مُھاڳ
سيوھڻ وارو قديم قلعو جنھن بابت غلط العام راءِ ’ڪافر قلعو‘ يا ’اُلٽو ٿيل قلعو‘ آھي، اھو تاريخي ’سيوھڻ قلعو‘ بہ قبل مسيح جي دؤر جو ٺھرايل آھي. ’رچرڊ برٽن‘ بہ جڏھن ھي قلعو ڏٺو ھو تہ لکيو ھئائين تہ اھڙو قلعو مون ٻيو شام ۾ ڏٺو آھي. ان ڪري جنگي نوعيت کان علاوہ آمدورفت جي حوالي سان بہ سيوھڻ کي وڏي اهميت حاصل ھئي.
ڪنھن زماني ۾ ’لعل باغ‘ لڳ ھڪڙو بندرگاھہ بہ ھوندو ھو، جيڪو ھاڻي ڦِٽي ويو آهي. ’بندر محلو‘ اڄ بہ موجود آهي، پر ھن بندر بابت واريءَ جا نشان اڃا بہ موجود آھن. ان جو مطلب تہ ڪنھن زماني ۾ درياھہ اتان وهندو ھو، ’منڇر ڍنڍ‘ پڻ ڪنھن زماني ۾ درياھہ جو پيٽ ھوندي ھئي. نامور آرڪيالاجسٽ ’سيد حاڪم علي شاھہ بخاري‘ ھڪ روايت ٻڌائيندو ھو ته؛ ’جڏھن اھو درياھہ جو پيٽ منڇر ڍنڍ ٿيو تہ جبلن جي پاڻيءَ سبب ھن ڍنڍ موھين جو دڙو جي ماڻھن کي لڏو کڻڻ تي مجبور ڪيو ھو ۽ شھر ھڪ پراڻو کنڊر ٿي ويو.‘ مطلب سيوھڻ کي تاريخ ۾ وڏا اعزاز حاصل آھن، ھي شھر ايڏو تہ مشھور آھي، جو دنيا جو مشھور سياح ۽ مھم جُو ’ابنِ بطوطا‘ بہ ھتي اچي نڪتو ھو. ڪجهه وقت ھتي رھيو بہ ھو، گرمي ۽ مڇرن کان علاوہ سيوھڻ ۾ ٿيندڙ ظلمن جون ڪھاڻيون لکيون اٿس، اھو سڀ محسوس ڪري، ڪنھن زماني ۾ مون بہ ھڪ شعر چيو ھو:
ڇا تہ تاريخ ۾ جاڳيو آهي سيوھڻ،
قلعي مان ھي ٽاپون ڪَنائجن پيون.
ھا ھتان کان ڊنل ڪو بطوطہ ھيو،
۽ ھتان جو ڌڪيل ڪو سڪندر بہ آ.
(انور ساگر)
سنڌ جي ھن قديم شھر سيوھڻ جي ’قاضي محلہہ‘ ۾ 1961ع ۾ جنم وٺندڙ ’محمود مغل‘ بہ قلندرانہ صفت رکندڙ بي مثل انسان آھي، ’شھباز ميلا ڪميٽي بہ 1961ع ۾ ٺھي ھئي‘ سندن اصل ميدان ڪھاڻي، ترجمو، ڊرامو، نثر، مطلب فڪشن آھي، ساڳئي وقت کين پنھنجي ڪمپيئرنگ واري ڪِرت تي سدائين فخر رھيو آھي ۽ ڇو نہ رھي! ممتاز مرزا آڊيٽوريم ۾ ڪيترا ڀيرا نرم ۽ ڌيمي انداز سان ڪيل ڪمپيئرنگ ٻڌيسين، جڏھن چوندو ھو، ’عزيزانِ من ھي ڳالھہ ذرا توجھہ طلب آهي....‘ تہ ماڻھو پنڊ پھڻ ٿي ويندا ھئا. شعر، مثال ۽ لفظن جا اھڙا تہ طلسم ھلائيندو، جو محفل صفا مَنڊجي ويندي ھئي... سبحان ﷲ. ڪمپيئرنگ ۾ سندن پنھنجو منفرد انداز ھوندو آھي. مان سمجهان ٿو، سؤ پروگرامن جي ڪمپيئرنگ مون بہ ڪئي آھي، محمود مغل صاحب بہ سوين پروگرامن جي ڪمپيئرنگ ڪئي ھوندي. ائين ناھي تہ گذريل 24 سالن کان حيدرآباد جي ھوائن ۾ رھڻ جي باوجود محمود مغل سان ملاقات نہ ٿي ھوندي، ڪيترا ڀيرا ملاقاتون ٿيون آھن.
ھڪ ڀيرو 2002ع ۾ جڏھن سنڌ يونيورسٽيءَ جي اردو ڊپارٽمينٽ ۾ ايم فل ڪري رھيو ھئس تہ انھن ڏينھن ۾ منھنجي ڪلاس فيلو عظميٰ جي محمود مغل سان ڄاڻ سڃاڻ ھئي، سو رستي واٽ ويندي، ٻئي ڪچھري ۾ لڳي ويا، منھنجو بہ تعارف ٿيو، خير ان ئي ڏينھن سنڌ يونيورسٽيءَ جي آرٽس فيڪلٽيءَ ۾ اسٽوڊنٽ گالا جو آخري ڏينھن ھو، اسان بہ (مان ۽ عظميٰ) مختلف اسٽال گهمي رھيا ھئاسين، ائين عظميٰ کي اھو خفت لڳل ھوندو ھو تہ مان تولئہ ڇوڪري پسند ٿي ڪيان، تون ان سان شادي ڪر، گهڻو تڻو ان ڪري گڏ گهمندا هئاسين ۽ ٻين ڊپارٽمينٽن جا چڪر ڏيندا ھئاسون، ھڪڙي پامسٽريءَ واري اسٽال تي اسان وياسين، اتي اسان کي تہ ڪا لفٽ ئي ڪانہ ملي پر جڏھن محمود مغل آيو تہ ڇوڪريون ڀليڪار ڪندي، چنبڙي ويس ۽ ڇوڪرين جا انبوھ گڏ ٿي ويا، ڇا تہ پرسنلٽي ۽ لباس پھريل ھو محمود مغل کي، جتي جتي جنھن جنھن اسٽال تي ويو پئي، کيس مرحبا ڪئي پئي وئي تہ مون اھو محسوس ڪيو تہ يونيورسٽيءَ ۾، ڇوڪرين ۽ ڇوڪرن ۾ محمود مغل جي تمام گهڻي عزت ھئي.
سٺي استاد جي اھا ئي اھم سڃاڻپ آھي. اسان بہ ان ئي دؤر ۾ رھون ٿا، جنھن ۾ ڊاڪٽر محمود مغل کي عروج مليو. شھرتن جي بلندين کي ڇھيائين، سندس فيسبوڪ تي لائيو اچڻ، سندس گفتگو ٻڌڻ جو شرف حاصل رھيو آھي. ڪاوش ۾ ڪالم پڙھڻ جو موقعو مليو آھي، پر ھن مھاڳ ۾ سندس موسيقيءَ سان عشق جو ھڪ واقعو بيان ڪندس؛ ڪوثر ٻرڙي جي ترتيب ڏنل ڪتاب ’استاد منظور علي خان: فن ۽ شخصيت‘ ۾ محمود مغل جو لکيل ليک مون کان ڪڏھن بہ نہ وسرندو جيئن راڻي کان پوءِ ٻيو راڳ نہ ھلندو آھي، ائين استاد منظور علي خان کان پوءِ ٻيو فنڪار مٿان اچي ڳائڻ جي جرئت نہ ڪندو. ھن ئي ليک ۾ محمود مغل وڌيڪ لکي ٿو تہ:
”استاد نياز حسين، استاد فدا حسين، استاد فتح علي خان سان ذاتي نشستن ۾ اندر کي الاءِ ڇو تشنگي ئي پلئہ پئي، الاءِ ڪيترا جملا آھن، جيڪي اندر آڇي ناھي سگهندو يا شايد مون ۾ اھو دم ناھي تہ مان لکي سگهان، پر بھرحال استاد نياز حسين جي ھڪ سِٽ ڪوٽ ڪيان ٿو: ’منظور کي اڃا سُر سمجهہ ۾ آيو تہ وفات ڪري ويو‘ (1)
ھاڻي توھان جو تعارف، ھن ڪتاب سان ٿو ڪرايان، ھن ڪتاب ۾ پھريون ليک سنڌي ٻوليءَ جي برک ڪھاڻيڪار ۽ ڊراما نويس محترم عبدالقادر جوڻيجي جو آھي، جنھن ۾ ھن شروعات پاڙيسريءَ جي حوالي سان ڪئي آهي تہ جڏھن بہ 1981ع ۾ پاڙي ۾ پاڻيءَ جو مسئلو ٿيندو ھو ۽ دروازا کڙڪندا ھئا، پاڙي وارا ايندا ھئا تہ مان ڪونہ نڪرندو ھئس مون کي پڪ ھوندي ھئي تہ محمود مغل جو دروازو کڙڪيو آھي. پاڻھي منھن ڏيندو ۽ پوءِ ھُو ويھن سالن جي عمر ۾ بہ پاڙي جو حق ادا ڪرڻ ۾ اڳڀرو ھوندو ھو (عبدالقادر جوڻيجو- محمود سٺو ڪھاڻيڪار آھي)
ھن مضمون ۾ عبدالقادر جوڻيجي، محمود مغل جي ڪھاڻين تي بھترين تبصرو ڪيو آهي ۽ محمود مغل جي مطالعي جي پڻ تعريف ڪئي آهي. سندس ٻوليءَ جا ڳڻ پڻ ڳايا اٿس، ھن وڌيڪ لکيو آهي تہ يڪسانيت واري ماحول ۾ محمود مغل پنھنجي ڪھاڻين جا موضوع ڳولي وڃي ٿو. (عبدالقادر جوڻيجو- محمود ھڪ سٺو ڪھاڻيڪار آھي)
محمد بخش سميجو، اصل دادوءَ جو ھو. مرحوم عثمان ميمڻ اڪثر سندس ذڪر فخريه لفظن ۾ ڪندو ھو. ھن ڪتاب ۾ ٽي وي جي ڊرامن بابت محمد بخش سميجي جو آرٽيڪل، نہ رڳو معلوماتي ۽ اتساھيندڙ لڳو، پر خاص طور محمود مغل جي لکيل ڊرامي ’نوري ڄام تماچي‘ جي جيڪا تعريف ڪئي اٿس، ان ۾ ’روميو جيوليٽ‘ کان شروع ٿي، ’مارئي‘ ڊرامي جو ذڪر ڪندي، محمود مغل جي ڊرامي جي والھانہ تعريف ڪندي، پي ٽي ويءَ جو ايوارڊ حاصل ڪرڻ جي زبردست ڳالھہ ڪئي آھي. ان کان سواءِ اردو جي ڊرامي ’رَوِش‘ بابت لکندي، محمود مغل جي نفسياتي حِس جي پختگيءَ جو ذڪر وڏي ڦُڙتائيءَ سان ڪيو اٿس.
مھتاب اڪبر راشديءَ جو مضمون مختصر مگر جامع آھي. محمود مغل جي اخلاق ۽ خلوص جي باري ۾ سھڻو لکيو اٿس. مضمون جي شروعات ھن چوڻيءَ سان ڪئي اٿس ته، ’آواز زندگي آھي ۽ خاموشي موت‘.
مون کي نامياري ڪھاڻيڪاره تنوير جوڻيجو جو آرٽيڪل پڙھي ڏاڍي خوشي ٿِي، ڪيڏو نہ دل سان لکيو ويو آهي، پيار سان لکيو ويو آهي ۽ عقيدت سان لکيو ويو آهي، جنھن جو عنوان ئي ’سيوستان ھائوس ۽ مان‘ ھجي تہ باقي ڪھڙا ڳڻ ڳائجن. ھن آرٽيڪل ۾ لکيو ويو آهي، ڪيڏي نہ لاڏ ڪوڏ سان محمود مغل جي پالنا ٿي، آرٽيڪل مان ٻہ ٽڪرا ضرور ڏيندس:
”سيوستان هائوس جيڪو هڪ طرف حويليءَ جو نظارو پيو پيش ڪندو، ٻئي طرف جديد بنگلي جو ڏيک ڏيندو ھو. لائِف اسٽائيل بہ قديم ۽ جديد جو ميلاپ آهي. مذهب، ڪلام پاڪ، نمازون، روزا هتان جي مڪينن جا ريگيولر دستورَ آهن. ھي ڪٽنب (fundamentalist) نہ آھي ۽ نہ وري (conservative) آھي، عبادتن سان گڏوگڏ موسيقيءَ سان محبت، هن ڪٽنب جو trail آھي. لتا، مڪيش، طلعت محمود کان وٺي صادق عليءَ جا ڪلام، هتي جي مڪينن کي برزبان ياد هوندا ۽ هن ڪٽنب جي عورتن جو بہ ماحول کي سڌارڻ ۾ اھم ڪردار آهي.“
(تنوير جوڻيجو- سيوستان ھائوس ۽ مان)
مٿئين ٽڪري ۾ گهر جو نقشو ۽ ھيٺئين ٽڪري ۾ محمود مغل جي وڏي ڀاءُ جو ذڪرِ خير ڪمال آھي، اصل ۾ ھيءُ ٽڪرو پڙھندي پڙھندي، مون کي محمود مغل جي زندگيءَ تي فخر محسوس ٿيو تہ:
”عبدالرحمان، محمود جو ذڪر ڏاڍي پيار سان ڪندا هئا. محمود جي باري ۾ گفتگو ڪرڻ مھل، جيڪا چمڪ سندن اکين ۾ ايندي هئي. اها مون کان ڪڏهن نہ وسرندي.“
(تنوير جوڻيجو- سيوستان ھائوس ۽ مان)
ھن ئي آرٽيڪل ۾ محمود مغل جي نالي رکڻ جو ذڪر ٿيل آھي ته، ”سندس والد فرمايو؛ ڌيءُ ڄمندي تہ بِيبِي سانئڻ وارو نالو رکنداسين ۽ پٽ ڄائو تہ سندس نالو تحريڪِ آزاديءَ جي اڳواڻ ’محمودالحسن‘ تي رکيو ويندو، گهر جي مايُن اھي نالا اڱرن سان ڀتين تي لکي ڇڏيا (تنوير جوڻيجو- سيوستان ھائوس ۽ مان )
چوڻ ۽ لکڻ جو مقصد، جنھن شخص جي نالي مان پڻ سياسي بيداريءَ جي سوچ کي هٿي ملي رھي ھئي ۽ چاليھون حصو نالي جو اثر تہ ضرور پوندو آھي، تنوير جوڻيجو جو محمود مغل تي لکيل آرٽيڪل ھڪ مڪمل خاڪو آھي، جيڪو اي حميد، منٽو، عصمت يا عبدالقادر جوڻيجي جھڙا ليکڪ ئي اھڙو لکي سگهن ٿا، مطلب تنوير جوڻيجو سنڌي ادب جي تمام وڏي خاڪا نويس ليکڪا آھي. ان کي پڙھي منھنجي راءِ تبديل ٿي آھي تہ سنڌي ٻوليءَ ۾ بہ اھڙا بي مثل خاڪا لکيل آھن، جن کي پڙھي اکين ۾ لڙڪ تري اچن. لک شابسون تنوير جوڻيجو کي... مير حاجن مير جي ترتيب ڏنل ھن ڪتاب ۾ جيڪڏھن ھي امر شاھڪار خاڪو شامل نہ ھجي ھان تہ ڪتاب اڻپورو ليکجي ھا. ھي خاڪو محمود مغل جي زندگيءَ جي اڪثر پاسن کي نروار ڪري ٿو، اھو محمود مغل جي ڪھاڻي ’ٻوٽي‘ بابت تبصرو ھجي يا 2500 ڪئسٽون گڏ ڪرڻ جو ذڪر ھجي يا محمود مغل جو فاطمہ سان شادي ڪرڻ جو ذڪر ھجي، وڏي اڪير، محبت ۽ گهِرائيءَ سان لکيو ويو آهي.
ڪتاب ۾ نياز پنھور جھڙي ناليواري ليکڪ، جنھن کي خاڪن جي دنيا ۾ وڏي مڃتا ملي آھي. سندس محمود مغل تي لکيل خاڪو، ننڍپڻ، خصلت، عشق، مزاحيہ انداز ۾ گرامي صاحب سان ملاقات، انور ھالائيءَ سان ملاقات جو احاطو دلچسپ وارتائن سان ڪري دل موھي وجهي ٿو.
برک ايڊيٽر ۽ ليکڪ انور ابڙي جو ليک محمود مغل جي سنڌالاجيءَ ۾ بي مثل ڪم بابت سٺي ڄاڻ مھيا ڪري ٿو.
مانائتي گل ڪونڌر جو محمود مغل کان ورتل انٽرويو پڻ قيمتي وکر آهي، جيڪو پئي پراڻو نہ ٿئي، جيڪي نوجوان تحقيق ڪندا، انھن کي ھي انٽرويو ڪم ايندو.
گل حسن قريشي جو ليک مختصر مگر معلومات ۽ احساسن جو خزانو آهي لکي ٿو:
ٻاهران پروفيسر نظر ايندڙ اسان جو هيءُ ديسي درويش آهي. دوستن کي ڪتاب پڙهائڻ ۽ اتساهڻ جو خاص ڏانءُ اٿس ڪتابن جون خاص خاص ڳالھيون ايڏي تہ وڻندڙ انداز ۾ بيان ڪندو جو مون جھڙو ڪتابن کان ٽھندڙ بہ پنج ڏھہ سير وزن وارا ڪتاب پڙهڻ تي مجبور ٿي وڃي پنھنجائپ جو احساس ڏياريندڙ محمود جنھن بہ شعبي ۾ وک وڌائي آهي تہ پنھنجو پاڻ کي فاتح ثابت ڪيو اٿائين (گل حسن قريشي_ نئين ملينيم جو مست محمود يار )
ھن ڪتاب ۾ مانائتي ليکڪ محمود مغل جي وني فاطمہ محمود جو لکيل ليک پڻ گهر جي ذميوارين کي ادا ڪرڻ بابت ڄاڻ ڏيندڙ آھي ۽ مضمون ۾ جتي محمود مغل سٺو پيءُ، سٺو پٽ ۽ گهروارو ثابت ٿيل آھي، اتي سندس طبيعت ۾ جذباتي پڻو ۽ اٻھرائپ جھڙين خامين جو بہ برملا اظھار ڪيو ويو آهي.
ھجي ڪا کاڻ خوبين جي ۽ خامين کان بنھہ آجي،
نہ پنھنجي زندگي اھڙي، نہ پنھنجي شاعري اھڙي.
(شيام)
مرتب نگار، سنڌ جي کاھوڙي اديب ۽ محقق، شاعر، نقاد، ايڊيٽر، پبلشر، مير حاجن مير، محمود مغل جي تصنيفن جو تذڪرو ڏاڍي محنت سان ڪيو آهي. يقينن ايم فل يا پي ايڇ ڊي ڪندڙ شاگردن کي ھي آرٽيڪل بنيادي ماخذن ڏانھن رجوع ڪرڻ ۾ آساني پيدا ڪندو. مقالي ۾ محمود مغل جي ڪتابن جو سگهارو تعارف پيش ڪيو ويو آهي، ڪتاب ڪھڙي سال ۾ ڇپيو، ڪتاب ڪھڙي موضوع تي آهي، اصلوڪو آهي يا ترجمو ٿيل آهي. هر هڪ ڪتاب جو تعارف مختصر پر شاندار ۽ جامع نموني پيش ڪيو ويو آهي. مير حاجن مير ڪتابن جو شاندار تعارف پيش ڪيو آهي، جنھن سان ڊاڪٽر محمود مغل جو فني، فڪري ۽ تخليقي پاسو نکري نروار ٿي پيو آهي.
صحافي نياز نديم جو ليک ’پنھنجو ھاڻي ملڻ ضروري آ‘ پڻ محمود مغل جي سھڻي سڀاءُ ۽ ڪچھري جي ڪوڏئي ھجڻ جو وچور پيش ڪري ٿو.
سنڌي ٻوليءَ جي نامور ليکڪ، محقق، ادبي تاريخ نويس ۽ مرتب نگار جناب مختيار ملاح، محمود مغل جي ڪھاڻين جو اڀياس جي عنوان سان ڏاڍو ڪارائتو مقالو لکيو آهي، جيڪو ڪھاڻين جي ڪردارن سميت ٻولي ۽ پلاٽ جو پڻ احاطو ڪري ٿو، ھي مقالو وڏي ڪم جي شئي آھي، ھن مقالي ۾ محمود مغل جي ھڪ ھڪ ڪھاڻيءَ تي گھرو تبصرو ڪري مثال ڏنا ويا آهن.
ھڪڙو پتڪڙو پورٽريٽ (’اڻ لکيل پورٽريٽ‘ جي آئوٽ لائِن) نصير مرزا جو بہ ھن ڪتاب ۾ شامل آھي، جنھن ۾ ڪيترين ئي خوبين سان گڏ محمود مغل فقط پنھنجو دوست آھي. جھڙي وڏي راءِ موجود آهي جنھن کي مرتب ۽ محمود مغل بہ اکين جي حضور سان آڌرڀاءُ ڪندي قبول ڪيو آهي. اھڙيون ڳالھيون خاڪن ۾ ضرور ھونديون آھن، پر ھي تہ ننڍڙو ليک آھي، ڄڻ ڪوزي ۾ بحر بند ڪيو ويو آهي
’عاشق مزاج آ محمود‘ جي عنوان سان پروڊيوسر محمد انور ھَڪڙَي ڏاڍو سٺو ليک لکيو آهي، جنھن ۾ زبيدہ ڪاليج ۾ اختر علي جِي قاضي اڳوڻي وزيرِاعليٰ سنڌ جي سامھون وڏي اعتماد سان انگريزيءَ ۾ ڪمپيئرنگ ڪري، محمود مغل سڀني کي حيران ڪري ڇڏڻ واري ڳالھہ وڏي تجسس سان لکي آھي.
’وڻندڙ ڪھاڻيڪار محمود مغل‘ جي عنوان سان برک رسالي ’مھراڻ‘ جي ايڊيٽر نفيس احمد ناشاد ڪھاڻين جي حوالي سان ڏاڍيون ڪارائتيون ڳالھيون ڪيون آھن، پر پير حسام الدين راشديءَ جي ذاتي ڪچھريءَ جي حوالي سان ڪيل ڳالھه ۾ عشق کي ڪارو منھن چوڻ واري ڳالھہ ڪجهہ عجيب لڳي؟
’منھنجو ڀاءُ محمود‘ جي عنوان سان لکيل ھڪ خوبصورت ليک ۾ فقير محمد ڍول، محمود مغل جي ترجمن، ترجمن جي چونڊ، رشتا نباهڻ ۽ ڪمپيئرنگ جو ذڪر ڏاڍي جاندار ۽ شاندار انداز سان ڪيو آهي.
’منھنجو ڀاءُ... محمود‘ جي عنوان سان مٺل جسڪاڻيءَ جو ليک پڻ ھن ڪتاب جي سونھن ۾ اضافو ڪري ٿو.
ڪتاب ۾ سميع بلوچ جو مختصر ليک شامل آھي، جنھن ۾ لکي ٿو تہ:
”لڳي ٿو تہ محمود کي دنيا ڇاڇولڻي آهي، تڏهن تہ محبت، سِڪ ۽ سونھن جو سمنڊ ساڻ کڻي ٿو هلي، محمود، محبت ۾ سنڌ جو صوفي ٿو لڳي“ (سميع بلوچ- مرڪندڙ محبتي ماڻھو)
محمود مغل جي اباڻي شھر سيوھڻ سان تعلق رکندڙ ليکڪا ۽ ڪمپيئر مانائتي عائشہ ڀٽو پنھنجي ليک بعنوان ’محبتن جو سفر ٻڙي ميل‘ ۾ ڏاڍو بھادراڻو تجزيو ڪيو آهي لکي ٿي تہ:
”آخرڪار ڪجهه ئي عرصي ۾ يعني ڪھاڻيءَ جي آخري حصي ۾ جڏھن ھُو ڪشف جي اعليٰ ڪردار، اعليٰ ظرفيءَ سان گڏوگڏ ان جي سھڻي صورت ۽ سيرت کان متاثر ٿيندي، ان سان سچي محبت جو اظھار ڪري شادي جي ڳالھہ ڪندو آهي، تہ ڪشف پنھنجي ماضيءَ جي دردناڪ ڪھاڻي ٻڌائي، ساڻس ٿيل ظلم ۽ بيوفائيءَ جو سمورو احوال ڏئي، اياز کي ڳجهن لفظن ۾ معاشري جو حقيقي چھرو ڏيکاري، ان کي ھميشہ لاءِ الوداع چئي شھر محبت جو پھريون ۽ آخري ڀيرو اظھار ڪندي ڇڏي هلي ويندي آهي.“ (عائشہ ڀٽو- محبتن جو شھر ٻڙي ميل)
ھن ڪھاڻيءَ بابت لکندي مانائتي عائشہ ڀٽو عورتن سان ناانصافي جو ھڪ ڊگهو داستان لکي، محمود مغل جي ڪھاڻين سان وڏو انصاف ڪيو آهي ھن آرٽيڪل کي بار بار پڙھجي تہ ان مان ڪتاب لکي سگهجن ٿا.
’محبتن جو محمود‘ جي عنوان سان احساس ميرل، اڏيري لعل تي ٿيندڙ ھڪ ادبي دعوت ۽ ان بعد نوجوانن جو نثر ڏانھن راغب ٿيڻ، اھو محمود مغل جي ڪرشماتي طبيعت جو نتيجو آھي، وارو شاندار ليک لکي حق ادا ڪيو آهي.
ھاڻي آخري حصي ۾ مان مرتب مير حاجن مير جي محنتن جو ذڪر ضرور ڪندس، مير حاجن مير ـ اصل نالو حاجي خان پنھور ولد محمد سليمان پنھور ـ ڳوٺ محمد يعقوب پنھور ـ لڳ لڪي شاھ صدر ويجهو سيوھڻ ۾ جنم ورتو. تعليم ايم. اي سنڌي ادب ۽ ايم فل ڪري چڪو آهي، لکڻ جي شروعات 1995ع کان ڪيائين، سندس سڃاڻپ ـ شاعر، تاريخ نويس، محقق ـ نقاد، ڪھاڻيڪار ۽ صحافي طور آھي.
سنڌي ادبي سنگت شاخ سيوھڻ جو چار دفعا سيڪريٽري، ضلعي ڄامشوري جو ٽي دفعا ضلعا رابطا سيڪريٽري رھي چڪو آھي، مطلب ايشيا جي وڏي ۾ وڏي ادبي تنظيم سنڌي ادبي سنگت سان مير حاجن مير جو گهرو گهاٽو تعلق رھيو آھي. مير حاجن مير ھڪ چيڙھو ايڊيٽر بہ آھي. سيوھڻ سماچار جو ايڊيٽر، ٽه ماھي مڃتا جو جوائنٽ ايڊيٽر، سلسله وار صبح جوائنٽ ايڊيٽر رھي چڪو آھي. راقم سان گڏ حضرت قلندر لعل شھباز ادبي ڪانفرنس ۾ ڊپٽي ڪنوينر رھي چڪو آھي، جنھن ۾ سندس خدمتون بي مثل آھن، مير جا شاھڪار تصنيفي ڪارناما ھيٺيان آھن:
سندس پھريٽو شعري مجموعو:
(1) رنگ، خوشبو ۽ گل (شاعري) 2008ع
(2) نيرا خواب (شاعري) 2012ع
(3) سيوھڻ جون ادبي شخصيتون (ادبي تاريخ) سيوهڻ جي 800
سالن جي ادبي تاريخ (تحقيق) 2014ع
(4) سڄڻن ياد ڪيوم (خط) مير حاجن مير ڏي آيل دوستن جا خط
2016ع
(5) موتي ميڙيا مون (تحقيق) تحقيقي مضمون ۽ مقالا 2018ع
(6) سيوھڻ شھر جون تاريخي درگاھون (تحقيق) سيوهڻ جي بزرگن جي تاريخ 2019ع
(7) ڊاڪٽر عابد مظھر (فن ۽ شخصيت) (مرتب) 2022ع
(8) پروانو سيوھاڻي (فن ۽ شخصيت) (مرتب) 2023ع
(9) سرها ڏٺم سي (يوسف سنڌي فن ۽ شخصيت) 2023ع
(10) سيوهڻ تي ٿيل ڪاهون، حملا ۽ حڪومتون (تحقيق) 2023ع
528 صفحن تي لکيل سندس بي مثل تاريخي ڪتاب سيوھڻ تي ٿيل ڪاھون، حملا ۽ حڪومتون آهي، جنھن ق.م کان موجودہ دؤر تائين سيوهڻ جي تاريخ کي اڪيڊمڪ ريسرچ طور لکيو ويو آهي، سيوهڻ جي تاريخ کي ڇنڊي ڦوڪي ڇاڻي ظاهر ڪيو آهي، کيس شھباز سگا ۽ ٻيا بھترين پرفارمنس تي ايوارڊ ملي چڪا آهن.
مير حاجن مير سان منھنجو پراڻو تعلق آھي. ڀانيان ٿو جوھيءَ ۾ نامياري عوامي شاعر احمد خان مدہوش جي ڪتاب ’نظر ۾ نظر بند‘ جي مھورت وقت يا ان کان اڳ ۾ مليا ھئاسين، بحرحال جوھيءَ ۾ اسان ھڪ ٻئي کي ڀاڪر ۾ ڀري ڇڏيو، تڏھن مير جي شاعريءَ جا شروعاتي ڏينھن ھئا بعد ۾ شھباز ميلا ڪميٽي طرفان ادبي ڪانفرنس جو راقم ڪنوينر تہ مير ڊپٽي ڪنوينر ھو، پر مون سمورا پاور مير حاجن مير کي ڏئي ڇڏيا ھئا، اڄ بہ سيوھڻ جي ادبي ڪم ۾ مير حاجن مير ۽ مان گڏ گڏ ھوندا آھيون. مون کي ائين لڳندو آهي، اسان دوست ناھيون، پر سڳا ڀائر آھيون.
ڪي سال اڳ سيوھڻ ڪاليج ۾ ايڪسٽرنل ٿي ويس تہ ٻہ چار ڏينھن رھڻ جو بندوبست بہ مير حاجن مير ڪيو ھو، بعد ۾ سگا اڳواڻ نور محمد سيال پنھنجي بنگلي تي رھائي، منھنجي وڏي خدمت ڪئي. ھڪ ڀيرو منظور ميراڻي ۽ مون گڏجي سوچو تہ ھن ڀيري سيوھڻ تي تصويري سووينئر ٿا آڻيون. تڏھن آغا سھيل پٺاڻ ڊي سي ڄام شورو ۽ چيئرمئن شھباز ميلا ڪميٽي ھو، سو مير سان صلاح ڪيم. ڦوٽوگرافر سيوھڻ ۾ ھٿ ڪيوسين پوءِ ٻہ ڏينھن اسان سيوھڻ جي گهٽي گهٽي گهمي، مير حاجن مير مون کي تذڪرہ مشائخ سيوستان جي 14 مان 7 بزرگن جون مزارون ڏيکاريون، ھڪ ھڪ جي تصوير ڪڍيسين، ھڪ ھڪ جي ڪھاڻي ٻڌايائين، رات جو وري دير تائين ان بابت ڪچھري ھلندي ھئي، وري جڏھن سيوھڻ جي ڪربلا واري ميدان تي پھتاسين تہ اتي سيد ثابت علي شاھہ جي عظمت بابت ڪيتريون قيمتي ڳالھيون ٿيون، تاريخ طاھري جو ذڪر نڪتو، وري ڪافيون گهمڻ وياسين، اتي ڪيترن ڪردارن بابت ڄاڻ ملي، اتي اھا معلومات ملي تہ ڪافي رھڻ جي جاءِ کي چئجي ٿو، ھاڻي ھوٽلون کلي ويون آھن، ان ڪري ڪافين جو رجحان گهٽجندو پيو وڃي، سائين منور مھيسر جڏھن چيف ايڊمنسٽريٽر اوقاف ٿيو تہ کيس صلاح ڏنم تہ ”سيوھڻ جو ھڪ نوجوان محقق ڏاڍو سٺو ٿو لکي، ان سيوھڻ جي بزرگ شخصيتن تي ڏاڍو ڪارائتو ڪتاب لکيو آهي.“ چيائين: ”ڇپينداسين بس اھو مسودو تيار ڪري پيڪاڪ وارن کي پھچاءِ“ ۽ ان ئي سال 2019ع ۾ اھو ڪتاب شايع ٿيو، ان ڪتاب جو بئڪ ٽائيٽل راقم جو لکيل آھي. اھو سچ آھي تہ مير حاجن مير جي تحقيق جو ڪم سائنسي بنيادن تي آھي، پير حسام الدين راشدي جو ارادو ھو، ڪجهه وقت سيوھڻ ۾ رھي تذڪرہ مشائخ سيوستان ڪتاب جي بزرگن بابت وڌيڪ تحقيق ڪندس، پر پير صاحب ڪينسر جي موذي مرضي سبب لاڏاڻو ڪري ويو ۽ بعد ۾ سيوھڻ جي تاريخ اڌوري رھجي وئي، جنھن کي وڏي تيزيءَ سان مير حاجن مير مڪمل ڪري رھيو آھي، مير حاجن مير جا تقريبن 1100 صفحا سيوهڻ جي تاريخ تي لکيل آھن، جڏهن تہ سندس اڃا ڪم هلندڙ آهي. موجود دور ۾ جڏھن تاريخ تي اٽي ۾ لوڻ جي برابر ڪم ٿئي ٿو، مير جو اھو ڪو گهٽ ڪارنامو آهي. شخصيتن تي ڪيل ڪم بہ مير حاجن مير وٽ عشق جي حيثيت رکي ٿو، راقم کي ھن ڪتاب جو مھاڳ لکڻ لاءِ چيائين. مون چيو: ”مون وٽ وقت گهٽ آھي مقابلو سخت آھي.“ پر ھن مون ۾ اميد رکي ۽ مون اھا پوري ڪئي، سچ پڇو تہ ھا ڪرڻ کان پوءِ منھنجو موڊ نہ ٺھي ھان تہ مان لکي نہ سگهان، پر ڪتاب ۾ موجود اھڙا تہ مضمون، مقالا ۽ خاڪا ھئا، جن مون کي لکڻ تي مجبور ڪيو، خاص طور سانئڻ تنوير جوڻيجو جو لکيل خاڪو نہ پڙھان ھان تہ مان ھي مھاڳ لکي نہ سگهان ھان. ٻيو اتساھہ جو سبب مذڪوره شخصيتون آھن، جن تي لکڻ سمجهو تہ فرضن ۾ شامل ٿي ويو آهي.
هن ڪتاب ۾ فقير محمد ڍول، ڄاڻ سڃاڻ ۾ ڊاڪٽر محمود مغل جو مڪمل تعارف پيش ڪيو آهي ۽ مير حاجن مير، مقالا ۽ مضمون چونڊي شامل ڪيا آهن، جنھن سان ڊاڪٽر صاحب جو فن ۽ شخصيت الڳ ۽ منفرد نظر ٿو اچي.
مير حاجن مير، هن ڪتاب ’محمود مغل: فن ۽ شخصيت‘ کان پھرين بہ، سنڌ جي نامور اديبن کي ڀيٽا ڏيندو رهيو آهي. جن ۾ ڊاڪٽر عابد مظھر (فن ۽ شخصيت) پروانو سيوهاڻي (فن ۽ شخصيت) سرها ڏٺم سي (يوسف سنڌي فن ۽ شخصيت)، پروفيسر اعجاز احمد قريشي (فن ۽ شخصيت) ڇپجي چڪا آهن. مير حاجن مير کي جس آهي جو پنھنجي هڙان وڙان خرچ ڪري، دوستن کان مقالا مضمون لکائي، سنڌ جي اهم اديبن کي جيئري ڀيٽا ڏيندو رهي ٿو ۽ سندن قدرداني ڪندو رهي ٿو. مير حاجن مير جي شخصيت ۽ فن جا ڪيئي پاسا آهن، جن تي جدا لکبو، هتي محبت طور ٻہ اکر لکيا آهن. اميد تہ اوهان کي قبول پوندا ۽ پنھنجي مُھاڳ کي ختم ڪريان ٿو.
انور ساگر ڪانڌڙو
ايسوسي ايٽ پروفيسر
گورنمينٽ غزالي ڪاليج
لطيف آباد حيدرآباد
]25 جُون 2024ع[
حوالو :
(1) ٻرڙو ڪوثر، استاد منظور علي خان (فن ۽ شخصيت )ڇاپو پھريون 2010ع پوپٽ پبليشنگ ھائوس خيرپورميرس ص 91