيو تہ جيئن منٽو جي وفات سان اردو ڪھاڻي مري ويئي ساڳي ريت نسيم کرل جي وفات سان سنڌي ڪھاڻي جو انت ٿي ويو. ان پسمنظر ۾ مون هڪ طنزيہ مضمون لکيو هو جيڪو ان وقت هلال پاڪستان جي ادبي صفحي ۾ ڇپيو هو.
هاڻي ائين ٿيندو آهي تہ ڪڏهين ڪا سٽ من تي تري ايندي آهي جنھن جو ڪڏهين ڪٿي اظھار ڪندو آهيان ۽ ڪڏهين اها پنھنجي ليکي ختم ٿي ويندي آهي. هڪ لحاظ کان مون اهو سمجهي ورتو آهي تہ شاعري ۽ فڪشن لکڻ منھنجي وس جي ڳالھہ ناهي. ممڪن آهي تہ ڪوشش ڪجي تہ اهو ممڪن ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ تہ لطيف احساس تہ هر ماڻھو ۾ موجود آهن ۽ ماڻھو جو لاشعور ڪڏهين بہ ڪي ڪرشما ڏيکاري سگهي ٿو. بھرحال شاعري ۽ فڪشن پڙهڻ اڃا بہ منھنجوPassion آهي، ان سان مون کي پنھنجي ٻئي ڪم لاء اتساه ملندو آهي.
منھنجي سياسي ۽ ادبي سرگرمين جو منھنجي لکڻ جي عمل ۾ هڪ اهم ڪردار رهيو آهي. شروع ۾ سنڌي عوامي تحريڪ ۽ سنڌي ادبي سنگت جي دوستن سان منھنجو ناتو جڙيو. ان تعلق هڪ ترقي پسند نڪتہ نظر جوڙڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو دائرو اڃا وسيع ٿيو. آئون ڪجهہ عرصو مختلف تنظيمن سان لاڳپيل رهيس. سنڌي ادبي سنگت جي مختلف شاخن سان منھنجو هڪ ڊگهي عرصي تائين تعلق رهيو. ان سان گڏوگڏ ڪراچي جي ادبي تنظيمن جھڙوڪ انجمن ترقي پسند مصنفين ۽ عوامي ادبي انجمن سان واسطو رهيو ۽ انھن جي گڏجاڻين ۾ باقاعدي شريڪ ٿيندو رهيس.
منھنجي باقاعدي لکڻ ۽ ڇپجڻ جي شروعات روزاني هلال پاڪستان، جيڪا نئين سر ۽ جديد طرح سان 1970 جي ڏهاڪي جي شروع ۾ ڪراچي مان شائع ٿي، کان ٿي. ان وقت آئون اخبار جي شاگردن جي صفحي ۾ ڪراچي يونيورسٽي جي سرگرمين متعلق لکندو هوس.
منھنجو پھريون سياسي مضمون 1977 ۾، جڏهين ڀٽو خلاف چونڊن ۾ ڌانڌلي جي حوالي سان پي اين اي جي تحريڪ هلي رهي هئي، لياري جي سياسي صورتحال جي عنوان سان سنڌي عوامي تحريڪ جي ترجمان رسالي تحريڪ ۾ ڇپيو هو. ان کانپوءِ منھنجي خاص توجھہ عالمي معاملن تي هئي. ايران ۾ شاه خلاف تحريڪ هلي رهي هئي، ترڪي ۾ ساڄي ۽ کاٻي ڌر ۾ پرتشدد ٽڪراء روز جي ڳالھہ هئا. انھن موضوعن تي منھنجا مضمون تحريڪ ۾ ڇپيا.
اسان جي بغدادي واري گهر جي ڇت تي هڪ ڌار ڪمرو ٺھيل هو جتي ڪتابن جا شيلف بہ هئا ۽ صوفا ڪرسيون بہ پيل هيون. هتي اسان ڪجهہ دوست خاص طور رحيم بخش آزاد، شمس خواجہ ۽ مرتضا سولنگي وغيرہ وقت بوقت گڏبا هئاسين. مرتضا تہ هتي ڪڏهين رات جو بہ رهي پوندو هو. انھن گڏجاڻين مان اتساه وٺندي منھنجو مضمون ايل سلواڊور ۽ لئٽن آمريڪا جو انقلاب سامھون آيو. اهو هڪ تفصيلي مضمون هو جنھن ۾ لاطيني آمريڪا ۽ ايل سلواڊور جي صورتحال جو جائزو ورتو ويو هو. ان وقت پاڪستان ۾ ضياءالحق جو مارشل لاء هو. دوستن ان مضمون جي ساراه تہ ڪئي پر ساڳي وقت اهو بہ چيو تہ اهو شايد ڪٿي ڇپجي نہ سگهي. پر ٿيو ائين تہ ان وقت سردار قريشي هلال پاڪستان جو ايڊيٽر هو. هن ان مضمون کي ليڊ آرٽيڪل ڪري هلايو. طوالت جي ڪري مضمون قسطوار هلايو ويو. ڪافي ڏينھن تائين ان مضمون جو ذڪر هلندو رهيو.
هتي ان ڳالھہ کي واضح ڪندو هلان تہ منھنجي هن ڪم جو مقصد ڪا مالي منفعت نہ هئي ۽ نہ ئي مون کي ان جي ادائيگي ڪئي ويندي هئي. هڪ تہ اهو منھنجو شوق هو ۽ ٻيو تہ جن دوستن سان آئون لاڳاپيل هوندو هوس انھن جي ڏنل اتساه جي ڪري بہ ائين ٿيندو هو.
انکانپوء ڏکڻ آفريڪا جي نسل پرستي خلاف جدوجھد تي هڪ ڊگهو مضمون هو. آئون ان وقت جنھن پارٽي ۾ ڪم ڪري رهيو هوس انھن جو چوڻ هو تہ ان کي پارٽي جي پرچي ۾ ڇاپيون جيڪو سائيڪلواسٽائل ڇپبو هو ۽ جنھن جي محدود سرڪيوليشن هوندي هئي. ان وقت ف م لاشاري هلال ميگزين جو انچارج هو. هن دوستن کي سمجهايو تہ جڏهين ڪا شي قانوني ذريعن سان ماڻھن تائين پھچي سگهي ٿي تہ پوء غيرقانوني ذريعا ڇو استعمال ڪجن. اهڙي ريت ان مضمون کي بہ هلال مئگزين ۾ قسطوار هلايو ويو.
شايد تاريخون اڳتي پوئتي ٿي وڃن. ان کانپوء منھنجو لکڻ جو عمل لاڳيتو جاري رهيو. مصر جي صورتحال تي هڪ ڪتابچو آيو، جڏهين تہ فلسطين جي صورتحال جي حوالي سان فلسطين ۽ سامراج جي عنوان سان هڪ ڪتاب آيو، جيڪو سنڌ جي گهڻن حلقن تائين پھتو. ان سان گڏوگڏ منھنجو ترجمي ڪرڻ جو ڪم پڻ جاري رهيو. فيڊل ڪاسترو جي هڪ ڊگهي تقرير جو سنڌي ترجمو ڪتابچي جي صورت ۾ ڇاپيو ويو. چلي ۾ پنوشي جي ڪو کانپوء وڏي پئماني تي گرفتاريون ڪيون ويون ۽ ٽارچر ڪيمپ قائم ڪيا ويا. چلي جي ڪيمونسٽ پارٽي جي اڳواڻ روڊريجوروجاس پنھنجي ٽارچر ڪئمپ جي ڊائري لکي جنھن جو مون گوڏن ڀر نہ جهڪنداسين جي عنوان سان سنڌي ۾ ترجمو ڪيو. اهو 1988 ۾ ڇپيو. تازو انعام عباسي نئون نياپو پاران ان جو ٻيو ڇاپو آندو آهي. ان عرصي ۾ سنڌيڪا اڪيدمي پاران منھنجا ترجمو ڪيل ٻہ ڪتاب ”ٽين دنيا جون فوجي آمريتون“ ۽ ”سرد جنگ جا پنجاه سال“ ڇاپيا ويا. پھرئين ڪتاب ۾ طارق علي جو ڪتاب Can Pakistan Survive? ۽ عبدﷲ ملڪ جا ڪجهہ مضمون شامل هئا جڏهين تہ ٻيو ڪتاب اڳوڻي سوويت يونين جي هڪ ڊگهي عرصي تائين پرڏيھي وزير ۽ سفارتڪار رهندڙ آندري گروميڪو جي آتم ڪٿا هئي. ان حوالي سان هڪ اهم ڪم روسي ليکڪ بورس پاسترنيڪ جي جڳ مشھور ناول ڊاڪٽر زواگو جو ترجمو هو جنھن کي سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپرايو ويو ۽ جنھن تي سنڌي لئنگوئيج اٿارٽي پاران بھترين ترجمي جو ايوارڊ بہ ڏنو ويو.
2003 ۾ جديد سنڌي ڪھاڻي جي عنوان سان انڊس پبلشر پاران منھنجو ڪتاب ڇاپيو ويو جنھن ۾ سنڌي ڪھاڻي جي حوالي سان چوڏنھن مضمون شامل هئا. پبلشر جو چوڻ آهي تہ هن وقت اهو ڪتاب مارڪيٽ ۾ دستياب ناهي. ان کانپوء ادبي مضمونن جو ڪتاب ”گل گل هٻڪار“ 2014 ۾ پوپٽ پبليڪيشن پاران ڇاپيو ويو. آتم ڪٿا جون چاليه قسطون ڪاوش مئگزين ۾ ڇپيون ۽ ٻئي ڪجهہ اڻ ڇپيل مواد کي سھيڙي هڪ ڪتاب جي شڪل ڏني آهي، جيڪو سنڌ سلامت جي ويب سائيٽ تي ”زندگي جون ڪٿائون ۽ ساروڻيون“ جي عنوان سان موجود آهي. ساڳي ريت ”ڪتابن سنديون ڳالھيون“ جي عنوان سان مختلف سنڌي، اڙدو ۽ انگريزي ڪتابن جي رويوز تي مشتمل ڪتاب پڻ سنڌ سلامت جي ويب سائيٽ تي موجود آهي. ”ماحوليات: ڌرتي ۽ انساني آئيندو“ جي عنوان سان ڪتاب پڻ تيار آهي.
آئون سمجهان ٿو تہ منھنجو لکڻ ۽ پڙهڻ جو عمل اٽڪل چاليهہ سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاڳيتو جاري رهيو آهي ۽ ان ۾ ڪو وقفو نہ آيو آهي. سنڌي سان گڏوگڏ آئون اڙدو ۽ انگريزي ۾ بہ لاڳيتو لکندو رهيو آهيان. آئون ادره امن وانصاف جي رسالي جفاڪش جي ايڊيٽوريل بورڊ جو ميمبر هوس ۽ ان ۾ گهڻي عرصي تائين باقاعدي مختلف موضوعن تي منھنجا مضمون شائع ٿيندا رهيا. هڪ وڏي حادثي کان پوء جنھن ۾ اداري جا گهڻا ڪارڪن دھشت گردي جو بک ٿي ويا، اهو رسالو ۽ ادارو بند ٿي ويا. زاهدہ حنا جي ادارت هيٺ شائع ٿيندڙ رسالي روشن خيال ۾ منھنجا ڪجهہ مضمون شائع ٿيا جڏهين تہ هاڻي ڊاڪٽرمبارڪ علي جي ادارت ۾ نڪرندڙ رسالي تاريخ ۾ منھنجا مختلف موضوعن تي مضمون شائع ٿين ٿا.
انگريزي ۾ پڻ منھنجا گهڻا مضمون شائع ٿيا آهن. مختلف رسالن کانسواء دي نيوز، نيشن ۽ ڊان ۾ ملڪي ۽ پرڏيھي معاملن ۽ معاشي مسئلن تي وقت بوقت مضمون شائع ٿيندا رهيا آهن. هن وقت باقاعدي طور مختلف موضوعن تي منھنجو هفتيوار ڪالم سنڌي روزنامي سنڌ ايڪسپريس ۾ شائع ٿيندو آهي.
هن وقت منھنجي لکڻ جو سڄو ڪم ڪمپيوٽر تي ٿيندو آهي جڏهين تہ ان کان اڳ پين ۽ پنو هوندا هئا. لکڻ ۽ پڙهڻ ٻنھي جي ڪا خاص جاء ۽ وقت مقرر نہ رهيو آهي. نہ ئي اها ڳالھہ محسوس ٿيندي آهي تہ ان جي لاء ڪو خاص ماحول هجي. بغدادي ۾ گهر شفٽ ٿيڻ کانپوء گهر ڪشادي هئڻ جي ڪري لکڻ پڙهڻ ۽ ساڳي وقت دوستن سان ڪچھرين ڪرڻ جي وڌيڪ سھولت ٿي پيئي. هيٺ منھنجي وڏي ڀاء جي وڪالت جي آفيس هوندي هئي جتي سندس ڪتاب وغيرہ پيل هوندا هئا. اها آفيس سندس استعمال ۾ گهٽ ۽ اسان سڀني ڀائرن جي استعمال ۾ گهڻي هوندي هئي. ان کانسواء مٿي ڇت تي هڪ ڪمرو ٺھيل هوندو هو جتي ڪتابن جا شيلف ۽ صوفا پيل هوندا هئا. اهي ٻيئي جايون گهر جي گوڙ شور کان پاسيرو ٿي لکڻ پڙهڻ لاء ماحول فراهم ڪنديون هيون. ڇت واري ڪمري ۾ ڪي ڪي دوست رات بہ رهي پوندا هئا. ڪڏهين ڪجهہ شاگرد تنظيمن، جن سان اسان ڪجهہ ڀائرن جو واسطو هوندو هو، جون ڊگهيون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون هيون. موڪل واري ڏينھن خاص طور رات جو ٻارن جي سمھڻ کانپوء دير تائين آئون پنھنجو ڪم ڪندو رهندو هوس. انکانسواء آفيس ۾ اهڙو وقت بہ آيو جڏهين مون وٽ گهڻو ڪم نہ هوندو هو پر آفيس جو وقت پورو ڪرڻو پوندو هو. ان ڪري ڪجهہ ڪتاب مون وٽ آفيس ۾ پيل هوندا هئا جڏهين تہ لکڻ جو بہ ڪجهہ ڪم اتي ڪري وٺندو هوس. منھنجي اها عادت آهي تہ آئون ڀلي گهڻو وقت ڪم نہ ڪيان پر اهو باقاعدي ڪندو آهيان تہ جيئن ان جو تسلسل برقرار رهي. ڊاڪٽر زواگو جي ترجمي جو وڏو ڪم هو. ان دوران مون کي آفيس جي ڪم جي سلسلي ۾ ملڪ جي مختلف شھرن ۾ وڃڻو پوندو هو. ان ڪري ڊاڪٽر زواگو جو انگريزي وارو ڪتاب منھنجي سفري بيگ ۾ ئي هوندو هو ۽ پنھنجي سھولت آهر آئون اهو ڪم ڪندو رهندو هوس. ٻين ڪجهہ ڪتابن جو ترجمو ۽ لکڻ بہ اهڙي ريت ٿيو. اهو ڄڻ تہ منھنجي روزاني ڪم جو حصو هوندو هو آهي ۽ ان لاء مون کي ڪا خاص موڪل وغيرہ نہ ڪرڻي پوندي هئي. ان جو اندازو ان ڳالھہ مان بہ لڳائي سگهجي ٿو تہ نہ رڳو آفيس ۾ منھنجي حاضري باقاعدي هوندي هئي، پر رٽائرمنٽ وقت منھنجي کاتي ۾ اڃا گهڻيون موڪلون رهيل هيون.
ان سڄي ڪم ۾ گهر وارن جو سھڪار شامل هوندو آهي ۽ ظاهر ڳالھہ آهي تہ اهو سڄو ڪم سندن سھڪار کانسواء ممڪن نہ آهي.

 

ماءُ ۽ ڌيءَ

ماءُ جي اولاد جي زندگي ۾ ڪيتري اهميت آهي، ان جو احساس مون کي اڳ ان جي باوجود نہ هوندو هو تہ آئون پنھنجي ماءُ جي نھايت ويجهو هوندو هوس. پر آئون سندس قرب، پيار ۽ احساس کي هڪ معمول جي شي ڪري وٺندو هوس. پر هاڻي جڏهين آئون ان مرحلي مان نڪري آيو آهيان ۽ پرتي بيھي پنھنجي زال جو پنھنجن ٻارن لاء پيار ۽ احساس ڏسان ٿو تہ ڄڻ مون تي ان رشتي جو هڪ نئون انڪشاف ٿئي ٿو. اهو سڀڪجهہ رڳو سندن خواهشن کي پوري ڪرڻ جي حد تائين نہ پر سندن هر خراب ۽ سٺي عادت تي نظر رکڻ ۽ ساڳي وقت مٿن غلط ڪمن کان روڪڻ لاء ڪاوڙ ڪرڻ بہ آهي. پنھنجن پٽن سان تہ سندس ويجهڙائي آهي، پر سندس پنھنجي ڌي سان جيڪا ويجهڙائي ۽ هم آهنگي آهي ۽ هو جهڙي ريت سندس ضرورتن ۽ خواهشن جو خيال رکي ٿي، اهو منھنجي لاء نھايت اطمينان ۽ خوشي جو باعث آهي. آئون ساڻس اڪثر ان ڳالھہ جو اظھار ڪندو آهيان تہ هو نہ هجي ها تہ جيڪر آئون اهو سڀڪجهہ نہ ڪري سگهان ها. شل سندس اهو پيار ۽ احساس هميشہ قائم رهي.

 

ڊاڪٽر مبارڪ علي ۽ آئون

آئون ڊاڪٽر مبارڪ علي سان پنھنجي ڪنھن ويجهي لاڳاپي متعلق نہ ٿو چئي سگهان. پر ساڻس هڪ تعلق ضرور رهيو آهي. هڪ پڙهندڙ ۽ ڪنھن حد تائين ساڻس هڪ ذاتي تعلق بہ رهيو آهي. هن ننڍي کنڊ ۽ سنڌ جي تاريخ تي گهڻا ڪتاب لکيا آهن. سندس سڃاڻپ هڪ عوامي تاريخدان جي آهي جنھن تاريخ کي عام ۾ متعارف ڪرايو.ِ ساڳي وقت هو مختلف انگريزي ۽ اڙدو اخبارن ۾ بہ تاريخ جي حوالي سان لاڳيتو لکندو رهندو آهي. ڊان جي مختلف شعبن ۾ سندس مضمون شائع ٿيندا رهيا آهن. سندس ترقي پسند نڪتہ نظر گهڻن لاء قبولڻ جوڳو نہ هوندو آهي، جنھن جي ڪري سندس مخلتف ڪتابن ۽ مضمونن تي اعتراض ٿيا آهن ۽ انھن کي زوري بڪ اسٽالن وغيرہ تان هٽايو ويو آهي.
ڪجهہ عرصو اڳ ڊان پاران هفتيوار Encounter جي نالي سان صفحو شائع ڪيو ويندو هو جنھن ۾ مختلف سياسي، سماجي، معاشي ۽ تاريخ جي موضوعن کي بحث هيٺ آندو ويندو هو. ان صفحي ۾ آئون بہ وقت بوقت مختلف موضوعن تي لکندو رهندو هوس. هڪ ڀيري ان صفحي ۾ ڊاڪٽر مبارڪ جو شھنشاه اڪبر جي دين الاهي جي حوالي سان هڪ مضمون شائع ٿيو، جنھن ۾ اڪبر جي سندس سيڪيولر نڪتہ نظر جي حوالي سان تعريف ڪئي ويئي هئي تہ هن هندوستان جي مختلف مذهبن جي ماڻھن ۾ ايڪي ۽ هم آهنگي لاء ڪوششون ورتيون ۽ مذهبي تعصب کان پاسو ڪيو. هن دين الاهي جي نالي سان نئون مذهب يا عقيدو متعارف ڪرايو، جنھن ۾ هندوستان جي مختلف مذهبن جا عنصر شامل هئا. ان جي تشھير ۽ ترويج لاء باقاعدي عبادت گاهون وغيرہ قائم ڪيون ويون. اڪبر متعلق ترقي پسند ليکڪن جو اهو هڪ عام رايو آهي. پر مون کي ان رائي سان ڪنھن حد تائين اختلاف هو. مون ان مضمون تي اهو ڪمينٽ ڪيو هو تہ اها ڳالھہ ٺيڪ آهي تہ اڪبر مذهب جي حوالي سان هندوستان جي ماڻھن سان امتياز روا نہ رکيو هو، پر کيس ڪنھن بہ صورت ۾ هڪ سيڪيولر حڪمران نہ ٿو چئي سگهجي. ڇاڪاڻ تہ هن بھرصورت دين الاهي جي نالي سان هڪ نئون مذهب متعارف ڪرايو هو ۽ ان لاء باقاعدي عبادت گاهون وغيرہ قائم ڪيون هيون جتي ان جا پوئلڳ پنھنجن رسمن ادا ڪرڻ لاء گڏ ٿيندا هئا. ان اعتراض جو ڊاڪٽر صاحب تفصيل سان جواب ڏنو هو. سندس چوڻ هو تہ اڪبر ڪو نئون مذهب وغيرہ متعارف نہ ڪرايو هو ۽ نہ ئي سندس پاران ان کي دين الاهي جو نالو ڏنو ويو هو. اهو نالو ان دور جي ٻين ماڻھن پاران ان کي ڏنو ويو هو. بھرحال منھنجا تحفظات ان تي برقرار هئا ۽ ڊاڪٽر صاحب مختلف موقعن تي ان جو حوالو ڏيندو رهندو آهي.
زيبسٽ جو ڊين فيڪلٽي ڊاڪٽر رياض شيخ منھنجو پراڻو دوست آهي. هي ڊاڪٽر مبارڪ جي بہ نھايت ويجهو آهي ۽ هڪ لحاظ کان ڪراچي ۾ ڄڻ ڊاڪٽر مبارڪ جو نمائندو آهي. هڪ ڊگهي عرصي کان هو ڊاڪٽر مبارڪ جي نگراني ۾ نڪرندڙ رسالي تاريخ کي اڪيلي سر سنڀاليندڙ ۽ ان جو ايڊيٽر آهي جڏهين تہ هن وقت ڊاڪٽر توصيف ۽ هما غفار سندس ٽيم ۾ شامل آهن. هر سال ڪراچي ۾ مختلف جاين تي تاريخ ڪانفرنسن جو انعقاد ڪرڻ انھن دوستن جو معمول آهي. ان کانسواء هو زيبسٽ ۽ ٻين تنظيمن پاران بہ وقت بوقت مختلف موضوعن تي سيمينار، ورڪشاپ ۽ ٻيا پروگرام ڪرائيندو رهندو آهي. انھن پروگرامن ۾ ڊاڪٽر مبارڪ جي شرڪت سندس ترجيح هوندي آهي. هو انھن پروگرامن ۾ مون کي بہ مدعو ڪندو رهندو آهي. اهڙي ريت رياض ڄڻ ڊاڪٽر مبارڪ ۽ منھنجي وچ ۾ رابطي جو هڪ ذريعو بہ آهي. ڪجهہ عرصو اڳ زيبسٽ پاران اهڙو ئي هڪ پروگرام پاڪستان جي معيشت ۽ سماج جي حوالي سان ڪرايو ويو هو جنھن ۾ ڊاڪٽر مبارڪ ۽ آئون بہ شريڪ هئاسين. مختلف موضوعن تي ڳالھہ ٻولھہ ٿي. هڪ شاگرد مون کان سوال ڪيو تہ اوهان ستر جي ڏهاڪي جي ڀٽو جي صنعتن ۽ بينڪن وغيرہ کي قومي ملڪيت ۾ وٺڻ واري پاليسي کي ڪيئن ٿا ڏسو. مون ان جو جواب ڏيندي چيو تہ ان وقت اوڀر بنگال جي ڌارٿيڻ جي ڪري پيدا ٿيل حالتن ۾ ملڪي معيشت جي خراب صورتحال هئي. ان جي نتيجي ۾ نوڪر شاهي جي حيثَيت ۽ رياستي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو هو. ان کي وڌيڪ وسيلن جن ضرورت هئي. ان جو حل وڏين صنعتن ۽ بينڪن کي قومي ملڪيت ۾ وٺڻ ۽ انھن جي وسيلن کي ڪامورا شاهي ۽ رياستي ڍانچي کي مضبوط ڪرڻ لاء استعمال ڪرڻ جي صورت ۾ ڏٺو ويو. هونئن ڏٺو وڃي تہ پورهيتن جي نالي کي ان لاءِ استعمال ڪيو ويو هو پر پورهيتن سان ڪراچي جي لانڍي ۽ ڪورنگي سائيٽ ايريا ۾ جيڪي ڪجهہ ٿيو، اها هڪ تاريخ آهي. نوڪرشاهي پاران پورهيتن کي اهو باور ڪرائڻو هو تہ اهي حڪومت مان گهڻيون توقعات نہ رکن. ان وقت مون سان گڏ اسٽيج تي ويٺل هڪ مقرر چيو تہ هي ادارو جنھن ماڻھو جي نالي آهي ۽ اوهان جتي ويٺا آهيو، ان جي پاليسين جي خلاف پيا ڳالھايو. ان تي ڊاڪٽر مبارڪ کيس جواب ڏنو تہ هن کي منھنجن خيالن سان اختلاف ڪرڻ تي بہ ڪا هٻڪ نہ ٿيندي آهي.
ڪجهہ عرصو اڳ فيض جوڻيجو جي ڪتاب جي انگريزي ترجمي جي مھورت لاء اسٽيل ٽائون جي هال ۾ ڊاڪٽر مبارڪ کي مدعو ڪيو ويو هو. رياض پاران مون کي ان ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ ڊاڪٽر سان ملڻ لاء چيو ويو. پروگرام شروع ٿيڻ کان اڳ ڊاڪٽر صاحب سان مختصر غيررسمي ڪچھري ٿي.
مون کانئس پڇيو تہ اوهان کي لاهور ۽ ڪراچي جي ادبي ۽ ٿقافتي ماحول ۾ ڪھڙو فرق نظر اچي ٿو. سندس چوڻ هو تہ لاهور جي ڀيٽ ۾ ڪراچي جو ماحول وڌيڪ لبرل ۽ سيڪيولر آهي. ڪراچي ۾ اوهان نسبتن پنھنجي ليکي پنھنجن خيالن جو اظھار ۽ ڪجهہ ڪم ڪري سگهو ٿا، جڏهين تہ لاهور ۾ خاص طور مختلف مذهبي تنظيمن جو اوهان تي دٻاء هجي ٿو ۽ اهي اوهان کي پنھنجي مرضي مطابق هلائڻ چاهين ٿا ۽ ڪو اختلاف برداشت نہ ٿا ڪن.
ڊاڪٽر صاحب سان هن وقت وڏي عمر ۽ صحت جا مسئلا آهن. خاص طور سندس نظر جو مسئلو اهميت رکي ٿو. ان سڀ جي باوجود هو ويجهڙ تائين پنھنجو ڪم ڪندو رهيو آهي. سندس ڌي ساڻس گڏ هوندي آهي. هو لکڻ ۽ مختلف پروگرامن ۾ وڃڻ جو ڪم بہ ڪندو رهيو آهي. پر سال ٻہ اڳ ڪورونا جي ڪري سندس سرگرميون متاثر ٿيون آهن پر ان جي باوجود هو پنھنجي ڪرت کي لڳل آهي ۽ تخليقي پورهيو ڪندو رهي ٿو.

 

ڊاڪٽر محبت ٻرڙو

ڊاڪٽر محبت ٻرڙو مون کي هڪ نوجوان دوست جي صورت ۾ ياد آهي. اٽڪل چاليهہ سال اڳ جي ڳالھہ آهي جڏهين اسان ٻيئي عوامي تحريڪ ۾ ڪم ڪندا هئاسين. ان وقت منھنجي نوڪري سنڌ ريجنل پلان آرگنائزيشن ۾ هوندي هئي. محبت اتي مون سان ملاقات لاء ايندو هو. الڪرم اسڪوائر سان لڳ ايف سي ايريا جي سرڪاري فليٽن مان هڪ ۾ غلام مصطفيٰ لاکو، صوبل خان بلوچ ۽ سراج سومرو وغيرہ رهندا هئا. ڀر ۾ پارٽي سان لاڳاپيل دوست ارباب نوناري پنھنجن ٻارن سان رهندو هو. انھن دوستن جي ڇڙي رهڻ جو پارٽي جي ڪارڪنن کي اهو فائدو هو تہ هتي نہ رڳو پارٽي جون مختلف قسم جون گڏجاڻيون ٿينديون هيون، پر ڪراچي کان ٻاهر جا دوست هتي اچي رهندا بہ هئا. هڪ لحاظ کان اهو ڄڻ ڪراچي ۾ پارٽي جو هيڊ ڪوارٽر ۽ دوستن جي ملاقاتن جو مرڪز هوندو هو. منھنجو بہ هتي اڪثر وڃڻ ٿيندو هو. ميزبان دوست فراخ دلي سان دوستن جي خدمت ڪندا هئا ۽ سندن منھن تي ڪڏهين گهنج نہ ايندو هو. محبت جو بہ هتي اڪثر اچڻ ٿيندو هو.
ان وقت محبت پارٽي جي ڪمن جي حوالي سان گهڻو سرگرم هو ۽ ان حوالي سان سنڌ جي مختلف علائقن جا دورا ڪندو رهندو هو. سنڌي شاگرد تحريڪ نئين ٺھي هئي ۽ کيس شايد ان سلسلي ۾ بہ ڪا ذميواري ڏني ويئي هئي جنھن سندس مصروفيتن کي وڌائي ڇڏيو هو. ان وقت محبت کي اهو خيال آيو تہ رسول بخش پليجو جي مائوزي تنگ تي لکيل ڪتاب کي پاڪيٽ سائز ايڊيشن ۾ ڇپرايو وڃي. ان جي لاء کيس پارٽي پاران ڪي فنڊ تہ نہ ڏنا ويا پر هن پنھنجين ذاتي ڪوششن سان دوستن کان اهي پئسا ورتا ۽ ڪتاب ڇپرايو.
ان دوران آئون پارٽي کان ڌار ٿي ويس جڏهين تہ محبت اڃا پارٽي ۾ سرگرم هو. ڪجهہ وقت کانپوء خبر پيئي تہ محبت سياسي سرگرميون ختم ڪري پنھنجي شھر ۾ ڪلينڪ هلائي ٿو ۽ ٻيو علمي ڪم ڪري پيو. سندس غير سرگرم ٿيڻ جا ڪھڙا ڪارڻ هئا انھن جي ڪا ڄاڻ نہ ملي سگهي. سندس وفات جي خبر منھنجي لاء حيرت جوڳي ۽ ڏکوئيندڙ هئي. هو هڪ ذهين ۽ ڪارائتو ماڻھو هو.

 

ڊپ

ڪي واقعا، ڳالھيون، ڊپ وغيرہ ماڻھو جي لاشعور جو حصو بڻجي ويندا آهن ۽ پوءِ سڄي زندگي ان سان گڏ رهندا آهن. مون سان اهڙو هڪ واقعو ٿيو، جڏهين آئون اسڪول ۾ پڙهندو هوس. جنھن گهٽي مان آئون اسڪول کان واپسي تي لنگهندو هوس اتي مسڪين ٽيلرز جي نالي سان درزي جو هڪ دوڪان هو. هڪ ڀيري اسڪول مان موڪل ملڻ کانپوءِ آئون ڪتاب کنيو پنھنجن ئي خيالن ۾ اڪيلو گهر پئي ويس تہ هن دوڪان جي پوڙهي مالڪ اچي مون کي زوردار چماٽ هنئي. آئون بلڪل وائڙو ٿي ويس تہ هي ڇا ٿي ويو ۽ وٺي اتان ڊوڙ پاتم. شايد ڪجهہ وقت اڳ ان همراه کي ڪي ڇوڪرا تنگ ڪري ويا هئا ۽ هن سمجهيو تہ آئون انھن مان ئي آهيان. جيتوڻيڪ ان ڳالھہ کي اٽڪل پنجاه سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي پر جڏهين بہ مون کي اهو واقعو ياد ايندو آهي تہ آئون پنھنجي ان ڳٽي کي ضرورهٿ سان ڇھندو آهيان جنھن تي چماٽ لڳي هئي.

 

ڊاڪٽر مھڪري

ڪجهہ ڏينھن کان مون کي ڊاڪٽر جي ايم مھڪري ۽ سندس ڳالھيون گهڻو ياد پيون اچن. ڊيلي نيوز ۾ سندس مختصر ليک اتساهيندڙ هوندا هئا. هڪ مھربان ۽ شفيق انسان. وڏو ماڻھو هئڻ جي باوجود وڏي ماڻھو هئڻ جو ڏيک نہ ڏيندو هو. سنگت ڪراچي جن وڏن ۽ اهم ماڻھن سان منھنجو تعارف ڪرايو ان ۾ مھڪري صاحب جو نالو بہ شامل آهي، جنھن کي آئون پنھنجي لاء هڪ اعزاز ۽ زندگي جو اثاثو سمجهان ٿو.
هو سنگت جي مختلف پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندو هو. اهڙو ئي هڪ پروگرام سنگت ڪراچي پريس ڪلب ۾ ڪيو هو جنھن جي هن صدارت ڪئي هئي. ان پروگرام ۾ منھنجو بہ مضمون شامل هو. پروگرام کانپوء ڪچھري ڪندي مون کي چيائين تہ ڪوشش ڪري سنڌي سان گڏوگڏ انگريزي ۾ بہ لکڻ گهرجي، جيئن پنھنجي ڳالھہ انھن ماڻھن تائين بہ پھچائي سگهجي جيڪي سنڌي نہ ٿا سمجهي سگهن.
مھڪري صاحب پڙهيل لکيل ماڻھو هوندي بہ زماني جو ماڻھو نہ هو. مال ملڪيت، جاين جڳھن ۾ سندس گهڻي دلچسپي نہ هوندي هئي. هو ڳالھہ ڪندو هو تہ سندس گهر تي سندس ڀاء قبضو ڪري ورتو هو. پر کيس افسوس گهر کان وڌيڪ انھن گلن جو هو جيڪي هن اتي لڳايا هئا.
مھڪري صاحب انھن ڪجهہ ماڻھن مان هو جن جي شخصيت گهڻي عرصي گذرڻ کانپوء بہ مون کي اتساه ڏيندي رهي آهي ۽ آئون هميشہ کيس پيار، محبت ۽ پھنجائپ سان ياد ڪندو آهيان.

 

ميڊيا

ڪالھہ آرٽس ڪائونسل ۾ حسن جي ڪتاب جي رونمائي جي تقريب ۾ ڪجهہ مقررين خاص طور ڊاڪٽر توصيف احمد، جيڪو حسن جو ويجهو دوست ۽ ساڻس اڪثر پريس ڪلب ۾ گڏ هوندو هو ۽ نورالھدا شاه اها ڳالھہ ڪئي تہ ميڊيا جي پاليسين ۽ مالڪن جو سندن ملازمن سان ورتاء بہ گهڻن ملازمن لاء ذهني ڇڪتاڻ ۽ پريشاني جو باعث بڻيو آهي. سندن چوڻ هو تہ بظاهر تہ انھن فردن جو موت هڪ فطري عمل لڳي ٿو، پر درحقيقت اهو هڪ قتل آهي، جنھن جي ذميواري ميڊيا جي مالڪن ۽ رياست تي وجهي سگهجي ٿي. مون کي اها تہ خبر هئي تہ ڊان جي پاليسي تحت سڀني ملازمن جي پگهار گهٽائي ويئي هئي ۽ حسن ٻڌايو هو تہ سندس پگهار ۾ بہ چاليهہ سيڪڙو گهٽتائي ٿي هئي پر سندس چوڻ هوندو هو تہ ان صورتحال کي منھن ڏيئي وينداسين. ان کانسواء صحافين کي اها پڪ نہ هوندي هئي تہ اهي جيڪا خبر فائل ڪري رهيا آهن، اها اخبار ۾ شائع بہ ٿيندي يا نہ ۽ لاڳاپيل ماڻھو جيڪڏهين کانئن ان جي شائع نہ ٿيڻ متعلق پڇندا تہ اهي کين اهو ئي جواب ڏيندا تہ اخبار جي پاليسي بدلجي ويئي آهي يا اسپيس گهٽ هئي وغيرہ.
توصيف جو چوڻ هو تہ حسن ڪچھرين ۾ اڪثر ان ڳالھہ جو ذڪر ڪندو هو. اها ذهني ۽ اندر جي ڇڪتاڻ جنھن جو ماڻھو هر ڪنھن سان ذڪر نہ ڪري سگهندو آهي، پر اندر ئي اندر اها شيءِ ان شخص کي کائيندي ويندي آهي. لازمي طور انھن سڀني دٻائن جو ٻين گهڻن اهڙن ماڻھن جيان حسن جي موت ۾ بہ هڪ اهم ڪردار آهي.
 

گهرن جي کوٽ

اسان جو خاندان جڏهين اڇي قبر مان نوآباد منتقل ٿيو تہ اهو هڪ صاف سٿرو علائقو هو. گهر گهڻي ڀاڱي زمين جا يعني هڪ ماڙ هئا. گهٽيون ويڪريون هيون ۽ پاڻي بجلي وغيرہ جي ڪا ڏکيائي نہ هئي. وقت گذرڻ سان علائقي جي گهڻن ماڻھن گهڻ ماڙ عمارتون تعمير ڪرائي، فليٽ پڳڙي تي ڏيئي ڇڏيا. ان سان علائقي جي صورتحال ئي بدلجي ويئي. گهٽين جي گهڻي حصي کي عمارتن ۾ شامل ڪرڻ جي ڪري اهي سوڙهيون ٿي ويون. علائقي جي آبادي گهڻي وڌي ويئي. بجلي، پاڻي ۽ گيس وغيرہ جا مسئلا پيدا ٿي پيا.
مائٽن جي رهڻ جي ڪري منھنجو هن علائقي سان باقاعدي رابطو رهندو آهي. هن وقت صورتحال اها آهي تہ بجلي چوويه ڪلاڪن مان اٺ ڪلاڪ مشڪل سان هوندي آهي. گهڻن گهرن ۾ گيس ناهي. اهڙي ريت پاڻي جي فراهمي بہ باقاعدي ڪونھي.
هن وقت علائقي ۾ هڪ نئين ڳالھہ هلي رهي آهي. پڳڙي سسٽم ۾ اڻ لکيل طور مالڪ کي رڳو مسواڙ ۽ مسواڙي جي گهر خالي ڪرڻ جي صورت ۾ هڪ خاص رقم جو حق هوندو آهي. زوري گهر خالي ڪرائڻ وارو معاملو گهٽ صورتن ۾ ئي ٿيندو آهي. پر هاڻي مالڪ ٺيڪيدارن سان گڏجي زوري نالي ماتر پئسا ڏيئي گهر خالي ڪرائي رهيا آهن. ٺيڪيدار مالڪ کي ان جي عيوض هڪ وڏي رقم ڏين ٿا ۽ پوء اها عمارت ڊاهي ان جي جاء تي نئين عمارت تعمير ڪن ٿا. انھن گهڻ ماڙ عمارتن جي ڪڪڙين جي کڏين جھڙن فليٽن جي قيمت ڪروڙن ۾ آهي. فرق اهو آهي تہ هاڻي اهي بجائي پڳڙي جي مالڪاڻن حقن تي هوندا. حيرت جي ڳالھہ اها آهي تہ علائقي ۾ شھري سھولتن جي خراب حالت جي باوجود بہ ماڻھو ايڏا مھانگا فليٽ وٺن ٿا. ان جو مک ڪارڻ اهو نظر اچي ٿو تہ ماڻھو هن علائقي ۾ هڪ پنهجائپ ۽ تحفظ محسوس ڪن ٿا ۽ ٻي ڳالھہ تہ اهو علائقو شھر جي مک بازارن ۽ آفيسن وغيرہ جي بہ ويجهو آهي جنھن جي ڪري انھن کي سھولت ٿئي ٿي.
 

واڪ: مشاهدا ۽ تجربا

منھنجي لا۽ واڪ ڪرڻ قدم ڳڻڻ ۽ ميلن ڪلوميٽرن جو حساب ڪرڻ نہ هوندو آهي. منھنجو پھريون مقصد صبوح جي تازي هوا، سج نڪرڻ جو منظر ۽ آڪسيجن حاصل ڪرڻ سان گڏ پکين جي لات ٻڌڻ هوندو آهي. پکين ۾ ڪانگ ۽ ڪبوترن جو وڏو تعداد آهي، جڏهين تہ جهرڪين ۽ ڪٻرن جو تعداد ڏينھون ڏينھن گهٽبو پيو وڃي. ڪجهہ عرصو اڳ گهر جي ويجهو ۽ پارڪ وٽ نوريئڙا وڻن تي لھندي چڙهندي نظر ايندا هئا. آئون انھن کي لاڳيتو ڏسندو رهندو هوس، جيستائين اهي غائب نہ ٿي وڃن. هاڻي منھنجيون نظرون انھن کي ڳولھينديون رهنديون آهن، پر اهي نظر نہ ٿا اچن. ڪتن ۽ ٻلين کي کاڌي جي ڳولھا ۾ گهمندي ڏسي سگهجي ٿو.
پر ان سان گڏوگڏ روز نوان مشاهدا ۽ تجربا پڻ ٿيندا آهن. گهڻن اڻ ڄاڻ ماڻھن سان پري کان سلام جو تعلق قائم ٿيندو آهي جيڪو وقت سان گڏ ويجهو ٿيندو ويندو آهي. ڪجهہ ماڻھن کي رڳو ڏسبو آهي ۽ ڪجهہ اوهان کي ڏسندا آهن. منھنجو اهڙن گهڻن ماڻھن سان واسطو پيو جن کي آئون سڃاڻندو نہ هوس پر انھن مون کي ٻڌايو تہ اسان اوهان کي روز واڪ ڪندي ڏسندا آهيون. جيڪڏهين ڪنھن ڪارڻ ڪجهہ ڏينھن جو وقفو اچي ويندو آهي تہ هڪ ٻئي کان ان جو ڪارڻ پڇبو آهي. هن وقت خاص طور اسان واري پاسي ڦر ڪرڻ واريون وارداتون وڌي ويون آهن. شام جي ڀيٽ ۾ صبوح جي وقت اهڙين وارداتن جي شڪار ٿيڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي. ان جي ڪري بہ صبوح جي واڪ ڪارآمد آهي.
ڪو وقت هوندو هو تہ آئون فجر جي ٻانگن کان اڳ اونداهي ۾ گهران نڪرندو هوس ۽ اڪثر ڪتن ۽ ڪڏهين ڪڏهين پوليس کي منھن ڏيڻو پوندو هو. پر هڪ تہ روز بروز روڊ رستن جي خراب حالت، جنھن جي ڪري کڏن کوٻن ۽ جاء جاء تي ٺھيل اسپيڊ بريڪرز جي ڪري ٿاٻڙجڻ ۽ ڪرڻ جو امڪان گهڻو هوندو آهي، ۽ ٻي ڳالھہ تہ ان وقت هڪ همراه اڪثر مون کي سڙڪ تي جاگنگ ڪندو نظر ايندو هو. هڪ ڏينھن مون ڏٺو تہ هو پنھنجي معمول موجب آيو پي ۽ کيس اها خبر نہ هئي تہ ڪنھن وچ سڙڪ تي رسو ٻڌي ڇڏيو هو جيڪو ان کي نظر نہ آيو ۽ هو ان ۾ ڦاسي ڪري پيو. هو اٿي تہ ويو پر مون کي لڳو تہ کيس گهڻو ڌڪ لڳو هو. ان ڏينھن کانپوء هو همراه مون کي روڊ تي نظر نہ آيو. ان واقعي مون کي پاڻ احتياط ڪرڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. ان جو هڪ ڪارڻ اهو بہ هو تہ آئون پاڻ ٻہ ٽي ڀيرا ٿاٻڙجي ڪريو هوس.
منھنجو هڪ پراڻو واقف، جيڪو ماضي ۾ ان سياسي گروپ ۾ هو جنھن ۾ ڪجهہ عرصو مون بہ ڪم ڪيو هو، ڪڏهين واڪ ڪندي ملندو آهي. هڪ ڀيري هن مون کي ٻڌايو تہ انھن ڪجهہ دوستن گڏجي هڪ گروپ ٺاهيو آهي جنھن کي ڪجهہ وقت کانپوء پارٽي جي شڪل ڏني ويندي. مون جڏهين کانئس انھن دوستن جا نالا پڇيا تہ اهي سڀيئي پراڻا سياسي ڪارڪن هئا، جن هڪ نہ ٻئي ڪارڻ سياست کان ڪنارہ ڪشي اختيار ڪئي هئي ۽ هاڻي مڙيئي عادت پوري ڪرڻ لاء اها سرگرمي ڪري رهيا هئا. ڪافي عرصو ان ڳالھہ کي گذري ويو آهي پر وري ان سلسلي ۾ ڪا اپڊيٽ ناهي ملي. هڪ ٻئي همراه، جيڪو پارڪ ۾ يوگا ڪندو آهي، سان تازو واقفيت ٿي آهي. هن مون کي ٻڌايو تہ هو تازو مفتاح اسماعيل ۽ خاقان عباسي جي ٺاهيل سياسي جماعت ۾ شامل ٿيو آهي. سنڌ جي هڪ قوم پرست جماعت جي همراه متعلق هن ٻڌايو تہ هو بہ هن جماعت ۾ شامل ٿيو آهي. سندس ارادو مون کي ان جماعت ۾ شامل ٿيڻ لاء قائل ڪرڻ هو، پر جڏهين مون کيس چيو تہ انھن ماڻھن جو پس منظر ٻڌائي ٿو تہ انھن مان ڪنھن چڱي ڳالھہ جي اميد نہ ٿي رکي سگهجي تہ پوء هن کڻي ماٺ ڪئي.
گلشن حديد ۾ مختلف شھري سھولتن جھڙوڪ پاڻي ۽ بجلي وغيرہ جو معاملو اسٽيل مل ۽ حڪومتي ادارن جي وچ ۾ تنازعي جو باغث رهيو آهي. ڳالھہ اها آهي تہ مل جي افسرشاهي انھن شين کي مناسب نموني هلائي بہ نہ ٿي سگهي ۽ ساڳي وقت ان مان هٿ ڪڍڻ لاء بہ تيار ناهي. اها ساڳي ڳالھہ فيز ون جي پارڪ جي بہ آهي. علائقي جي ماڻھن لاء اها هڪ سٺي سھولت آهي. ان جي سارسنڀال اسٽيل مل جي حوالي هوندي هئي.پر اسٽيل مل جي پنھنجي حالت خراب هئڻ ڪري ان پارڪ جي حالت بہ خراب ٿيندي ويئي. پر ان جي باوجود بہ صبوح ۽ شام جي وقت هتي ٻارن، عورتن ۽ مردن جو وڏو تعداد واڪ ۽ هوا خوري لاء ايندو آهي. هن وقت شايد يونين ڪائونسلن کي جيڪي وڌيڪ فنڊ وغيرہ مليا آهن انھن پارڪ جيRenovation جو ڪم شروع ڪيو آهي. ڏسجي ان جو نتيجو ڇا ٿو نڪري.
آئون اهو محسوس ڪندو آهيان تہ خاص طور صبوح سويل جي واڪ ماڻھو کي نئين توانائي ڏيئي ٿي ۽ نوبنو ڪري ڇڏي ٿي.

 

منھنجو ڏينھن هيئن ٿو گذري

نوڪري پيشي ماڻھو لاء رٽائر ٿيڻ هڪ لازمي امر آهي. ان رٽائر ٿيڻ جو مطلب زندگي جو ختم ٿيڻ نہ هوندو آهي. پر ساڳي وقت هڪ نئين سر زندگي شروع لاء سوچڻو پوندو آهي، جيڪا ڳالھہ ايتري سولي نہ هوندي آهي. گهڻا ان جو سولو حل اهو ڳولھيندا آهن تہ ٻيھر ڪٿي نو کان پنج واري نوڪري ڪجي ۽ زندگي سولي گذارجي. مون کي رٽائر ٿئي اٽڪل ڏه سالن کن جوعرصو ٿيو آهي. ان مان اٽڪل چار سال مون بہ هڪ سال هڪ ايڪسچينج ڪمپني ۽ ٽي سال هڪ نجي بينڪ ۾ نوڪري ڪئي. 2018 کان آئون گهر ۾ اهڙو ڪم ڪندو آهيان، جنھن کي اسان جي سماج ۾ ڪم نہ سمجهيو ويندو آهي. مطلب تہ اهڙو ڪم جنھن ۾ ڪا گهڻي آمدني نہ هجي. مون هڪ پرڏيھي ليکڪ متعلق ڪٿي پڙهيو هو تہ هو سڄو ڏينھن گهر ۾ ويٺو پنھنجو لکڻ پڙهڻ جو ڪم ڪندو هو. گهر۾ ڪم ڪندڙ مائي ائين سمجهيو تہ هو شايد بيروزگار آهي، ان ڪري سڄو ڏينھن گهر ۾ گذاري ٿو. ڪجهہ ڏينھن کانپوء هن گهر جي مالڪياڻي کي چيو تہ صاحب جيئن تہ بيروزگار آهي ۽ ڪو ڪم نہ ٿو ڪري ان ڪري اوهان منھنجي پگهار گهٽائي ڇڏيو.
قدرت جي ڪارخاني ۾ گهڻي عرصي تائين خال نہ رهندو آهي ۽ هڪ نہ ٻئي طريقي سان اهو ڀرجي ويندو آهي. اها ساڳي صورتحال مون سان بہ آهي. مون کي هڪ فائدو اهو هو تہ نوڪري جي سڄي عرصي ۾ آئون لکڻ پڙهڻ جو ڪم بہ ڪندو رهيو آهيان ۽ مون کي ائين لڳندو هو تہ منھنجو اصل ڪم ئي اهو هو. ان ڪري مون کي پنھنجو وقت صحيح نموني گذارڻ ۾ گهڻي تڪليف نہ ٿي.
پنھنجي لکڻ پڙهڻ سان گڏ گهر جي ٻين ڪجهہ ڪمن جي ذميواري بہ مون کي کڻڻي پيئي آهي. منھنجو گهر گلشن حديد فيز ٽو ۾ آهي. هتي اڳ روز پاڻي ايندو هو ۽ ان جي لاء ڪنھن موٽر وغيرہ هلائڻ جي ضرورت نہ پوندي هئي. پر هاڻي شيدول موجب هر ٻئي ڏينھن پاڻي ڏنو ويندو آهي ۽ جوڳو پريشر نہ هئڻ ڪري ان جي لاء موٽر هلائڻي پوندي آهي. پر پاڻي جو وقت گهڻو ڪري رات ٽين وڳي ۽ ڪڏهين ان کان بہ اڳ هوندو آهي جيڪو صبوح جو ست يا اٺ وڳي تائين هوندو آهي. هونئن عام طور آئون معمول موجب گرمين ۾ صبوح اٽڪل پنجين ۽ سياري ۾ ڇھين وڳي اٿي ويندو آهيان پر ڪڏهين ڪڏهين پاڻي جي صورتحال موجب اڃا سوير ۽ ايستائين تہ رات ٻين وڳي بہ بستر ڇڏڻو پوندو آهي. ان ڪم مان فارغ ٿي ڏندڻ پاڻي وغيرہ ڪري اٽڪل ساڍا ڇھين ستين وڳي واڪ لاء نڪري ويندو آهيان. گلشن حديد ۾ اڳ هتان جي قدرتي ماحول، ساوڪ ۽ صفائي جي ڪري صبوح جي واڪ جو جيڪو مزو ۽ لطف هوندو هو اهو هاڻي نہ رهيو آهي. صفائي جو ڪو بندوبست ناهي. هر پاسي گندگي جا ڍير لڳا پيا آهن. روڊ ٽٽل ڦٽل آهن. ڪجهہ سڙڪن کي هاڻي مقامي چونڊن جي وقت ٺھرايو ويو آهي، پر انھن سان ويڌن اها آهي تہ هڪ تہ ماڻھن جاء جاء تي اسپيڊ بريڪر ٺاهي ڇڏيا آهن ۽ ٻيو چڱا ڀلا پڙهيل ڳڙهيل ماڻھو سڙڪ تي باقاعدي پاڻي هاريندا آهن يا پاڻي جي مشين هلائي سمھي رهندا آهن ۽ پوء سڄا روڊ رستا پاڻي سان ڀرجي ويندا آهن. ان سان يقيني طور روڊ جي ڪوالٽي ۽ عمر تي فرق پئي ٿو. باقي گهڻا رستا اڃا زبون حالت ۾ آهن ۽ اتي پنڌ هلڻ هڪ جوکم جو ڪم آهي. ٿوري بي احتياطي ماڻھو جي لاء تڪليف جو باعث ٿي سگهي ٿي. ڪجهہ مھينا اڳ ٿاٻو کائڻ ڪري منھنجي پير ۾ Hairline Fracture ٿي پيو هو جنھن جي ڪري مھينو ڏيڍ گهر ويٺو هوس. بھرحال هاڻي اهو روٽين وڌيڪ احتياط سان جاري آهي.
واڪ تان واپس اچي وهنجي شيو ڪري نيرن ڪندو آهيان. نيرن کانپوء ليپ ٽاپ تي لکڻ ۽ اخبارن پڙهڻ جو ڪم ڪندو آهيان. اٽڪل ٻہ ڪلاڪ کن ڪم ڪرڻ کانپوء ٿوري دير آرام ڪندو آهيان. پوء هڪ وڳي تائين واٽس اپ ۽ فيس بڪ تي مختلف دوستن جا پيغام ۽ اپ ڊيٽس ڏسندو آهيان ۽ مختلف ڪتاب جيڪي مطالعي هيٺ هوندا آهن اهي پڙهندو آهيان. ان دوران گهر ۾ جيڪڏهين ڪنھن سامان وغيرہ جي ضرورت هوندي آهي تہ اهو وٺي ايندو آهيان. گهر وارن ۽ ٻارن سان ڪجهہ دير ڪچھري ڪري حال احوال وٺي اٽڪل ٽين وڳي ڪلاڪ ٻن لاء سمھي پوندو آهيان.
شام جو ڪلاڪ ٻن لاء مختلف ڪتابن جو مطالعو ڪندو آهيان. ان دوران ٻار پنھنجي ڪمن، آفيسن ۽ اسڪولن مان موٽندا آهن. پوء ٻہ اڍائي ڪلاڪ زال ۽ ٻارن سان ڪچھري ۽ حال احوال ڪري رات جي ماني کائي اٽڪل ڏهين ساڍا ڏهين ڌاري پنھنجي بستر تي هليو ويندو آهيان. ڪلاڪ سوا مختلف ڪتابن جو مطالعو ڪري سمھي پوندو آهيان ۽ اهڙي ريت منھنجو ڏينھن پورو ٿيندو آهي.
ان معمول ۾ تبديلي ان وقت ايندي آهي جڏهين ڪنھن تقريب ۾ يا ڪنھن ڪم ڪار سان ڪيڏانھن وڃڻو پوندو آهي.
 

ويسارو

اڄ بہ ائين ئي ٿيو جيئن هميشہ ٿيندو آيو آهي. آئون پارڪ ۾ هڪ دوست سان ڳالھائي رهيو هوس تہ هڪ ٻيو همراه اچي پاسي ۾ بيٺو. منھنجي دوست مون کان پڇيو تہ ڇا اوهان ان کي سڃاڻو ٿا. مون کي ڪا اهڙي ڳالھہ ياد نہ پئي اچي ۽ مون کيس چيو تہ نہ آئون کيس نہ ٿو سڃاڻان. ان تي هن همراه مون کي ياد ڏياريندي چيو تہ سائين آئون اوهان جي فلاڻي دوست سان ٻہ ٽي ڀيرا اوهان جي گهر اچي چڪو آهيان. پوء مون ٿورو غور ڪيو تہ چھرو مون کي ڪجهہ سڃاتل لڳو پر نالو پوء بہ ياد نہ آيو.
اها صورتحال مون سان اڪثر ٿيندي آهي. گهڻا ماڻھو ۽ انھن جا نالا جن سان گهڻو عرصو اڳ منھنجو ڪو واسطو رهيو هجي يا جن سان ڪٿي ائين هلندي چلندي ملاقات ٿي هجي منھنجي ذهن تان ميسارجي ويندا آهن. اهڙن ماڻھن سان جڏهين وري ڪٿي ملاقات ٿي ويندي آهي ۽ اهي سڃاڻپ واري انداز ۾ ملندا آهن ۽ مون مان بہ ساڳي ئي توقع رکندا آهن پر آئون رڳو سندن چھري ۾ ڏسندو رهجي ويندو آهي ۽ انھن همراهن کي وري پنھنجو تعارف ڪرائڻو پوندو آۡهي. منھنجي لاء اها يقينن ندامت جي ڳالھہ هوندي آهي پر اهو آئون ڄاڻي ٻجهي ائين نہ ڪندو آهيان بس ائين ٿي ويندو آهي. ائين بہ ناهي تہ عمر وڌي وڃڻ ڪري ڪو يادداشت جو مسئلو هجي. ڇاڪاڻ تہ اهو مسئلو مون سان هميشہ کان رهيو آهي. بس اهڙن دوستن سان معذرت ڪري جان آجي ڪرائيندو آهيان.
 

يونيورسٽي جا دوست

يونيورسٽي جي دور جي ڪجهہ دوستن جو يادون دل تي اچي ويون آهن. انٽرميڊيئٽ کانپوء جڏهين مون ڪراچي يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي تہ ان وقت منھنجي لاء اهو بلڪل نئون ماحول هو ۽ ٻي ڳالھہ تہ هتي خاص طور منھنجي ايڪانامڪس ڊپارٽمنٽ ۾ ڪو بہ اهڙو شاگرد يا ماڻھو نہ هو جيڪو منھنجو ڪاليج يا اسڪول ۾ ڪلاس فيلو رهيو هجي يا منھنجو مائٽ يا پاڙي ۾ رهندڙ هجي. هتي ڪراچي شھر جي مختلف علائقن جا ۽ مختلف تعليمي ۽ سماجي پسمنظر رکندڙ شاگرد هئا. پر هتي هڪ ڳالھہ اها هوندي هئي تہ هڪ تہ سڀ گهڻو ڪري هم عمر هوندا هئاسين ۽ ٻيو تہ ان جي باوجود تہ ان وقت ٻولي جي معاملي تي شھر ۾ فساد ٿيا هئا پر ان حوالي سان شاگردن ۽ استادن پاران ڪو امتيازي ورتاء نہ ڪيو ويندو هو.
منھنجو يونيورسٽي اچڻ، ڪلاس اٽينڊ ڪرڻ ۽ پوء لائبريري ۾ وقت گذارڻ باقاعدگي سان هوندو هو. سيمسٽر جي امتحانن ۾ منھنجي ڪارڪردگي اطمينان جوڳي هوندي هئي. ڪلاس ۾ مختلف مزاج جا شاگرد هوندا هئا. فخر ۽ سجاد اهي پاڻ ۾ بہ دوست هوندا هئا ۽ انھن جي مون سان بہ ويجهڙائي هوندي هئي. بي اي آنرس جي شروعاتي ٻن سالن ۾ ايڪانامڪس جي مضمون کانسواء ٻہ ٻيا ضمني مضمون کڻڻا پوندا هئا. اهي مضمون جنرل هسٽري، سوشيالوجي، پوليٽيڪل ٿاٽ، پوليٽيڪل سائنس، ميٿميٽڪس ۽ اسٽيٽسڪس وغيرہ هئا. مون سوشيالوجي ۽ پوليٽيڪل ٿاٽ جي چونڊ ڪئي هئي، جڏهين تہ انھن ٻن دوستن ميٿميٽڪس ۽ اسٽيٽڪس جي چونڊ ڪئي. انھن ۾ فخر جو انٽرسائنس جو بيڪ گرائونڊ هئڻ ڪري انھن مضمونن ۾ نہ رڳو اهو تہ کيس ڪا ڏکيائي نہ ٿي، بلڪ هڪ لحاظ کان کيس انھن تي مھارت حاصل هئي. جڏهين تہ سجاد انھن ٻنھي مضمونن ۾ ڪمزور هوندو هو ۽ کيس فخر جي مدد وٺڻي پوندي هئي. فخر جي اها عادت هوندي هئي تہ هو پنھنجن دوستن جي مدد ڪرڻ ۾ پوئتي نہ هٽندو هو ۽ مون اهو محسوس ڪيو تہ کيس ان ڳالھہ ۾ اڃا خوشي محسوس ٿيندي هئي. سندس پيءُ اسٽيٽ بينڪ ۾ آفيسر هو، جڏهين تہ ماءُ بندر روڊ تي ماما پارسي اسڪول ۾ پڙهائيندي هئي. هو پريڊي اسٽريٽ تي اسٽيٽ بينڪ جي فليٽ ۾ پنھنجي ماء پي ۽ وڏي ڀاء، جيڪو آئي بي اي جو شاگرد هو، سان گڏ رهندو هو. اسٽيٽ بينڪ جي اي ٽائيپ فليٽن ۾ هڪ سرونٽ ڪوارٽر بہ هوندو هو، جيڪو رهائشي حصي کان ٿورو ڌار ۽ هٽيل هوندو هو. نوڪر تہ شايد ئي ڪنھن وٽ هو ان ڪري اهو گهڻو ڪري مھمانن ۽ دوستن وغيرہ لاء استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙي ريت فخر جي فليٽ جو اهو ڪوارٽر هڪ اسٽڊي روم جو ڪم ڏيندو هو جتي گهڻا دوست اچي گڏ ٿيندا هئا. شھر جي مختلف علائقن مان شاگرد هتي اچي گڏ ٿيندا هئا. مختلف مضمونن سان گڏوگڏ خاص طور ميٿميٽڪس ۽ اسٽسٽڪس ۾ فخر جي رهنمائي حاصل ڪبي هئي. آئون لياري ۾ پنھنجي گهر مان هتي ايندو هوس. مون کي ياد ٿو پئي تہ جنھن ڏينھن ضياء الحق جو مارشل لاء لڳو هو تہ آئون فخر سان گڏ سندس ان فليٽ تي موجود هوس. ايم اي ڪرڻ کانپوء بہ فخر سان منھنجو تعلق رهيو. يونيورسٽي جي اپلائيڊ ايڪانامڪس ريسرچ سينٽر پاران سڪرنڊ ۽ هالا ۾ ڪپه جي پيداوار متعلق هڪ سروي ڪيو پئي ويو. اسان جو استاد ڊاڪٽر سرور ان ٽيم جو اڳواڻ هو. اسٽيٽ بينڪ جوائن ڪرڻ کانپوء بہ هو ٻہ تي ڀيرا اتي ملاقات لاء آيو هو. پريڊي اسٽريٽ جي بينڪ فليٽن ۾ جيڪي بينڪ جا دوست رهندا هئا، انھن کان سندس خبر چار ملندي رهندي هئي. آخري ڀيرو جڏهين هو مون کي مليو تہ مون کي ٻڌايائين تہ هن پي ايچ دي ڪري ورتي هئي ۽ ان وقت ترڪي جي ڪنھن يونيورسٽي ۾ پڙهائي رهيو هو. گهڻي عرصي کان سندس ڪا خبر چار ناهي.
سجاد اڪبر ان لحاظ کان فخر جي ويجهو هو تہ هو کيس اسٽيٽسڪس ۽ ميٿميٽڪس جي مضمونن، جن ۾ سجاد ڪمزور هو، مدد ڪندو هو. سندس پنھنجي پڙهائي سان ايتري ڪمٽمنٽ هئي جوپنھنجي گهر فيڊرل بي ايريا کان پريڊي اسٽريٽ جي فليٽن ۾ پڙهڻ ايندو هو. فخر سياسي طرح پنھنجي ڪا ڪمٽمنٽ نہ ڏيکاريندو هو، پر سجاد جو لاڙو پيپلز پارٽي ڏانھن هو. سجاد پوء شايد پڙهڻ وغيرہ لاء ٻاهر ملڪ هليو ويو ۽ ساڻس پوءِ ملاقات نہ ٿي سگهي. فخر ۽ سجاد سان گڏ هڪ ٻيو دوست عين الحسن هوندو هو. هي بنگالي هو، پر بنگلاديش ٺھڻ کانپوء ان جي والدين پاڪستان ۾ ئي رهڻ جو فيصلو ڪيو هو. هي هڪ ذهين شاگرد هو ۽ منجهس پنھنجي ليکي اڳتي وڌڻ جي صلاحيت هئي. هن پنھنجي پڙهائي کي جاري رکيو. منھنجي بينڪ ۾ هوندي هو اتي اسان جي هڪ آفيسر ڊاڪٽر عبدالقادر سان ملڻ ايندو هو. اهي ٻيئي گڏيل طور ڪنھن پروجيڪٽ تي ڪم ڪري رهيا هئا.
ظفر، پرويز ۽ هڪ ٻيو همراه، جنھن جو نالو تہ الائي ڇا هو پر هو پنھنجن دوستن ۾ ڊپٽي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. اهي اسلامي جميعت جي حمايت ڪندا هئا، پر ان ۾ گهڻو سنجيدہ نہ هوندا هئا ۽ گهڻو ڪري عام شاگردن وارن هلا گلا ۽ موج مستي وارن ڪمن ۾ شامل هوندا هئا. پڙهائي وغيرہ ۾ گهڻي دلچسپي نہ هوندي هئي، پر ائين هوندو هو تہ امتحانن وغيرہ جي وقت سنجيدہ ٿي ويندا هئا ۽ امتحانن ۾ ڪامياب ٿي ويندا هئا. انھن مان ظفر سان منھنجو ويجهو ۽ ڊگهو واسطو رهيو ۽ اڃا تائين آهي. هڪ تہ سندس يونيورسٽي ۾ واقفيت گهڻي هوندي هئي ۽ جنھن جو بہ سندس آڏو نالو وٺبو تہ هو ان جو سڄو پس منظر ۽ پيش منظر ٻڌائي ڇڏيندو هو. ٻي ڳالھہ تہ يونيورسٽي ۾ اچڻ جو سندس مقصد پڙهڻ سان گڏوگڏ مزو ڪرڻ بہ هو. سندس خاندان تہ قصور ۾ هوندو هو، پر سندس هڪ وڏو ڀاءُ ڪراچي ۾ فشريز ڊپارٽمنٽ ۾ نوڪري ڪندو هو ۽ فيڊرل بي ايريا ۾ رهندو هو. هي پنھنجي ڀاءُ وٽ ئي رهندو هو. پوءِ اوچتو هو اتان هاسٽل ۾ منتقل ٿي ويو. هن پوء مون کي ٻڌايو تہ هو گهر ۾ پاڻ کي پابند محسوس ڪندو هو. هو اڪثر رات جو دير سان گهر ايندو هو ۽ تيستائين سندس ڀاڀي سندس انتظار ۾ ويٺي هوندي هئي جيڪا کيس ماني وغيرہ ڏيئي پوء وڃي آرام ڪندي هئي. هن پنھنجي ڀاء کي چيو تہ يونيورسٽي پاران هاسٽل ۾ رهڻ لاء چيو ويو آهي ۽ هاڻي هو اتي رهندو. اهڙي ريت کيس ڄڻ پنھنجن دوستن سان وقت گذارڻ ۽ موج مستي ڪرڻ جي آزادي ملي ويئي.
يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء سندس پھرين ۽ آخري نوڪري اسٽيٽ بينڪ جي هئي، جتي هن اسسٽنٽ ريسرچ آفيسر طور جوائن ڪيو هو ۽ مون سنڌ ريجنل پلان آرگنائزيشن ۾ ڏيڍ سال کن گذارڻ کانپوء ساڳي پوسٽ تي بينڪ کي جوائن ڪيو هو ۽ اسان جي ساٿ جو اهو سفر وري شروع ٿي ويو هو. سندس دوست پرويز پاڪستان ڪاٽن ڪاميٽي جوائن ڪئي هئي. اها آفيس اسٽيٽ بينڪ جي ويجهو مولوي تميزالدين خان روڊ تي هئي ۽ ان ڪري هو اڪثر ظفر سان ملڻ ايندو رهندو هو جنھن جي ڪري منھنجي بہ ساڻس ملاقات ٿي ويندي هئي.
ظفر ڪجهہ عرصي کانپوء پنھنجي خرچ تي پڙهڻ لاء ڪينيدا هليو ويو پر سال ٻن کانپوء ئي ڪا ڊگري وغيرہ حاصل ڪرڻ کانسواء ئي موٽي آيو. هتي بينڪ ۾ سندس شخصيت جا ڪجهہ ٻيا پاسا سامھون آيا، جيڪي يونيورسٽي ۾ ايڏا نمايان نہ هئا. هو وڏن آفيسرن سان ٽڪراء ۾ اچڻ لڳو ۽ ٿوري عرصي ۾ آفيسرز ايسوسيئيشن ۾ سرگرم ٿي ويو ۽ ان جو عھديدار ٿي ويو. ساڳي وقت کيس اهو ڏان بہ هو تہ پنھنجن آفيسرن ۽ دوستن سان سٺا ناتا بہ رکندو هو. اسان ٻنھي هڪ ئي ڊپارٽمنٽ ۾ بہ ڪم ڪيو ۽ مختلف شعبن ۾ بہ. شروع ۾ اسان ڪجهہ سال ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ ڪم ڪيو ۽ ان کانپوء 2004 کان ڪجهہ سال بينڪنگ انسپيڪشن ۾ گڏجي ڪم ڪيو، آئون 2014 ۾ رٽائر ٿيس ۽ هو 2016. هو ڪراچي ۾ رهندو آهي ۽ اسان جو رابطو ۽ سماجي ناتا اڃا تائين برقرار آهن.
ڪجهہ اهڙا ڪلاس ميٽ هئا، جن سان يونيورسٽي تائين يا ان کان ٿورو عرصو پوء تائين رابطو رهيو. انھن مان هڪ اعجاز هو جيڪو گڏجي پڙهڻ لاء منھنجي نوآباد واري گهر ايندو هو. هن يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء پاڪستان اينڊ گلف ايڪانامسٽ مئگزين جوائن ڪيو هو ۽ ساڻس ڪڏهين ڪڏهين ڪراچي پريس ڪلب ۾ ملاقات ٿيندي هئي..پوء گهڻِي عرصي کان ان سان رابطو ناهي رهيو. هڪ ٻيو طاهر نالي دوست هو، جنھن کي هٿ ڏسڻ جو شوق هو. هي لالو کيٽ ۾ رهندو هو. مون کي ياد آهي تہ هن پنھنجي ڀاء جي شادي جي دعوت ڏني هئي ۽ آئون ان ۾ شرڪت لاء ڏه نمبر لالو کيٽ ويو هوس. فيروز جھڙا ڪجهہ اهڙا بہ دوست هجن ٿا، جن جي جيتوڻيڪ ڪا خاص ڳالھہ نہ ٿي هجي پر هڪ دوست جي حيثيت ۾ انھن جو هڪ احساس اندر ۾ هجي ٿو.
محمود احمد ﷲ والا منھنجو ڪلاس فيلو هو. هو هڪ خاموش طبيعت ۽ پنھنجي ڪم سان ڪم رکڻ وارو ماڻھو هو. هو جيتوڻيڪ اسلامي جميعت طلبہ سان لاڳاپيل هو پر سياسي لحاظ کان بہ هو گهڻو سرگرم نظر نہ ايندو هو. پر تنظيم ماڻھو جي تربيت ڪري ان کي اڳتي وٺي ويندي آهي ان جي خبر تڏهين پئي، جڏهين هي همراه جميعت پاران شاگرد يونين جي چونڊن ۾ صدر جي عھدي لاء بيٺو ۽ ڪامياب بہ ٿي ويو.
پنھنجي ڊپارٽمنٽ کانسواء يونيورسٽي جي ٻين شعبن جي ڪجهہ دوستن سان بہ تعلق هو.انھن ۾ پوليٽيڪل سائنس ڊپارٽمنٽ جو عثمان هنڱورو ۽ روشن شيخ بہ هئا. عثمان موسا لين ۾ رهندو هو ۽ اهڙي ريت منھنجو پاڙيسري بہ هو. خيالن جي حوالي سان اسان ٻيئي مختلف هئاسين. هو شاه احمد نوراني جي جميعت علماء پاڪستان جو حامي هو جڏهين تہ آئون ترقي پسند خيالن جو هوس. عثمان جو ننڍو ڀاء عبدالرحمان عوامي تحريڪ ۾ هو ۽ اسان جو دوست هو. عثمان جي هڪ خاص ڳالھہ هوندي هئي تہ بحث ۾ ڪڏهين چڙندو نہ هو ۽ نہ تنقيد تي ناراض ٿيندو هو. يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء هو ليڪچرار ٿيو. عثمان هن وقت ڪلري ۾ رهي ٿو ۽ رٽائرڊ زندگي گذاري رهيو آهي جڏهين تہ سندس ڀاء عبدالرحمان جي وفات ٿي چڪي آهي.
نرگس هودڀائي شايد ان وقت يونيورسٽي جي ڪيمسٽري ڊپارٽمنٽ ۾ هئي. هو ڊاڪٽر فيروز سان لاڳاپي ۾ هئي ۽ ڊاڪٽر پاران مون کي ساڻس ملڻ لاء چيو ويو هو. نرگس سان يونيورسٽي کان پوء بہ رابطو رهيو. هڪ تہ هو سنگت ڪراچي جي گڏجاڻين ۾ ايندي رهندي هئي ۽ ٻيو تہ سنڌي ۾ لکيل پنھنجي ڪالمن جي ڪتاب شائع ڪرڻ جي سلسلي ۾ منھنجي ڀاء شڪور سان ملڻ لاء هو اسان جي بغدادي لياري واري گهر بہ ايندي هئي جتي، هو گهر جي عورتن سان ويھي ڪچھري ڪندي هئي. نرگس جڏهين گل بھائو جي نالي سان اين جي او قائم ڪئي تہ ان وقت بہ ساڻس ڪجهہ عرصو گڏجي ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو. نرگس جو مڙس لطيف چوڌري بہ منھنجو دوست هو. ڪجهہ عرصو اسان ٻيئي ادارہ امن وانصاف پاران نڪرندڙ رسالي جفاڪش جي ايڊيٽوريل بورڊ جا رڪن هئاسين.
منھنجو گهڻو فارغ وقت لائبريري ۾ گذرندو هو. جييتوڻيڪ لائبريري ۾ مختلف مضمونن جي حوالي سان گهڻا ڪتاب هوندا هئا ۽ مطالعي لاء بہ ماحول گهڻو سازگار هوندو هو پرگهٽ شاگردن جو ئي ان پاسي رجحان هوندو هو ۽ گهٽ شاگرد ئي ان سھولت کي استعمال ڪندا هئا. گهڻو ڪري اهي ڪلاس کانپوء لابي ۾ ڪچھريون پيا ڪندا هئا يا چانھن جي اسٽالن ۽ ڪيفي ٽيريا تي ويٺا هوندا هئا. هتي هڪ تہ منھنجي هڪ بنگالي شاگرد سان واقفيت ٿي ۽ ان سان چڱي خاصي هم آهنگي پيدا ٿي ويئي. هو ڪنھن بہ ريت بنگلاديش وڃڻ جي ڪوششن ۾ هو ۽ هڪ ڏينھن هو لڪ چوري ۾ هتان هليو ويو جنھن جي هن مون سان ڳالھہ بہ ڪئي هئي. لائبريري ۾ هڪ ٻئي همراه سان منھنجي روز ملاقات ٿيندي هئي. هو انگلش ڊپارٽمنٽ جو شاگرد هو ۽ پنھنجو گهڻو وقت لائبريري ۾ گذاريندو هو.
سائنس فيڪلٽي ٿورو فاصلي تي هئي پر سنڌي شعبو ويجهو هو. ان دور ۾ سنڌي شعبي پاران غير سنڌي شاگردن ۽ ٻين کي سنڌي سيکارڻ جو پروگرام شروع ڪيو ويوهو. ان پروگرام ۾ گهڻن شاگردن جي دلچسپي هوندي هئي. منھنجو هڪ دوست پاڻ ان پروگرام ۾ شامل هو ۽ مون کي ان متعلق ٻڌائيندو ۽ مون سان سنڌي ڳالھائڻ جي ڪوشش ڪندو هو. اها ان دور جي ڳالھہ هئي جڏهين سنڌ ٻولي جي فسادن مان گذري چڪي هئي پر ماڻھن ۾ اڃا گهڻا ويڇا پيدا نہ ٿيا هئا.
ايوب لغاري جرنلزم ڊپارٽمنٽ جو شاگرد هو پر ان سان منھنجي گهڻي هم آهنگي ٿي ويئي هئي. هو سنڌ نيشنل اسٽوڊينٽس فيڊريشن (ايس اين ايس ايف) جو صدر رهي چڪو هو ۽ ماضي جو هڪ سرگرم سياسي ڪارڪن هو. پر هاڻي سندس سڄي توجھہ پنھنجي پڙهائي ۽ ٻين ڪمن ڏانھن هوندي هئي. هڪ ريگيولر شاگرد هوندي هو اسڪول جي سيڪنڊ شفٽ ۾ سنڌي جو استاد بہ هو. کيس صحافت جو گهڻو شوق هوندو هو. اسان ڪجهہ دوستن گڏجي يونيورسٽي ۾ سنڌي شعبي جي استادن خاص طور سائين اياز قادري جي سھڪار سان ٽن ڏينھن جي سنڌي اخبارن جي نمائش بہ منعقد ڪئي هئي جنھن کي يونيورسٽي جي شاگردن وغيرہ پاران سٺي موٽ ملي هئي. ايوب جي يونيورسٽي جي هڪ ڇوڪري سان هم آهنگي ٿي ويئي. هو گهڻو وقت ان سان گذاريندو هو ۽ پوء ٻنھي شادي ڪري ڇڏي هئي. پڙهائي مان فارغ ٿيڻ کانپوء ايوب ڪجهہ عرصو هلال پاڪستان ۾ سب ايڊيٽر طور بہ ڪم ڪيو. بھرحال يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء هڪ ڊگهي عرصي تائين ايوب سان ملاقات نہ ٿي سگهي. ڪجهہ سال اڳ جڏهين چندر ڪيسواڻي جي ڪتاب جي مھورت جي سلسلي ۾ حيدرآباد وڃڻ ٿيو تہ اتي پريس ڪلب ۾ ساڻس ملاقات ٿي. حال احوال ٿيا. هن ٻڌايو تہ هو هاڻي حيدرآباد ۾ رهندو آهي ۽ سندس متعلق معلوم ڪرڻو هجي تہ پريس ڪلب مان پڇا ڪري سگهجي ٿي. بھرحال ان کانپوء ساڻس ڪو رابطو ناهي ٿيو. ايوب ۽ مون سان گڏ سائين اياز قادري جو پٽ افتخار بہ هوندو هو جيڪو ان وقت يونيورسٽي ۾ پڙهندو هو. هن سنڌي اخبارن جي نمائش جي حوالي سان هڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيوهو. يونيورسٽي ڇڏڻ کانپوء ساڻس ڪو رابطو نہ ٿيو آهي. سنڌي شعبي جو هڪ شاگرد لطف لاشاري هوندو هو، جنھن سان ذاتي حوالي سان منھنجي گهڻي ويجهڙائي هوندي هئي پر يونيورسٽي ڇڏڻ کانپوء ساڻس ڪو رابطو ناهي.
آئون ٽاور کان يونيورسٽي جي پوائنٽ جي بس ۾ ويھندو هوس. ان بس ۾ ٻين شاگردن سان گڏ گلگت بلتستان جا ٽي ڄڻا هلندا هئا، جن مان ٻہ ڄڻا يونيورسٽي جي مختلف شعبن جا شاگرد هئا ۽ هڪ اتي ملازم هو. اهي کارادر ۾ آغاخانين جي هاسٽل، جيڪو هن وقت آغاخان ليباريٽري جو ڪليڪشن يونٽ آهي، ۾ رهندا هئا. منھنجي انھن سان گهڻو ڪري بس لاء ايندي ويندي ملاقات ٿيندي هئي ۽ حال احوال ٿيندا هئا. انھن جو چوڻ هو تہ سندن لاء ڪنھن خاص مضمون ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ ضروري ناهي. ڪنھن بہ مضمون ۾ ڊگري سندن لاء نوڪري جي ضمانت آهي. اهي مذهب وغيرہ جي لحاظ کان آزاد خيال هئا ۽ ان جو کلي طرح اظھار بہ ڪندا هئا، انھن مان هڪ همراه چترال ۾ پرڏيھي سياحن جو گائيڊ بہ رهي چڪو هو ۽ اتان جي رسمن رواجن متعلق عجيب قصا ٻڌائيندو هو. انھن سان يونيورسٽي ۾ هئڻ تائين رابطو رهيو.
ان ڳالھہ کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي تہ اهو سڀڪجهہ ان وقت هو جڏهين يونيورسٽي جو هڪ بلڪل مختلف ماحوال هو. اهو سڀڪجهہ گذريل صدي جي ستر جي ڏهاڪي جو احوال آهي. شاگردن جي يونين هوندي هئي ۽ شاگرد سياست نظرياتي بنيادن تي ٿيندي هئي. نسلي ۽ لساني سياست اڃا زور نہ ورتو هو. هڪ پاسي اسلامي جميعت هوندي هئي تہ ٻئي پاسي ترقي پسند ۽ قوم پرست شاگردن جو اتحاد هوندو هو. ايم ڪيو ايم جي شاگرد ونگ اي پي ايم ايس او اڃا پير کوڙي نہ سگهي هئي ۽ ان کي خاص طور اسلامي جميعت اسٽال وغيرہ لڳائڻ نہ ڏيندي هئي. هٿيارن جو استعمال ايڏو عام نہ ٿيو هو ۽ شاگرد سياست ۾ نسبتن سھپ ۽ برداشت هوندي هئي. ان کانپوء صورتحال ۾ گهڻيون خاصيتي تبديليون آيون آهن.

 

سائين يوسف شيخ

سائين محمد يوسف شيخ بہ ڪووڊ 19 جي ڪري گذاري ويو. سنڌ ۾ تعليم جي لحاظ کان يوسف شيخ جو مختلف ادارن کي ٺاهڻ ۽ انھن کي وڌائڻ ويجهائڻ ۾ اهم ڪردار رهيو آهي. منھنجي ساڻس رڳو هڪ ملاقات آهي. ان وقت هو لاڙڪاڻي ۾ ڪيڊٽ ڪاليج جو پرنسپال هو. آئون انجمن ترقي پسند مصنفين جي هڪ وفد سان گڏ انجمن ۽ سنڌي ادبي سنگت جي هڪ گڏيل سيمينار ۾ شريڪ ٿيڻ لاء لاڙڪاڻي ويو هوس. يوسف شيخ پاران وفد کي مانجهاندي جي دعوت ڏني ويئي هئي. اسان موئن جو دڙو مان ٿي ڪيڊٽ ڪاليج وياسين. اتي ڏاڍي قرب ۽ پيار سان وفد جو آڌرڀاء ڪيو ويو. سٺي ماني سان گڏوگڏ اسان ڪاليج جي مختلف حصن کي ڏٺو. منھنجي لاء ذاتي طور خوشي جي ڳالھہ اها هئي جو شيخ صاحب منھنجي لکڻين ۽ خاص طور ڊان ۾ ڇپجندڙ مضمونن کان واقف هو ۽ هن ان متعلق مون سان ڳالھايو. هو جيتوڻيڪ هڪ وڏي رتبي ۽ حيثيت وارو ماڻھو هو پر سندس ورتاء هڪ عام ماڻھو جيان هو ۽ پنھنجي ورتاء مان ڪنھن وڏائي جو ڏيکاء نہ ٿي ڏنو. جيتوڻيڪ پوء منھنجي ساڻن ٻي ڪا ملاقات نہ ٿي پر سندن هڪ جنٽلمين وارو تاثر منھنجي ذهن ۾ اڃا قائم آهي.


 

يوگي

صبوح واڪ ڪندي گهڻن اڻڄاڻ ماڻھن سان سلام دعا ۽ ڪڏهين حال احوال بہ ٿي ويندا آهن. اڄ اڃا ٿورو ئي پنڌ ڪيو هو تہ هڪ همراه اچي سلام ڪيو ۽ هٿ ملايو. هو شايد مون کي روز واڪ ڪندي ڏسندو آهي. مون کي چيائين تہ اها سٺي ڳالھہ آهي. پوءِ هن مون کان منھنجي عمر پڇي، جيڪا مون کيس ٻڌائي. پوءِ مون کانئس سندس عمر پڇي. مون کي چيائين تہ منھنجي عمر ٽيه سال پر تجربو پنجاه سال جو آهي. پنھنجي منھن مھانڊي مان هو همراه وڏي عمر جو لڳو ٿي. مون کي حيران ٿيندو ڏسي چوڻ لڳو تہ آئون يوگي آهيان. اسان جي عمر ٽيه سالن کانپوء ناهي وڌندي رڳو تجربو وڌندو آهي. منھنجي لاء اها نئين ڳالھہ هئي. پوء مون کي هن ڀر ۾ ئي ڪڏهين پنھنجي گهر اچڻ ۽ چانہ پيئڻ جي دعوت ڏني.

 

يونيورسٽي جا استاد

هارون ڪاليج مان انٽرميڊيٽ ڪرڻ کان پو۽ مون بي اي آنرز ايڪانامڪس ۾ ڪراچي يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي. هتي ان شعبي جي ٻن استادن ڊاڪٽر اشفاق قادري ۽ ڊاڪٽر فخرالدين منھنجو انٽرويو ورتو. منھنجي مئٽرڪ ۾ فرسٽ ڊويزن هئي جڏهين تہ انٽر ۾ فرسٽ ڊويزن ٻن مارڪن تان رهجي ويئي هئي. ڊاڪٽر اشفاق قادري جو پھريون سوال ئي اهو هو تہ انٽر ۾ فرسٽ ڊويزن ڇو نہ آئي. ان تي ڊاڪٽر فخرالدين کيس چيو تہ شاگرد ڪاليج ۾ اچڻ سان پاڻ کي ڪجهہ آزاد محسوس ڪن ٿا ۽ پڙهائي ڏانھن گهڻو ڌيان نہ ٿا ڏين ان ڪري ائين ٿئي ٿو. بھرحال منھنجو داخلا جي پھرين فھرست ۾ ئي نالو اچي ويو.
آنرز جي ٻن سالن تائين ايڪانامڪس جو هڪ مضمون هو، جڏهين تہ ٻين لاڳاپيل مضمونن مان ٻن جي چونڊ ڪرڻي پوندي هئي ۽ انگريزي جو مضمون لازمي هوندو هو. ان سلسلي ۾ مون جنرل هسٽري ۽ پوليٽيڪل ٿاٽ جي چونڊ ڪئي هئي پر پوءِ جنرل هسٽري بدلائي سوشيالوجي کنيو. انھن مضمونن جي ڪلاسن لاءِ لاڳاپيل شعبن ۾ وڃڻو هوندو هو، جيڪي هڪٻئي کان فاصلي تي هوندا هئا.
مون ڪاليج ۾ ۽ هتي يونيورسٽي ۾ بہ اهو ڏٺو تہ انگريزي جي ڪلاس ۾ استاد مضمون جي سمجهاڻي بجائي انگريزي جي، اڙدو ۾ ڪندا هئا تہ جيئن شاگردن جي گهڻائي جنھن عام اسڪولن ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي ۽ جنھن جي انگريزي ايڏي چڱي نہ هئي، اهي بہ ڳالھہ کي سمجهي سگهن. انگريزي جي ڪلاس ۾ مختلف شعبن سان لاڳاپيل شاگرد هوندا هئا ۽ انھن ۾ ڇوڪرين جو وڏو تعداد هو. هر ڪو پنھنجي ليکي ڪپڙا پائيندو هو ۽ لباس وغيرہ جي ڪا پابندي نہ هئي. هڪ ڇوڪري جيڪا ٿورو ٺھي جڙي ۽ ميڪ اپ وغيرہ ڪري ايندي هئي تہ ميڊم جي ڪاوڙ جو نشانو ٿي. هن کانئس پڇيو تہ ڇا تون شادي شدہ آهين تہ ڇوڪري نھڪار ۾ جواب ڏنو. ان تي هن کيس چيو تہ پوءِ ايڏو ٺھي جڙي ڇو ٿي اچين. مون کي اڃا تائين اها ڳالھہ سمجه ۾ نہ آئي آهي تہ ڇا اهڙي سوال ڪرڻ جو استاد کي اختيار هو.
پوليٽيڪل ٿاٽ جي ڪلاس ۾ اٽڪل پنجويهہ ٽيهہ کن شاگردن مان رڳو اسان ٻہ ڇوڪرا هئاسين. ڏٺو وڃي تہ اهو ڪراچي يونيورسٽي جو هڪ ٽرينڊ هو، جتي ڇوڪرين جو تعداد جيڪڏهين ڇوڪرن کان وڌيڪ نہ تہ انھن جي برابر ضرور هو.
سوشيالوجي جي استاد ميڊم سڪندرالنساء هئي. ان شعبي ۾ قزلباش، جنھن جي سڄي نالي جي مون کي خبر ناهي، نالي هڪ استاد هوندو هو. کيس هڪ وڏو ڪمرو مليل هو، جنھن ۾ مختلف ثقافتي شيون پيل هونديون هيون. آئون ساڻس ڪڏهين لھہ وچڙ ۾ نہ آيس، پر چيو ويندو هو تہ سندس تعلق خيرپور ميرس سان هو. اهي ضمني مضمون هڪ لحاظ کان ڄڻ انھن مضمونن جو هڪ تعارف ئي هوندو هو. ان سلسلي ۾ نہ تہ استاد گهڻي گهرائي ۾ ويندو هو ۽ نہ شاگرد.
مون جڏهين داخلا ورتي تہ ڊاڪٽر احسان رشيد اڃا ايڪانامڪس ڊپارٽمنٽ ۾ ئي هو. هو ڊپارٽمنٽ جو سربراه بہ رهيو هو ۽ هن هتي اپلائيڊ ايڪانامڪس ريسرچ سينٽر بہ قائم ڪيو هو. مون کي سندس هڪ تعارفي ليڪچر ياد آهي. ڪجهہ عرصي کانپوء سندس پروفيسر طور ترقي ٿي ۽ پوءِ هو يونيورسٽي جو وائس چانسلر ٿي ويو.
هڪ سال کانپوء يونيورسٽي ۾ سيمسٽر سسٽم لاڳو ٿي ويو. پراڻي سسٽم جي ڀيٽ ۾ ان ۾ پڙهائي جي حوالي سان وڌيڪ پابندي ۽ ڊسپلن هوندو هو. اڳ سڄو سال موج مستي ڪري شاگرد امتحان کان اڳ مھيني ٻن ۾ پڙهائي لاء سنجيدہ ٿيندا هئا، جڏهين تہ هن ۾ سڄو سال هوشيار رهڻو پوندو هو. وقت بوقت ٿيندڙ ٽيسٽ ۽ اسائنمنٽ وغيرہ کين هرو قت مصروف رکندا هئا. ان ۾ هڪ تہ استاد ۽ شاگرد جو هڪ ويجهو رابطو هوندو هو ۽ ٻيو تہ استاد کي مارڪن وغيرہ ڏيڻ جي حوالي سان گهڻا اختيار حاصل هوندا هئا. پراڻي سسٽم ۾ خاص طور معاشيات جي شعبي ۾ تہ ائين ٿيندو هو تہ جيڪو شاگرد پھرين پوزيشن کڻندو هو، ان جي بہ فرسٽ ڊويزن نہ ايندي هئي جڏهين تہ ان نئين سسٽم ۾ فرسٽ ڊويزن کڻڻ گهڻو سولو ڪم هو. ڪاليج ۽ يونيورسٽي ۾ شاگرد تي استاد جو اهو دٻاء نہ هوندو آهي، جيڪو اسڪول ۾ هوندو آهي. هتي گهڻي ڀاڱي سندس پنھنجي مرضي جو عمل دخل هوندو آهي. اهڙي ريت سيمسٽر سسٽم ۾ ڪلاس اٽينڊ ڪرڻ ۽ استاد سان رابطي ۾ رهڻ اهڙن شاگردن لاء بہ ضروري ٿيو پئي، جيڪو هونئن ان معاملي ۾ گهڻو سنجيدہ نہ هوندا آهن. سڄي پڙهائي، ليڪچر ۽ امتحان وغيرہ انگريزي ۾ ئي ٿيندا هئا ۽ ٻي ڪنھن ٻولي جو آپشن نہ هوندو هو.
مختلف وقتن تي هڪ ئي مضمون جا مختلف استاد رهيا. پھرين ٻن سالن ۾ ايڪانامڪس جو رڳو هڪ مضمون هو جيڪو شروع ۾ هڪ استاد ساجدين پڙهائيندو هو. ڪجهہ عرصي لاء پائلٽ ايم ايم عالم جي ڀاء شاهد عالم بہ اهو مضمون پڙهايو. هن تازو ماسٽرس ۾ پھرين پوزيشن کنئي هئي ۽ ان بنياد تي ليڪچرر ٿيو هو. پڙهائي جي معاملي ۾ هو ڪا رعايت نہ ڏيندو هو. هڪ ڀيري ڪلاس هلندي مينھن شروع ٿي ويو. شاگردن کيس چيو تہ اچ کڻي ڪلاس نہ وٺو تہ اسان ٿورو موسم جو مزو وٺون، پر هن جو چوڻ هو تہ ان موسم ۾ تہ پڙهڻ جو مزو هوندو آهي. مس رابعہ ۽ مسز نجمي بہ اهڙن استادن ۾ هيون، جيڪي ايم اي ۾ پنھنجي فرسٽ پوزيشن جي بنياد تي ليڪچرر مقرر ٿيا هئا. انھن مان پھرين مائڪرو اايڪانامڪس ۽ ٻي ميڪرو ايڪانامڪس پڙهائيندي هئي. اهي اهڙا استاد هوندا هئا جن جو شاگردن سان هڪ رسمي تعلق هوندو هو ۽ انھن سان گهڻو بي تڪلف نہ هوندا هئا. هڪ لحاظ کان اهو ڄڻ انھن مضمونن جو هڪ تعارف هو جيڪي اڳتي هلي آنرز فائنل ۽ ايم اي فائنل ۾ اسان کي پڙهڻا هئا.
ڊاڪٽر سرور رضوي مائڪرو ايڪانامڪس پڙهائيندو هو. هي هڪ سٺي سڀاء جو استاد هو. شاگردن سان سندس رويو پنھنجن ٻارن ۽ دوستن جهڙو هوندو هو. پنھنجي مضمون سان گڏ هو کين سندن آئندي متعلق بہ صلاحون ڏيندو رهندو هو. هن شاگردن کي چيو هو تہ اهو ضروري ناهي تہ يونيورسٽي مان فارغ ٿيڻ کانپوء کين ڪا نوڪري وغيرہ ملي ويندي. ان ڪري هو ڪو نہ ڪو هنر جھڙوڪ اليڪٽريشن ۽ پلمبر جو ڪم ضرور سکن ۽ جيڪڏهين ڪو ان ۾ دلچسپي رکي ٿو تہ هو ان جي مدد ڪري سگهي ٿو. جيتوڻيڪ سندس ڪمري ۾ وڃڻ ۽ ڪا ڳالھہ پڇڻ تي ڪا پابندي نہ هئي پر پڙهائي جي معاملي ۾ هو هڪ اصول پسند شخص هو ۽ ڪنھن کي ڪا بيجا رعايت وغيرہ ڏيڻ جي حق ۾ نہ هوندو هو. ايم اي ڪرڻ کانپوء بہ ساڻس ان لحاظ کان رابطو رهيو تہ هو سڪرنڊ ۽ هالا ۾ ڪپه جي پوک ۽ پيداوار وغيرہ جي حوالي سان ٿيندڙ هڪ سروي جو اڳواڻ هو، جنھن ٽيم ۾ آئون بہ شامل هوس. اتي مون ڏٺو تہ وٽس سوئي ڌاڳو ٿيلھي ۾ پيل هوندو هو ۽ ڪو ننڍو ٽوپو وغيرہ پاڻ ڏيندو هو. ساڳي وقت ٽيم جي همراهن، جن مان گهڻا سندس شاگرد هئا، سان بي تڪلف هوندو هو.
ڊاڪٽر اشفاق قادري، جيڪو ساڳي وقت ڊپارٽمنٽ جو هيڊ بہ هو، انٽرنيشنل ٽريڊ جو مضمون پڙهائيندو هو. هي انھن استادن مان هوندو هو، جيڪي پنھنجي ڪم سان ڪم رکندا هئا ۽ شاگردن جي گهڻو ويجهو نہ هوندا هئا. پبلڪ فنانس جا ٻہ استاد هوندا هئا. ڊاڪٽر فخرالدين جيڪو گهڻو ڪري شاگردن سان بي تڪلف هوندو هو ۽ ٻيو مطلوب صاحب هو. هي هڪ وڏي عمر جو شخص هو جنھن کي ٻڌڻ جو مسئلو هو ۽ سندس ڪن ۾ ٻڌڻ جو آلو لڳل هوندو هو. گهڻا شاگرد ان جو فائدو وٺي مذاق مستي بہ ڪندا رهندا هئا. ڊاڪٽر سبحاني، جيڪو شايد وزيٽنگ پروفيسر هو ۽ ڪجهہ عرصي لاء هتي آيو هو. مئڪرو ايڪانامڪس پڙهائيندو هو. ان جو پڙهائڻ جو انداز نھايت وڻندڙ هوندو هو ۽ ماڻھو توجھہ سان سندس ليڪچر ٻڌندو هو. احسن صاحب اسٽيٽڪس جو استاد هو. هڪ نرم سڀاء وارو همدرد استاد هو. مون کي خوشي ان ڳالھہ جي آهي تہ هن منھنجي اسٽيٽ بينڪ وڃڻ کانپوء بہ مون کي ياد رکيو. هڪ ڀيري مون کان ڪجهہ سال جونيئر ڪراچي يونيورسٽي جي معاشيات شعبي جو هڪ شاگرد، جنھن جي اسٽيٽ بينڪ ۾ ريسرچ ڊپارٽمنٽ ۾ تقرري ٿي هئي جتي آئون بہ ڪم ڪندو هوس، مون سان اچي مليو. هن ٻڌايو تہ احسن صاحب کيس چيو هو تہ اتي منھنجو شاگرد رئوف بہ ڪم ڪري ٿو جيڪو اوهان لاء مددگار ٿيندو. ڪجهہ عرصو اڳ منھنجي پٽ، جيڪو زيبسٽ ۾ ڪم ڪندو آهي، مون کي ٻڌايو تہ وٽن احسن نالي اسٽيٽڪس جو هڪ استاد آهي جيڪو ڪراچي يونيورسٽي ۾ بہ پڙهائيندو رهيو آهي. مون کي فورن ذهن ۾ پنھنجي استاد جو خيال آيو ۽ مون کيس ان متعلق ڪجهہ معلوم ڪرڻ لاء چيو پر هن ٻڌايو تہ هو زيبسٽ ڇڏي وڃي چڪو هو.
اپلائيڊ ايڪانامڪس ريسرچ سينٽرAERC)) نہ رڳو ايڪانامڪس جي شعبي پر پوري يونيورسٽي جو هڪ اثاثو هو. ان کي مختلف عالمي ادارن پاران پروجيڪٽ ۽ انھن لاء فنڊ ملندا هئا. ساڳي وقت هتي ايم فل وغيرہ جا ڪلاس بہ ٿيندا هئا. ان پروجيڪٽ سان گڏ ٻہ آمريڪي استاد پڻ آيا هئا. انھن مان رابرٽ ڪلٽ گارڊ کي يونيورسٽي جي ڪاريڊور ۾ ٽائپ رائٽر کڻي گهمندي ڏسندا هئاسين، جڏهين تہ مائيڪ ويلس اسان کي زرعي معاشيات پڙهائيندو هو ۽ سڪرنڊ ۽ هالا جي ڪپه جي اپت وغيرہ جي پروجيڪٽ ۾ بہ ٽيم سان گڏ هو. منھنجي وقت ۾ ڊاڪٽر حفيظ پاشا ان سينٽر جو ڊائريڪٽر هو. هڪ لحاظ کان اهو سينٽر شعبي جي شاگردن ۽ استادن لاء مالي ۽ علمي لحاظ سان فائديمند هو.
 

ڪجهہ يادگيريون

اقبال سان منھنجو واسطو گهڻي دير سان پيو پر پوء اهو گهڻي عرصي تائين برقرار رهيو. هو شروع ۾ اسان جي علائقي نوآباد/ کارادر ۾ ئي رهندو هو. منھنجي وڏن ڀائرن سان سندس دوستي هوندي هئي ۽ اهي گڏ رانديون ڪندا هئا. ڪجهہ وقت کان پوء هو نيو ڪراچي منتقل ٿي ويو. پر ساڻس تعلق قائم رهيو. موتي فوتي ساڻس هڪ تعلق هوندو هو. منھنجي جڏهين ساڻس ملاقات ٿي تہ هو کارادر ۾ سيمينٽ اسپتال، جنھن کي هاڻي کارادر جنرل اسپتال جو نالو ڏنو ويو آهي، جي ڀر ۾ حجم جو دوڪان هلائيندو هو. اها هڪ ننڍي جاء هئي، جنھن ۾ هڪ ڪرسي مشڪل سان ماپندي هئي. اها جاء اسپتال جي ملڪيت هئي ۽ جڏهين اسپتال جي توسيع ڪئي پي ويئي تہ انھن اقبال کي پنھنجي روزگار کان محروم ڪرڻ مناسب نہ ڄاتو ۽ ان جاء تي کيس پنھنجو روزگار ڪرڻ جي اجازت ڏيئي ڇڏي.
اقبال جو نيوڪراچي سان واسطو ڄڻ رڳو رهائش جي حد تائين هو. ويجهي ماضي ۾ شھر ۽ خاص طور جنھن علائقي مان هو ايندو هو اهو وڳوڙن جي ڪري گهڻو متاثر هو. ان جي ڀيٽ ۾ شھر جو پراڻو علائقو نسبتن پرامن ۽ پرسڪون هوندو هو. انھن حالتن ۾ بہ هو گهڻو ڪري ايڏو سفر ڪري پنھنجي دوڪان تي پھچندو هو ۽ رات جو دير تائين اتي موجود هوندو هو. هڪ ڊگهي عرصي تائين علائقي ۾ رهڻ ۽ روزگار ڪرڻ ڪري هتي سندس دوستيون ياريون ۽ گهڻن ماڻھن سان واقفيت هئي. هتي کيس ڪنھن بہ قسم جي ڊپ ۽ نقصان جو انديشو نہ هو.
هو مختلف ڳالھيون ٻڌائيندو هو. سندس چوڻ هو تہ روزگار خاطرڪجهہ وقت لاء يورپ جي ڪنھن ملڪ ويو هو پر اتي گهڻو وقت رهي نہ سگهيو ۽ موٽي آيو. هڪ ڏينھن وارن جي ڪٽنگ ڪندي هن مون کي چيو تہ اوهان کي بال چر آهي جنھن سان سڄي جسم جا وار آهستي آهستي ختم ٿي ويندا. پر اهو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ آهي جيڪو علاج سان ختم ٿي سگهي ٿو. ان جي لاء هن مون کي نسخو ٻڌايو، جيڪو تمام سولو ۽ سستو هو. اهو علاج هو ڪپهہ جي ٽڪر کي ڪجهہ ڏينھن تائين گاسليٽ ۾ ٻوڙي متاثر جاء تي هڻڻ. واقعي ائين ڪرڻ سان اهو بال چر ڪجهہ ڏينھن ۾ ختم ٿي ويو. منھنجي لاء اها وڏي ڳالھہ هئي. ڇاڪاڻ تہ مون ڪجهہ مردن ۽ عورتن کي ڏٺو هو، جن جا ان بيماري جي ڪري مستقل طور وار ختم ٿي ويا هئا ۽ کين وگ يا ٽوپي جو سھارو وٺڻو پيو هو.
ان سلسلي ۾ هن مون کي هڪ واقعو ٻڌايو. ان علائقي جوهڪ شخص وٽس آيو ۽ کيس اعتماد ۾ وٺندي ٻڌايائين تہ سندس جوان ڌي کي اها بال چر جي بيماري ٿي پيئي هئي ۽ مٿي سميت سندس جسم جا وار ختم ٿي چڪا هئا. نياڻي هئڻ ڪري هو اها ڳالھہ ڪنھن اهڙي تھڙي ماڻھو سان ڪري بہ نہ ٿي سگهيو. هو شخص کيس پنھنجي گهر وٺي ويو ۽ اقبال جو چوڻ هو تہ هڪ ڊگهي عرصي جي علاج کانپوء ان ڇوڪري جي مٿي وغيرہ جا وار اچڻ شروع ٿي ويا. ان گهر وارن لاء هو ڄڻ تہ گهر جو ڀاتي ٿي پيو ۽ اهي سندس عزت ڪندا هئا.
منھنجواهو تجربو آهي تہ خاص طور حجام ۽ درزي سان جيڪڏهين ماڻھو جي هم آهنگي ٿي وڃي ٿي ۽ هو اوهان جي مزاج کي سمجهي وڃي ٿو تہ پوء ان سلسلي ۾ گهڻي مٿا ڪٽ نہ ٿي ڪرڻي پئي. اهو ئي ڪارڻ هو جو آئون جڏهين گلشن حديد شفٽ ٿيس تہ وار ٺھرائڻ لاء اقبال وٽ ئي ويندو هوس. ان جو هڪ ڪارڻ اهو بہ هو تہ منھنجي آفيس ٽاور تي هئي ۽ اتان بس کارادر جو هڪ گهٽي جو فاصلو هوندو هو. ٻي ڳالھہ تہ اها ئي واٽ هوندي هئي، جتان آئون پنھنجي پراڻي گهر امان ۽ ٻين ڀائرن وغيرہ سان ملڻ ويندو هوس. گهڻو عرصو اهو سلسلو هلندو رهيو ۽ نيٺ حالتن جي تبديل ٿيڻ ڪري نئين جاء تي بندوبست ڪرڻو پيو. هاڻي بہ منھنجو جڏهين ان علائقي ۾ وڃڻ ٿيندو آهي تہ سندس دوڪان تي نظر ضرور وجهندو آهيان.
بابا عيد وغيرہ جي موقعن تي پنھنجن ٻارن کي ڪپڙن ۽ جوتن وغيرہ جي لاء پاڻ سان گڏ نہ وٺي ويندو هو. سندس هڪ ويجهو دوست هوندو هو جنھن کي اسان چاچا ساهو چوندا هئاسين. هن جو ڪاغذي بازار جي بلڪل وچ ۾ درزي جو دوڪان هوندو هو. بابا سڀني پٽن کي چوندو هو تہ اتي دوڪان تي وڃي ڪپڙن جو ماپ ڏيئي اچو. باقي ڪپڙي جي چونڊ چاچا ساهو جي پنھنجي هوندي هئي. عيد جي موقعي تي جڏهين اسان سڀ بابا سان گڏجي نماز ۽ مائٽن سان ملڻ لاء نڪرندا هئاسين تہ ماڻھن لاء پي ۽ سڀني ڀائرن کي هڪجهڙن ڪپڙن ۾ ڏسڻ دلچسپي جو باعث هوندو هو. ساڳي ريت جوتن جي حوالي سان بہ بابا اسان کي پنھنجي هڪ واقف جي دوڪان تي موڪلي ڇڏيندو هو تہ اتي وڃي پنھنجي پسند موجب جوتا وغيرہ وٺو. ان جو حساب وغيرہ بابا پاڻ ڪندو هو.

سنڌي ٻولي ۽ آئون

سنڌ جي ٻين علائقن جيان اسان جو جنم ۽ پالنا اهڙي ماحول ۾ ناهي ٿي، جتي سڀ هڪ ٻولي ڳالھائيندڙ ۽ هڪ ئي ڪلچر ۽ طور طريقي جا ماڻھو رهندا هجن ۽ ماڻھو جي سڃاڻپ ڪو مسئلو نہ هجي. اسان هڪ سنڌي گهراڻي ۾ جنم ورتو، جتي سنڌي ڳالھائي ويندي هئي. ان جي باوجود تہ اسان جي ڪجهہ مائٽن وقت جي ڌارا کي ڏسندي پنھنجن ٻارن کي اڙدو ميڊيم اسڪولن ۾ داخل ڪرايو پر اسان جي مائٽن اسان جي تعليم لاء سنڌي ميِڊيم کي ئي ترجيح ڏني، جيڪا انٽرميڊيٽ تائين رهي.
ان کانسواء ٻيو سڄو ماحول مختلف هو. 1970 جي ڏهاڪي ۾ هلال پاڪستان جي ڪراچي مان نڪرڻ تائين ڪا روزاني سنڌي اخبار هتان شائع نہ ٿيندي هئي. گهر ۾ اڙدو اخبارن ۽ رسالن جو ماحول هوندو هو. ساڳي ريت لياري هڪ اهڙو علائقو رهيو آهي جتي مختلف ٻوليون ۽ لھجا مروج آهن. اسان سان اسڪول ۽ ڪاليج ۾ بلوچ، ڪڇي ۽ ڪاٺياواڙي شاگرد هوندا هئا جيڪي پنھنجي پنھنجي لھجي ۾ سنڌي ڳالھائيندا هئا. ساڳي ريت پاڙي ۾ بہ اسان جي دوستن ۾ انھن ماڻھن جو وڏو تعداد هوندو هو، جن سان راند روند ۾ سڄو ڏينھن گذرندو هو ۽ گهڻن جي گهرن ۾ بہ اچڻ وڃڻ هوندو هو. ان کانپوء جڏهين ڪراچي يونيورسٽي ۾ داخلا ورتي تہ اتي اڙدو ئي مروج ٻولي هئي. اسان جي معاشيات جي شعبي ۾ مون کانسواء ٻيو ڪو بہ سنڌي ڳالھائيندڙ شاگرد يا استاد نہ هو. ٻين شعبن ۾ ڪجهہ شاگرد هوندا هئا جن سان وقت گذرڻ سان گڏ منھنجو واسطو پيو.
لياري ۾ اهڙن سنڌين جو پڻ وڏو.تعداد رهي ٿو، جن مختلف ڪارڻن جي ڪري سو ڏيڍ سو سال اڳ سنڌ جي مختلف علائقن مان اچي هتي رهائش اختيار ڪئي هئي. انھن ۾ گهڻو تعداد ٺٽي ۽ ان جي ويجهڙ وارن علائقن سان هو پر ٻين هنڌن جا ماڻھو پڻ انھن ۾ شامل هئا، جيئن اسان جو خاندان هتي ڏيڍ سو سال کن اڳ کھڙا مان اچي آباد ٿيو. اهي ماڻھو مقامي ماحول ۾ ايترو رنڱجي ويا جو انھن کي ٻين مقامي ماڻھن کان ڌار ڪرڻ ڏکيو هو. اهڙي ريت جيڪا سنڌي اسان جي گهرن ۾ ڳالھائي ويندي هئي ان ۾ انھن سڀني ٻولين، لھجن ۽ ماحول جو اثر موجود هوندو هو.
ڪراچي ۾ 1970 جي ڏهاڪي ۾ سنڌ جي ٻين علائقن مان ماڻھن جو وڏي تعداد ۾ اچڻ شروع ٿيو. ساڳي وقت منھنجو سنڌ جي سياست ۽ سنڌي ادب سان پڻ واسطو پيو. ان حوالي سان گهڻن ماڻھن سان واسطو پيو. مون کي پھريون ڀيرو اهو محسوس ٿيو تہ ڪراچي جي سنڌين جي ٻولي جي حوالي سان انھن کي گهڻا اعتراض هوندا هئا ۽ گهڻا انھن جي ڳالھائڻ ۽ لکڻ تي ٺٺوليون بہ ڪندا هئا. عام ماڻھو تي تہ ان جو ڪو اثر نہ ٿيندو هو پر جن ماڻھن جو ادب ۽ لکڻ پڙهڻ سان واسطو هوندو هو ۽ جيڪي اهڙين محفلن ۾ اٿندا ويھندا هئا اهي انھن ڳالھين کي محسوس ڪندا هئا. گهڻن جي اها ڪوشش هوندي هئي تہ سنڌي ڳالھائڻ ۽ لکڻ وغيرہ کي طئي ٿيل ادبي معيار مطابق ڪجي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مثال ڊاڪٽر فيروز جو آهي، جنھن شروعاتي تعليم ڪراچي جي سنڌي اسڪولن ۾ ورتي هئي. پر پوء هڪ ڊگهو عرصو شھر جي هڪ مختلف ماحول ۽ پرڏيھہ ۾ رهڻ ڪري ان سان تعلق گهٽجي ويوهو. هو سنڌي رواني سان ڳالھائيندو هو ۽ پرڏيھہ مان هتي موٽي اچڻ کانپوء هن جڏهين پنھنجيون سرگرميون شروع ڪيون تہ سنڌي لکڻ تي خاص توجھہ ڏنو. هو انگريزي ۽ اردو سان گڏ سنڌي ۾ بہ لکندو هو ۽ اردو رسالي پاڪستان فورم سان گڏ هن سنڌي ۾ ساڻيهہ جي نالي سان رسالو جاري ڪيو ۽ گهڻن سنڌي ليکڪن کي گرامر ۽ تلفظ وغيرہ جي حوالي سان صلاحون ڏيندو هو.
جيستائين آئون لياري جي ادبي ۽ سياسي سرگرمين ۾ هئس ۽ اتان جي ئي دوستن سان منھنجو واسطو هوندو هو تيستائين منھنجي لاء ٻولي جي لھجي ۽ گرامر وغيرہ جي لحاظ کان ڪو مسئلو نہ هو. ڇاڪاڻ تہ هو بہ ان ماحول جا ئي ماڻھو هئا ۽ انھن کي ڪو فرق محسوس نہ ٿي ٿيو. مسئلو ان وقت سامھون آيو، جڏهين منھنجو واسطو انھن ماڻھن سان پيو جيڪي سنڌ جي ٻين شھرن مان هتي اچي آباد ٿيا هئا. انھن لاء ٻولي رڳو اها ئي درست ۽ قابل قبول هئي جيڪا هو ڳالھائيندا ۽ لکندا هئا. جيئن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مختلف لھجا رائج آهن. اهڙي ريت لياري جو پڻ هڪ پنھنجو لھجو ۽ ٻولي سان پنھنجي حساسيت آهي، جنھن کي انھن ماڻھن نہ ٿي سمجهيو ۽ نہ ئي ان ڳالھہ کي محسوس ڪيو ٿي تہ ان وقت جي ماحول ۾ ڪراچي ۾ رڳو پنھنجي ٻولي کي بچائڻ ڪيترو ڏکيو هو. هڪ ڀيري حليم بروهي جي گهر وڃڻ ٿيو تہ هن پنھنجي زال، جيڪا اڳ ئي حليم سان گڏ اسان جي لياري واري گهر اچي چڪي هئي، سان منھنجو تعارف ڪرائيندي چيو تہ هي اهي ماڻھو آهن، جن ڪراچي ۾ رهندي پنھنجي ٻولي کي محفوظ رکيو آهي.
آئون ان خيال جو آهيان تہ ٻولي ۽ ان جي لھجن ۾ علائقي ۽ ماحول جي لحاظ کان فرق هڪ فطري ڳالھہ ۽ ٻولي جي سونھن آهي. بھرحال ان جي باوجود تہ منھنجي لکڻ ۽ ڳالھائڻ ۾ اڃا تائين منھنجي ماحول جو اثر آهي ۽ گهڻا اڃا بہ ان جي نشاندہي ڪندا رهندا آهن پر ان سڄي صورتحال ۾ منھنجي ڪوشش اها رهي آهي تہ ان ٻولي ۽ لھجي سان مطابقت پيدا ڪجي جنھن کي ادبي لحاظ کان معياري سمجهيو وڃي ٿو.

 

ڀائر ۽ ڀينر

اسان پنھنجي ماءُ پيءُ جا ڪل اٺ ٻار، ڇهہ پٽ ۽ ٻہ ڌيئر آهيون. ٻہ ڀائر مون کان وڏا آهن، جڏهين تہ باقي سڀ ننڍا آهن. ٻن وڏن ڀائرن جي ابتدائي تعليم سنڌ مدرسي جي آهي، جيڪو اڇي قبر تي اسان جي گهر جي ويجهو هو. ان وقت ڏاڏا ۽ بابا سان لاڳاپيل هڪ شخص، جنھن جو نالو شايد گدا علي شاه هو، پر سڀ ان کي گدالي شاه ڪري سڏيندا هئا، سان اسڪول ويندا هئا. مون کي ياد ٿو پئي تہ هڪ ڀيرو آئون بہ ان سان گڏجي ويجهو ڪاغذي بازار ۾ هڪ اسڪول ۾ ويو هوس جنھن جو نالو تہ مون کي ياد ناهي پر ان جي لوه جي گول ڏاڪڻ منھنجي ذهن ۾ اڃا تائين موجود آهي.
اڇي قبر کان نوآباد منتقل ٿيڻ کانپوء سڀني ٻارن کي ويجهن تعليمي ادارن ۾ داخل ڪرايو ويو. منھنجي وڏي ڀاء عبدالرشيد نظاماڻي گريجويشن تائين پنھنجي تعليم هارون ڪاليج مان مڪمل ڪئي. هو اتي شاگرد يونين ۾ بہ سرگرم هو ۽ شايد جنرل سيڪريٽري جي عھدي لاء بہ بيٺو هو. پر اها ڳالھہ هئي تہ هو ساڄي يا کاٻي ڌر جي ڪنھن بہ شاگرد تنظيم سان لاڳاپيل نہ هو. ان وقت فيض صاحب، ڊاڪٽر م ر حسان ۽ ڪاليج جا ٻيا استاد گهڻي ڀاڱي ترقي پسند خيالن جا هئا ۽ ڪلاس روم ۾ بہ ان جو اظھار ڪندا هئا جيڪا ڳالھہ روايتي خيال رکندڙ گهڻن شاگردن لاء قبولڻ جوڳي نہ هئي. فيض صاحب مجموعي طور ڪاليج جي معاملن تي نظر رکندو هو پر ڪو ڪلاس نہ وٺندو هو جڏهين تہ وائس پرنسپل ڊاڪٽر حسان بي اي جي سياسيات جي علم جي ڪلاس وٺندو هو. ڪلاس ۾ ليڪچر دوران خاص طور مذهب جي حوالي سان هو جن خيالن جو اظھار ڪندو هو ان کي منھنجو ڀاء پسند نہ ڪندو هو ۽ ان جو اظھار بہ ڪندو هو.
هتان گريجويشن ڪرڻ کانپوء سنڌ هائي ڪورٽ ۾ نوڪري ڪيائين ۽ اتي هوندي ايل ايل بي ڪيائين. ڪافي عرصو نوڪري کانپوء وڪالت جي پريڪٽس شروع ڪيائين ۽ مختلف سينيئر وڪيلن سان ڪم ڪيائين. ڪجهہ وقت کانپوء امتحان ڏيئي ايڊيشنل سيشن جج ٿي ويو. ڪراچي، حيدرآباد، گهوٽڪي ۽ شڪارپور ۾ سندس تعيناتي رهي. هن وقت هو رٽائرمنٽ کانپوء وڪالت ڪري رهيو آهي. سندس ٻار بہ گهڻو ڪري قانون جي پيشي سان ئي لاڳاپيل آهن ۽ هڪ ڌي سول جج آهي.
ٻيون نمبر ڀاء عبدالحميد نظاماڻي ميٽرڪ ڪري سگهيو ۽ پوء بابا سان سندس رازڪي ڪم ۾ شامل ٿي ويو. پر لکڻ پڙهڻ ڏانھن سندس لاڙو هوندو هو. هو سنڌي ۽ اردو ادب جا مختلف ڪتاب پڙهندو هو ۽ اسان ڀائرن جي لکڻين تي ٽيڪا ٽپڻي ڪندو هو. هو اسان جي ليکڪ دوستن سان سندن لکڻين تي ڳالھائيندو هو ۽ ان متعلق اخبارن ڏي خط پڻ موڪليندو هو. ڊسمبر 2007 ۾ سندس هارٽ اٽيڪ ۾ انتقال ٿي ويو.
چوٿون نمبر ڀاءُ شڪور نظاماڻي ڪراچي يونيورسٽي مان سوشيالوجي ۾ ماسٽرس ڪرڻ کان پوء هڪ ڊگهو عرصو هلال پاڪستان ۾ سب ايڊيٽر رهيو. پوء هن ڪجهہ عرصو جنگ جي آن لائين ايڊيشن ۾ ڪم ڪيو ۽ هن وقت هو اي آر وائي سان لاڳاپيل آهي. شڪور جو مختلف شاگرد تنظيمن ۽ سنڌي ادبي سنگت سان بہ واسطو رهيو. هن ڪجهہ ڪھاڻيون پڻ لکيون.
پنجون نمبر ڀاء عبدالمجيد نظاماڻي آهي. هن ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي ۽ پوء بابا ۽ چاچا سان خانداني رازڪي ڪم ۾ لڳي ويو. گهڻي عرصي کانپوء اهو ڪم ڇڏي هن ڊاڪيارڊ ۾ ملازمت اختيار ڪئي. هتي هو هڪ وڏي حادثي جو شڪارٿي ويو ۽ ڪافي وقت اسپتال جي حوالي رهيو. ڊاڪٽرن چواڻي تہ هو رڳو پنھنجي هنيان جي زور يا will power جي ڪري وري پنھنجن پيرن تي بيٺو. هن وقت هو پنھنجا سڀ ڪم ڪار ڪري ٿو ۽ پنھنجن ٻارن سان خوش گذاري ٿو.
ٻہ ڀينر فھميدہ ۽ ثمينہ آهن. انھن ٻنھي ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي آهي. اهي ٻيئي گهريلو عورتون آهن ۽ پنھنجن ٻارن سان پنھنجن گهرن ۾ هڪ خوش زندگي گذارين ٿيون.
حسن اسان جو ڇھون نمبر ۽ ننڍو ڀاء هو. هن متعلق مون اڳ بہ ڪجهہ مضمون لکيا آهن. هو هڪ گهڻ رخو ۽ بيچين ۽ آزاد طبيعت وارو شخص هو. ادبي ۽ صحافتي حلقن ۾ هو حسن منصور جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو. ڪراچي يونيورسٽي ۽ پاڪستان اسٽيل جي ٽريننگ انسٽيوٽ ۾ ڪجهہ وقت گذارڻ کانپوء نيٺ هن ادب ۽ صحافت کي ئي پنھنجو ڪيو. هن هلال پاڪستان ۽ جاڳو کان شروعات ڪئي ۽ اسٽار، ڊيلي ٽائمز اي ايف پي ۽ آخري وقت ۾ ڊان سان لاڳاپيل هو. وفات کانپوء سندس ڪھاڻين جو هڪ مجموعو شائع ٿيو. سندس اوچتي وفات سندس ٻارن ۽ اسان جي سڄي خاندان لاء هڪ صدمي جو باعث هئي.

 

يادگيريون ۽ دوست

شاه مجمد پيرزادو سان هونئن فون ۽ سوشل ميڊيا تي رابطو تہ رهندو آهي، پر ذاتي ملاقات گهٽ ٿيندي آهي. هو ڪڏهين ڪنھن ڪم سانگي يا ڪنھن ادبي پروگرام ۾ گلشن حديد ايندو آهي تہ ضرور رابطو ڪري ملاقات ڪندو آهي. کيس گلشن حديد مان ويئي اٽڪل ٻارنھن تيرنھن سال ٿي ويا آهن، پر منھنجو سندس نئين گهر وڃڻ نہ ٿيو. تازو سندس ننڍي ڀاء پرويز جي گذاري وڃڻ تي مون ساڻس فون تي ڳالھايو هو ۽ کيس چيو هو تہ آئون سندس گهر ايندس.
گوگل ميپ تي گهر جي لوڪيشن ڏسندي پھرين مارچ 2025 تي آئون گلستان جوهر ۾ سندس گهر پھتس. هتي عذر خواهي سان گڏ گهڻن پراڻن دوستن سان ملاقات ٿي ۽ پراڻين ڳالھين ۽ دوستن کي ياد ڪيوسين. پرويز کي ياد ڪيوسين ۽ سندس زندگي ۽ ڪم متعلق ڳالھايوسين. شاه محمد جي سوٽ ۽ ليکڪ امر پيرزادو سان ملاقات ٿي. هن قرب ڪري انور پيرزادو جي ممبئي جي سفرنامي جي ٻئي ايڊيشن ۽ زيد پيرزادو جي نثري نظمن جي مجموعي سمجه جي ڪاپي ڏني. ملير بچل ڳوٺ جو هڪ دوست لطيف راولاڻي پڻ عذرخواهي لاء آيل هو. شاه محمد ٻڌايو تہ چاليه سال کن اڳ هو پنھنجي موٽر سائيڪل تي اتي سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ ويندو هو. ڪجهہ ٻيا دوست جھڙوڪ عبدالرحمان نقاش، انب گوپانگ، جان خاصخيلي ۽ مصطفيٰ لاکو بہ سنگت جي گڏجاڻين ۾ شريڪ ٿيندا هئا. انھن مان ڪجهہ ڄڻا اتي ڳوٺ ۾ ئي رهندا هئا.
انھن گڏجاڻين ۾ آئون شريڪ نہ ٿيندو هوس. پر منھنجو ڀرپاسي واري ملير نئين جي ٻئي پاسي واري ڳوٺ سومار ڪنڊاڻي ۾ وڃڻ ٿيندو هو. ان وقت آئون سنڌي عوامي تحريڪ ۾ سرگرم هوس ۽ پارٽي ڪم جي سلسلي ۾ ڪالا بورڊ تي ملير جي هڪ ٻئي ڳوٺ صديق وليج بہ وڃڻ ٿيندو هو، جتي ماستر امام بخش ۽ عزيز بلوچ پارٽي جا سرگرم ڪارڪن هئا. ماستر امام بخش اسي جي ڏهاڪي ۾ گذاري ويو. ڳوٺ لاء سندس خدمتن جي اعتراف طور اتي سندس نالي سان هڪ لائبريري قائم ڪئي ويئي آهي، جڏهين تہ عزيز ايم بي بي ايس ڪري نوڪري سانگي گوادر هليو ويو ۽ پوء اتي ئي رهيو. تازو سندس انتقال ٿيو آهي. ان ڳوٺ ۾ ئي هڪ ٻيو دوست فقيرمحمد ڪلمتي بہ رهندو هو، جيڪو هاڻي ڀرپاسي واري هڪ سوسائٽي ۾ رهي ٿو. هو جيتوڻيڪ عوامي تحريڪ سان لاڳاپيل نہ هو پر اسٽيٽ بينڪ ۾ گڏ ڪم ڪندو هو. هن وقت هو رٽائر ٿي چڪو آهي پر ساڻس اڃا بہ رابطو آهي.
سومار ڪنڊاڻي ۾ اسان جو سائين ابراهيم خاصخيلي وٽ وڃڻ ٿيندو هو. انھن دوستن ۾ گل حسن ڪيڙانو، سيف ﷲ نظاماڻي، سوز سمون ۽ ٻيا دوست شامل هوندا هئا. اتي ويجهو ئي سعود آباد ۾ پارٽي جو ڪارڪن يعقوب سنڌي، جيڪو دوستن ۾ يعقوب گون جي نالي سان ڄاتو ويندو هو، رهندو هو. هو دلير ۽ محبت ڪرڻ وارو ماڻھو هو. فوڊ ڊپارٽمنٽ ۾ ملازم هو ۽ پارٽي جي گهڻن ڪارڪنن جي مدد ڪندو رهندو هو. هن وقت سندس انتقال ٿي چڪو آهي پر سندس ڀائيٽو حسن آٿو، جيڪو پڻ اسان جو دوست هو بچل ڳوٺ ۾ رهي ٿو.
ڪجهہ دير کانپوء عطيہ دائود ۽ خدا بخش ابڙو بہ اچي اسان سان شامل ٿيا. عطيہ سان نومبر 2022 ۾ هالا ويا هئاسين ۽ پوء وري هاڻي ملاقات ٿي هئي جڏهين تہ خدابخش سان ملاقات کي هڪ ڊگهو عرصو گذري ويو هو. جيئن ٿيندو آهي تہ دوستن سان خير عافيت کانپوء گڏيل موضوعن تي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي آهي. اسان جو گڏيل موضوع ادب ۽ ادب سان لاڳاپيل سرگرميون ئي آهن. هڪ ٻئي کي ٻڌايوسين تہ لکڻ پڙهڻ جي حوالي سان اسان ڇا پيا ڪيون. آئون جيتوڻيڪ ادبي سرگرمين جي حوالي سان گهڻو متحرڪ ناهيان. پر عطيہ پنھنجي لکڻ پڙهڻ جو ڪم ڪري ٿي ۽ ساڳي وقت سماجي ۽ ادبي حوالي سان پڻ متحرڪ آهي. هو ٻن ناولن سميت ڪجهہ ڪتابن تي ڪم ڪري رهي آهي. سندس آتم ڪٿا کي شائع ٿئي ويهہ پنجويهہ سال گذري چڪا آهن. مون کيس صلاح ڏني تہ جيئن تہ آتم ڪٿا جو سلسلو مرڻ گهڙي تائين مڪمل نہ ٿو ٿئي ان ڪري کيس ان جو ٻيو حصو آڻڻ گهرجي. مون پنھنجي متعلق ٻڌايو تہ آتم ڪٿا سميت منھنجا ڏه ڪتاب سنڌ سلامت جي ويب سائيٽ تي موجود آهن ۽ آئون آتم ڪٿا جي ٻئي حصي تي ڪم ڪري رهيو آهيان. شاه محمد سان هر ڀيري ملڻ وقت کيس شاعري جي ٻئي مجموعي ۽ آتم ڪٿا جي ٻئي حصي لاء چوندو آهيان. پر سندس چوڻ هوندو آهي تہ هن پوء گهڻي شاعري ناهي ڪئي جيڪا ڌار مجموعي طور ڇپجي سگهي ۽ هو پنھنجي پھرئين مجموعي کي ئي اپڊيٽ ڪري ان جو ٻيو ايڊيشن آڻيندو.
عطيہ هڪ تہ وومين ايڪشن فورم سان ڪم ڪندي آهي، پر سنڌي ادبي سنگت سان سندس هڪ خاص لاڳاپو آهي. ڪراچي سنگت جي هو هڪ اهم رڪن هئي ۽ ڊگهي عرصي تائين ان سان لاڳاپيل رهي. هن وقت سنگت مختلف شھرن ۽ جاين تي عورتن جون ڌار شاخون قائم ڪيون آهن. عطيہ ڪراچي جي عورتن جي شاخ جي رڪن آهي ۽ ان ۾ سندس هڪ سرگرم ڪردار آهي. مون کانئس اهو پڇيو تہ هن هڪ ڊگهو عرصو گڏيل سنگت ۾ ڪم ڪيو آهي ۽ هاڻي ڇا هو ان ڳالھہ جي قائل آهي تہ سنگت جي تنظيم جنسي بنيادن تي ڪجي. سندس چوڻ هو ها هو سمجهي ٿي تہ ائين ٿيڻ گهرجي. ڇاڪاڻ تہ عورتن ۾ عدم تحفظ جو احساس گهڻو آهي ۽ ساڳي وقت انھن جي تربيت جي بہ ضرورت آهي.
پراڻن دوستن سان هڪ ڊگهي عرصي کانپوء ملاقات ۾ پراڻين ڳالھين کي ياد ڪرڻ سان گڏ ماڻھو نين ڳالھين متعلق بہ اپڊيٽ ٿيندو آهي ۽ اهو سلسلو هلندو رهندو آهي.

 

ڌرتي ۽ جيوت

جانورن کي جيستائين ماڻھو کان ڪنھن نقصان جو انديشو ناهي، تيستائين اهي ماڻھو لاء هاڃيڪار ناهن هوندا. اها ڳالھہ منھنجي طبيعت ۾ شامل آهي تہ آئون پنھنجن ٻارن کي پکي يا ڪنھن ٻئي جانور کي گهر ۾ رکڻ کان منع ڪندو آهيان. ڇاڪاڻ تہ مون کي اهو اندازو آهي تہ اهي انھن جي گهربل سنڀال نہ ٿا ڪري سگهن ۽ ٻي ڳالھہ تہ اهي پنھنجي فطري ماحول ۾ ئي خوش رهن ٿا.
اٽڪل ستاويهہ سال اڳ جڏهين اسان گلشن حديد ۾ رهڻ آياسين تہ هڪ تہ علائقي ۾ گهڻي آبادي نہ هئي ۽ ٻيو تہ وافر پاڻي هئڻ ڪري وڻ ِ۽ ساوڪ گهڻي هئي. اهو ماحول انسانن سان گڏ پکين ۽ جانورن لاء بہ سازگار هو ۽ اهي بي ڊپا ٿيو آزادي سان پيا گهمندا ڦرندا هئا. هڪ ڀيري گهر جو در کليل هئڻ ڪري ٻہ بدڪون گهر ۾ اچي ويون. اوسي پاسي پاڙي مان پڇا ڪئيسين تہ متان ڪنھن جون هجن، پر اهي ڪنھن جون بہ نہ هيون. اسان پاڻ انھن کي گهر ۾ رکڻ نہ پئي چاهيو. نيٺ اهي سيڪيوريٽي گارڊ جي حوالي ڪري ڇڏيونسين.
ان جي باوجود بہ پنھنجي شوق خاطر ٻار خاص طور مٺو ۽ مختلف قسم جون جهرڪيون وغيرہ وٺي اچي رکندا آهن. گهڻي عرصي اڳ جي ڳالھہ آهي تہ ٻارن هڪ مٺو گهر ۾ رکيو هو. گهر وارا ان کي کائڻ لاء مختلف شيون ڏيندا هئا. ائين انبن جي مند ۾ انھن انب جي هڪ ڦار ان جي پڃري ۾ رکي ڇڏي. رات جو انب جي بو تي هرکي هڪ ڪوئو مٺو جي پڃري تائين پھتو ۽ ان مٺو کي ماري ڇڏيو. ان ڳالھہ کي آئون اڄ تائين وساري ناهي سگهيو آهيان.
صبوح جو واڪ تي مختلف جانورن ۽ پکين سان واسطو پوندو آهي. اهڙو وقت هوندو هو جو مون کي پنھنجي آفيس وڃڻ ۽ واڪ جي وقت کي ايڊجسٽ ڪرڻو پوندو هو. سرڪار پاران موسم جي حساب سان گهڙين کي اڳتي پوئتي ڪرڻ جو معاملو پڻ شروع ڪيو ويو هو. ان جي ڪري مون کي اونداهي ۾ ئي ٻاهر نڪرڻو پوندو هو. ان جو اندازو ان ڳالھہ مان لڳائي سگهجي ٿو تہ آئون جڏهين واپس گهر پھچندو هوس تہ ان وقت فجر جي ٻانگ ملي رهي هوندي هئي. اهو اهڙو وقت هوندو هو جو پکي پکڻ بہ اڃا پنھنجن آکيرن ۾ هوندا هئا ۽ سندن آواز اڃا شروع نہ ٿيندا هئا. رڳو ڪتن جا آواز هوندا هئا ۽ ڪنھن ڪنھن جاء تي اهي ولرن جي صورت ۾ پاڻ ۾ راند ڪندا، وڙهندا ۽ ڀونڪندا رهندا هئا. انھن جي ويجهو وڃڻ ۽ ڀر مان لنگهڻ ۾ ڊپ تہ لڳندو هو پر اهي پنھنجي ڪرت ۾ ئي لڳا پيا هوندا هئا ۽ جيڪڏهين ڪير ساڻن چرچ نہ ٿي ڪئي تہ ان جو نالو نہ ٿي ورتائون. هڪ ڀيري صبوح جي روشني ۾ ائين بہ ٿيو تہ هڪ ننڍڙو ڪتو گهڻي فاصلي تائين مون سان گڏ هلندو رهيو. اسان ٻيئي هڪ ٻئي کي ڪجهہ چوڻ کانسواء پنھنجي واٽ تي هلندا رهياسين.
انسانن جيان پکين ۽ ٻين جانورن جو بنيادي مسئلو بہ پنھنجي لاء کاڌ خوراڪ جو حصول هوندو آهي. مختلف ماڻھو پکين لاء مختلف جاين تي داڻو وجهندا آهن. ان تي ڪبوتر، جهرڪيون، ڪانگ ۽ مينا اچي گڏ ٿينديون آهن. صبوح پارڪ ۾ ڪجهہ ماڻھو پاڻ سان پکين لاء داڻو کڻي ايندا آهن ۽ اهو اتي انھن کي ڏيندا آهن. پر اها سھولت رولو ڪتن ۽ ٻلين وغيرہ لاء ناهي ۽ انھن کي پنھنجي پيٽ ڀرڻ لاء گهڻو ڪري ڪچري جي ڍيرن مان خوراڪ ڳولھڻي پوندي آهي. بک ۾ شينھن بہ گاه کائڻ تي مجبور ٿي ويندو آهي. اهڙي ريت ڪتا پارڪ ۾ بہ نظر ايندا آهن تہ جيئن ماڻھو جيڪو بچيل کاڌو وغيرہ اڇلائين ٿا، ان مان ۽ ڪچري جي رکيل دٻن مان پنھنجو پيٽ ڀري سگهن. اهي هونئن پاڻ ۾ ئي لڳا پيا هوندا آهن، پر ڪڏهين ماڻھن لاء هاڃيڪار ٿي پوندا آهن. ڪجهہ وقت کان آئون پارڪ ۾ هڪ ٻلي کي ڏسندو آهيان، جيڪا ڪنھن کي تنگ نہ ڪندي آهي۽ نہ ئي ڪنھن پکي تي حملو ڪندي آهي جيئن عام طور ٻلين جو طريقو هوندو آهي، پر مون کي ائين محسوس ٿيندو آهي تہ هو بکايل آهي ۽ هر ڪنھن کي اميد وارين نظرن سان پئي ڏسندي آهي. هونئن بہ پارڪ جي حالت ڪا چڱي ناهي. گاه ڄڻ تہ ختم ٿي ويو آهي. گهڻا وڻ وڍجي ويا آهن يا مناسب پاڻي نہ ملڻ ڪري سڪي ويا آهن. ماڻھن جو اچڻ بہ گهٽجي ويو آهي.
اسان جي پاڙي ۾ ئي هڪ همراه روز ڪبوترن لاء داڻو وجهندو آهي ۽ گهڻا ڪبوتر اتي اچي گڏ ٿيندا آهن. ڪبوترن جي عادت آهي تہ ڪنھن کڙڪي ۽ ڪنھن ماڻھو جي اچڻ تي اهي ڊڄي اڏامي ويندا آهن. ٻہ ٽي ڀيرا ائين ٿيو تہ منھنجي لنگهڻ تي اهي نہ اڏاڻا ۽ پنھنجو داڻو چڳندا رهيا. ان همراه مون کي چيو تہ انھن کي اهو اندازو ٿي ويو آهي تہ هن همراه مان اسان کي ڪو نقصان ناهي ان ڪري اهي اوهان جي اچڻ تي هراسجن نہ ٿا ۽ پنھنجي ڪرت ۾ لڳا ٿا پيا هجن.
وڻن ٻوٽن سميت جيڪي بہ جاندار هن ڌرتي جي گولي تي موجود آهن، اهي جيوت جو لازمي حصو آهن. فطرت جو توازن رڳو ان صورت ۾ برقرار رهي سگهي ٿو جڏهين انسان هر جيو جي هن ڌرتي تي رهڻ جي حق کي مڃي ۽ انھن جي لاء ماحول کي سازگار بڻائي.

 

ڌرڻا

خاص طور سنڌ ۾ مختلف مسئلن تي احتجاج لاء ڌرڻا هڪ اهم ذريعو بڻجي ويا آهن. ان سان مسئلا ڪيتري قدر حل ٿين ٿا يا رڳو ڌرڻي وارن جي تسلي ٿئي ٿي ان متعلق سڀني کي ڄاڻ آهي.
ڪراچي ملڪ جو وڏو شھر آهي ۽ ساڳي وقت بدانتظامي جو پڻ شڪار آهي. شھري سھولتن بجلي، پاڻي ۽ گيس وغيرہ جي حوالي سان شھر جي سڀني ماڻھن سان مسئلا آهن. پر ڳالھہ اها آهي تہ ڌرڻن جي ڪري ان عام ماڻھو جي زندگي متاثر ٿئي ٿي، جيڪو اڳ ئي مھانگائي، بيروزگاري ۽ ٻين گهڻن مسئلن جي گهاڻي ۾ پيسجي رهيو آهي.
ڪالھہ منھنجي پٽ طاهر کي آفيس مان موٽڻ ۾ دير ٿي ويئي. اٽڪل سوا نائين وڳي ان مون کي فون ڪيو تہ آئون آفيس مان نڪران پيو. منھنجو خيال هو تہ يارنھن سوا يارنھن تائين گهر پھچي ويندو، جيئن عام طور ٿيندو آهي. ان دوران مون کي خبر پيئي تہ رزاق آباد جي ويجهو عبدﷲ ڳوٺ جي ماڻھن ٻن ڏينھن کان بجلي نہ هئڻ ڪري هائي وي بند ڪري ڇڏي هئي. مون اهو ٻڌائڻ لاء کيس فون ڪيو تہ هن ٻڌايو تہ ملير پندرنھن وٽ بہ ماڻھن بجلي ۽ پاڻي تي احتجاج ڪندي روڊ بند ڪري ڇڏيو هو، جيڪو گهڻي دير کانپوء کليو. عبدﷲ ڳوٺ وٽ روڊ بند هئڻ ڪري ڊرائيور بس کي ٻئي پاسي ڏانھن موڙيو پر پورٽ قاسم واري روڊ تي هڪ ٽرالي جي خراب هئڻ ڪري بس ڪلاڪ کن اتي ڦاٿل رهي. ڊرائيور هوشياري ڪندي بس کي مھراڻ ايڪسپريس وي ڏانھن موڙي ڇڏيو ۽ اهڙي ريت يارنھين وڳي گهر پھچڻ وارو ماڻھو اٽڪل هڪ وڳي گهر پھتو.

 

رسم و رواج

اٽڪل چاليهہ سال کن اڳ جي ڳالھہ آهي تہ اسٽيٽ بينڪ OIC جي اسلامڪ فنانس تي ورڪنگ گروپ جي هڪ ڪانفرنس منعقد ڪئي هئي. ان ۾ مختلف مسلم ملڪن جا نمائندا شريڪ ٿيا هئا. انھن جي پروٽوڪول اسٽاف ۾ آئون بہ شامل هوس. منھنجي ڊيوٽي هڪ آفريڪي ملڪ جي مرڪزي بينڪ جي سينيئر افسر سان هئي. انھن کي شھر جي مختلف جاين ۽ بازارن وغيرہ ۾ وٺي وڃڻ، پڻ اسان جي ڪم ۾ شامل هو. هڪ ڀيري شھر ۾ گهمندي هن ٻڌايو تہ کيس پنھنجي پٽ لاء ڪجهہ خريداري ڪرڻي آهي. هن ٻڌايو تہ هتان واپس وڃڻ کان ڪجهہ عرصي کانپوء سندس شادي آهي. مون کي حيرت ٿي تہ اهو ڪيئن ممڪن آهي تہ هڪ مسلمان کي شادي کان اڳ پٽ بہ آهي ۽ هو ان کي اون بہ ڪري ٿو. پوء مون سوچيو تہ مون کي اها ڳالھہ سمجه ۾ آئي تہ صدين کان جيڪو ڪلچر ۽ طور طريقا ماڻھو جي اجتماعي شعور جو حصو بڻجن ٿا، اهي هڪدم تبديل نہ ٿا ٿين. اهڙي ريت آفريڪا جي قبائلي سماج ۾ جنس ۽ شادي وغيرہ جا جيڪي رسم رواج آهن، اهي اسان کان بلڪل مختلف آهن. ان سان انھن جي مذهب سان وابستگي تي ڪو اثر نہ ٿو پئي.

سليڪون چپ

اٽڪل ستٽيهہ اٺٽيهہ سال اڳ جي ڳالھہ آهي مون سليڪون چپ تي هڪ آرٽيڪل ترجمو ڪيو ه،و جيڪو تھن وقت ف م لاشاري جي ادارت ۾ نڪرندڙ هلال مئگزين ۾ ڇپيو هو. ان وقت مون کي اهو اندازو نہ هو تہ اها چپ ايندڙ وقت ۾ خاص طور ڪميونيڪيشن جي دنيا ۾ هڪ انقلاب ۽ لاڳيتو ۽ تڪڙين تبديلين جو باعث ٿيندي. هن وقت اهو هڪ اهڙو عمل آهي، جنھن جي لاء نہ ٿو چئي سگهجي تہ اهو ڪٿي وڃي دنگ ڪندو.

 

منھنجا ٻار

منھنجي شادي آگست 1980 ۾ ٿي. ان وقت منھنجي عمر اٽڪل ڇويهہ سال هئي. ڪراچي يونيورسٽي مان ماسٽرز ڪرڻ کانپوء ڏيڍ سال کن سنڌ ريجنل پلان ۾ نوڪري ڪرڻ کانپوء سيپٽمبر 1979 ۾ اسٽيٽ بينڪ جوائن ڪئي هئي. اها ماسات سان هڪ ارينج ميريج هئي. ٻارنھن جولاء 1981 تي مون کي پھريون پٽ طاهر ڄائو. اٽڪل ست سالن جي وقفي کانپوء 15 مئي 1988 تي ٻيو پٽ انس ڄائو ۽ ان کان اٽڪل پنج سال پوء 28 آڪٽوبر 1993 ۾ ڌي رابعہ ڄائي. مون کي اهي ٽي ٻار آهن. ان شادي کي اٽڪل ٽيتاليھ سال گذري چڪا آهن.
آئون اٽڪل سترنھن سال تہ امان بابا سان گڏ رهيس. ان ڪري گهر ديرسوير اچڻ ۽ ضرورت جي شين وغيرہ وٺڻ جو ڪو گهڻو اونو نہ هوندو هو. ساڳي ريت پنھنجين ادبي سرگرمين ۽ لکڻ پڙهڻ جي ڪمن ۾ مصروف رهڻ بہ ڪو مسئلو نہ هوندو هو.
آئون 27 نومبر 1997 تي بغدادي مان گلشن حديد آيس. هڪ تہ اهو علائقو مائٽن مٽن ۽ شھر کان پري آهي ۽ ٻيو تہ آفيس جي ڪمن وغيرہ جي سلسلي ۾ مون کي اڪثر شھر کان ٻاهر وڃڻو پوندو هو. ان صورتحال ۾ گهر جي معاملن ۽ ٻارن جي سنڀال وغيرہ جي ذميواري منھنجي زال جي ئي هوندي هئي. ان وقت ٻارن مان طاهر مئٽرڪ ۾ هو، جڏهين تہ ٻيئي ننڍا اڃا ابتدائي ڪلاسن ۾ هئا. طاهر سنڌي مسلم سوسائٽي جي شاه عبدالطيف اسڪول ۾ مئٽرڪ جو شاگرد هو ۽ اڃا سندس امتحانن وغيرہ ۾ ڪجهہ مھينا باقي هئا. ان وقت هتي ڪنھن اسڪول وين وغيرہ جو بندوبست نہ هو ان ڪري کيس پبلڪ ٽرانسپورٽ ۾ ئي سفر ڪرڻو پوندو هو. هڪ تہ طاهر اسان جو پھريون ٻار هو ۽ ٻي ڳالھہ تہ سندس ڄمڻ جي اٽڪل ست سالن کانپوء ٻيو ٻار ٿيو. ان ڪري هو اسان جي وڌيڪ ويجهو رهيو ۽ گهڻو لاڏ ڪندو هو. ڪوشش ڪندا هئاسين تہ سندس ننڍيون ننڍيون خواهشون پوريون ڪجن. جوائنٽ فيميلي هئڻ ڪري هو گهڻو وقت منھنجي وڏن ڀائرن جي ٻارن سان وقت گذاريندو هو ۽ هن وقت بہ هو انھن جي گهڻو ويجهو آهي.
هواڃا ٻن سالن جو مس هو تہ اسان کيس کارادر ۾ جان ڀائي ڪنڊرگارٽن ۾ داخل ڪرائي ڇڏيو. اهو آغاخان اسڪول سسٽم جو هڪ حصو هو. اهو مڙيئي کيس اسڪول داخل ڪرائڻ جو شوق هو. هتي ٻار جي سنڀال ۽ راند روند جو بندوبست هوندو هو. هتي ٻار کي موڪلڻ جو هڪ مقصد اهو بہ هوندو هو تہ ٻار کي گهٽ ۾ گهٽ اسڪول وڃڻ جي عادت پئي. هتي پنھنجي استادن سان سنڌي گاڏڙ اڙدو ۾ ڳالھائيندو هو. هڪ ڀيري استاد جڏهين کانئس پڇيو تہ هو ڇا کائيندو تہ هن جواب ڏنو تہ مس مين ساني ( (Prawn ڪا ڀت کائون گا. اسان اڃا اها ڳالھہ ڪري کيس چيڙائيندا آهيون. ڪجهہ عرصي کانپوء کيس سنڌي مسلم سوسائٽي ۾ شاه عبدالطيف اسڪول ۾ ابتدائي ڪلاسن ۾ داخل ڪرايو سين جتي اڳ ئي منھنجي وڏي ڀاء جا ٻار پڙهي رهيا هئا. هن مئٽرڪ هتان ڪئي. ڪجهہ عرصو مقامي ڪاليجن ۾ پڙهي هن ايم بي اي محمد علي جناح يونيورسٽي مان ڪئي. هن وقت هو زيبسٽ ۾ نوڪري ڪري رهيو آهي. 2007 ۾ طاهر جي شادي ٿي. هن وقت کيس ٽي پٽ ۽ هڪ ڌي آهن.
منھنجو ٻيو پٽ انس گلشن حديد منتقل ٿيڻ وقت نو سالن جو مس هو. ان وقت هو کارادر جي آغا خان اسڪول ۾ پڙهي رهيو هو. ان ماحول سان هو گهڻو مانوس هو ۽ اتي سندس دوست وغيرہ بہ هئا. شروع ۾ هو گلشن حديد جي ماحول کي قبول نہ ڪري سگهيو ۽ واپس وڃڻ جا بھانا پيو ڳولھيندو هو. مختلف اسڪول بدلايا پر مون کي محسوس ٿيندو هو تہ کيس هتي آڻي مون ساڻس زيادتي ڪئي آهي. ان سلسلي ۾ سندس ماء کي گهڻي محنت ڪرڻي پيئي. منھنجي وڏي پٽ جي ڀيٽ ۾ هي وڌيڪ آزاد منش ۽ Extrovert آهي. ڪنھن بہ غلط ڳالھہ ڏانھن سندس لاڙو وڌيڪ هوندو هو. ان ڪري کيس وڌيڪ توجھہ ۽ وقت ڏيڻ جي ضرورت هئي. هڪ مثبت انداز ۾ پيار ۽ محبت سان سندس تربيت جي ضرورت هئي. ان ڳالھہ ۾ سندس ماء جو وڏو ڪردار آهي. ڪوشش اها هوندي هئي تہ مٿس زوري ڪا ڳالھہ نہ مڙهي وڃي،ِ کيس گنجائش ڏني وڃي ۽ پنھنجي مرضي سان پڙهائي وغيرہ ڪرڻ ڏني وڃي. انھن ڳالھين جو هن مثبت ردعمل ڏنو ۽ ڪنھن ڳالھہ ۾ اسان کي مايوس نہ ڪيو. هن معاشيات ۾ ماسٽرس ڪئي ۽ هن وقت نوڪري ڪري رهيو آهي. هن وقت هو اسان جي خاندان جو هڪ ذميدار فرد آهي ۽ ٻن ٻارن جو پي آهي. ٽيون ٻار منھنجي ڌي ربيعه آهي جيڪا 28 آڪٽوبر 1993 تي ڄائي. ٻن پٽن کانپوء ڌيءَ جي خواهش هڪ فطري ڳالھہ هئي. بابا اڃا حيات هو. هن کي پيار مان هو پنھنجي ناني، جنھن وٽ ڳئون وغيرہ هونديون هيون ۽ رنگ جي گوري هوندي هئي، جي حوالي سان امان کير واري چوندو هو. هن جي ڄمڻ تي جڏهين آفيس ۾ مون مٺائي ورهائي تہ ڊائريڪٽر مون کي گهرائي پڇيو تہ پٽ ٿيو آهي يا ڌيءَ، تہ مون کيس ٻڌايو تہ ڌيءَ ڄائي آهي. کيس اصل ان ڳالھہ تي حيراني هئي تہ مون ڌيءَ جي ڄمڻ تي مٺائي ڪيئن ورهائي آهي. ربيعه گلشن حديد جي تعليمي ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي. اپريل 2016 ۾ سندس شادي ٿي ۽ هن وقت هو ٻن ٻارن جي ماء آهي.
هن وقت آئون هڪ رٽائرڊ زندگي گذاري رهيو آهيان. ٻيئي پٽ مون سان گڏ رهندا آهن. هڪ ٻئي جي سھڪار ۽ گڏجي هلڻ جي ڪري وقت سٺي ريت گذري ٿو.