استاد، آرٽسٽ، ليکڪ، ڪمپيئر ۽ مقرر ڊاڪٽر محمود مغل جو انٽرويو (مھر خادم، مجيد پنھور)
ڄامشوري جي ڌرتيءَ تي جنم وٺندڙ ۽ ڊاڪٽري پاس ڪري، هڪ ئي وقت استاد، آرٽسٽ، ليکڪ، ڪمپيئر ۽ تقرير جي فن سان نڀائڻ وارو ڊاڪٽر محمود مغل، ڏات ۾ وڪوڙيل، هلندو تہ نھايت تڪڙو، ڳالھائيندو تہ بہ تڪڙو ۽ کلندو تہ ڪڏهن ٽھڪ ڏئي تہ ڪڏهن صرف مشڪندو، چاليھن سان جي عمر ۾ ڪالھوڪي نوجوان جو ڏيک ڏيندڙ، ڊاڪٽر محمود مغل جي بقول، ’هُو پاڻ کي اندران صفا پوڙهو محسوس ڪندو آهي.‘
’تو سنگ تو بن ڏينھڙا‘ جو ڪتاب لکي گهڻا ئي پنھنجا مداح پيدا ڪيائين ۽ اڄڪلھہ نيٽ ورڪ تي سندس (خبر ناهي) پر ’رَوِش‘ ڊرامي پوري پاڪستان ۾ ڪيترائي مداح پيدا ڪيا آهن. ’پارس‘ طرفان ساڻس هيءَ مختصر ڪيل ڳالھہ ٻولھہ ’مھر خادم‘ جي ٿورن سان پڙهندڙن لاءِ حاضر آهي.
]مجيد پنھور[
مھر: اوهان لکڻ ڪڏهن کان شروع ڪيو؟
محمود مغل: لکڻ جي شروعات ٿي تقريباً 1975ع کان، ٻارن کان شروعات ڪئي. ادبي بورڊ جو رسالو نڪرندو هئو، (جيڪو اڄ بہ جاري آهي) ’گل ڦل‘ انھيءَ ۾ شوڪت حسين شورو صاحب هوندو هو، مون پھرين ڪھاڻي ترجمو ڪئي ٻارن لاءِ.
مھر: يعني شروعات ترجمي کان ٿي.
محمود مغل: ها شروعات ترجمي کان ڪيم، مون کي پڪ ڪونہ هئي تہ اها ڪھاڻي ڇپبي. ’محمودالحسن‘ جي نالي سان اها ڪھاڻي لکي هيم. جاپاني لوڪ ڪھاڻي هئي. آهستي آهستي اهو سلسلو هلندو رهيو. هڪ ڪھاڻي ڇپي تہ وري وڌيڪ اتساھہ ٿيو. 1975ع کان 80-81ع تائين اهو سلسلو هلندو رهيو. شروعات ٻارن جي لکڻ کان ٿي ۽ پوءِ وڏن لاءِ لکڻ شروع ڪيم.
مھر: اڇا تہ پھريائين محمود الحسن جي نالي لکندا هيوَ؟
محمود مغل: ها نالو بہ منھنجو محمودالحسن آهي.
’محمودالحسن‘ شروع ۾ تہ ڊگهو نالو هو، انھيءَ ڪري پوءِ ’محمود مغل‘ جي نالي سان شروع ڪيم ۽ محمود مغل اڃا جيئرو آهي.
مھر: ﷲ ان کي وڏي ڄمار ڏيندو. (ٻئي کلون ٿا).
مھر: لکڻ ڏانھن لاڙو ڪيئن ٿيو؟
محمود مغل: لکڻ جي باري ۾ مون ڪڏهن سوچيو ڪونہ هو، هڪڙا ماڻھو هوندا آهن، جيڪي سوچيندا آهن، گهرو ماحول بہ ٿئي ٿو گهر ۾ مان اڪيلو هوندو هوس، ٽي ڀائر ۽ ٻہ ڀينرون، اهي سڀ وڏا هئا، مان ننڍو اڪيلو هوس، مون کان جيڪا وڏي ڀيڻ آهي، انھيءَ جي ۽ منھنجي وچ ۾ وڏو فرق هو. يعني نوَن سالن جو گيپ هو، هاڻي ڇا هو تہ نوَن سالن جو گيپ هو تہ اهي سڀ مون کان وڏا هئا، اهو چئي سگهجي ٿو تہ مان هڪ سٺو ڪھاڻي گهڙيندڙ آهيان، مون کي باقي وڌيڪ ياد ڪونھي، بس ائين مون کي شوق ٿيو تہ آءٌ ليکڪ ٿيان ۽ ائين لکڻ جي شروعات ٿي ۽ اڃا لکان پيو.
مھر: ڀلا توهان گهر ۾ آخري ٻارڙي جي حيثيت سان وڌيڪ پيارا هوندا؟
محمود مغل: والد صاحب تہ مون ڪونہ ڏٺو، باقي والدہ واقعي تمام گهڻو پيار ڏنو.
مھر: لکڻ لاءِ ڪھڙيون شيون اتساھہ پيدا ڪن ٿيون؟
محمود مغل: ڪافي شيون آهن، سماج سان واسطو رکندڙ، منھنجا پڙهندڙ چوندا آهن تہ مان رومانٽڪ آهيان. حالانڪ ائين ڪونھي، منھنجي ڪھاڻين ۾ رومانس ضرور آهي، منھنجو پھريون ڪھاڻين جو مجموعو ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ ان ۾ ٽي ڪھاڻيون رومانٽڪ آهن ۽ ست ڪھاڻيون عام موضوع واريون آهن. ليکڪ جا مختلف وقتن تي مختلف احساس ٿين ٿا. هو جنھن ڪيفيت مان گذري ٿو، اُهو ئي تاثر پنھنجي لکڻين ۾ ٿئي ٿو. ماڻھوءَ جو مشاهدو ۽ مطالعو وڏي اهميت رکي ٿو، مشاهدي سان ڪھاڻين ۾ وڏي سگهہ پيدا ٿئي ٿي.
مھر: ڪھاڻيون هن وقت تائين گهڻيون لکيون اٿوَ؟
محمود مغل: ڪھاڻيون ستر کن لکيون اٿم. ڇپيل ٻارهن کن ٿينديون، هاڻي تازو وري مان ڪھاڻين ڏانھن موٽ ڪئي آهي.
مھر: توهان گهر ۾ ئي ويھي ڪتاب پڙهي ڪھاڻيون لکندا آهيو يا ٻاهرين دنيا کي بہ ڏسندا آهيو؟
محمود مغل: نہ ائين ڪونھي، مان ٻاهر نڪرندو آهيان، چوويھہ ئي ڪلاڪ گهر ۾ نہ هوندو آهيان، اڪثر وقت گهر ۾ گذرندو آهي، پر ڪم ڪار سان ٻين شھرن ۾ بہ ويندو آهيان. مون شڪارپور ڏٺي آهي، سکر ڏٺو آهي، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو، ڪراچي ۽ ٻيا پنھنجي سنڌ جا ڪجهہ شھر.
مھر: ڀلا اهي شھر شاديءَ کان اڳ ڏٺا هيوَ يا پوءِ؟
محمود مغل: (ٻئي کلندي) شاديءَ کان اڳ ۾ بہ ڏٺا هيم ۽ شاديءَ کان پوءِ بہ ڏٺا آهن. مان چانڊڪا ۾ پڙهيو آهيان. ائين آهي تہ الاءِ ڇو پنجهتر، ڇاهتر ۾ لاهور ويو هيس، اُتي بہ مون ڪافي ڏٺو ۽ محسوس ڪيو.
مھر: جيئن تہ مشاهدو ۽ مطالعو هر ليکڪ لاءِ تمام ضروري آهي، ڪٿي ائين تہ ناهي تہ توهان جو مطالعو وڌيڪ آهي ۽ مشاهدو گهٽ؟
محمود مغل: نہ ائين نہ آهي، منھنجو مشاهدو بہ تمام سٺو آهي، هاڻي ڏسو نہ ماڻھو گهر ۾ رهي ڪري بہ ڪي ڳالھيون محسوس ڪري وٺي ٿو. آهي تہ سڄو محسوسات جو عمل. رستي سان وڃي ٿو، ريل ۾ سفر ڪري ٿو، لازمي آهي ڪي شيون ڏسي ٿو. توهان سکر ۾ رهو ٿا، خيرپور ۾ رهو ٿا، روهڙيءَ ۾ رهو ٿا، تہ مختلف جاين تي مختلف ماڻھن کي ڏسي ڪجهہ محسوس ڪريو ٿا. ائين ئي هر جڳھہ تي، توهان ڪانہ ڪا شيءِ حاصل ڪريو ٿا. مطالعو انتھائي ضروري آهي، ڇو تہ مطالعي کان سواءِ ماڻھو اڳتي وڌي نہ سگهندو. ان ڪري مطالعو ضروري آهي، توهان جيڪڏهن مسلسل لکو ٿا ۽ مطالعو نٿا ڪريو تہ اڳتي هلي توهان بيھي رهندؤ.
مھر: توهان سنڌي ادب کان سواءِ ٻاهرين ادب کي ڪيترو پڙهيو آهي؟
محمود مغل: مون پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
مھر: ٻاهرين يا پنھنجي ڪنھن اديب کان (Inspire) متاثر ٿيا آهيو؟
محمود مغل: مان ڪنھن اديب کان انسپائر ڪڏهن بہ ڪونہ ٿيندو آهيان، اديب جي لکڻين کان ضرور متاثر ٿيندو آهيان. هاڻي ڏسو نہ... امداد حسيني وڏو شاعر آهي، تمام وڏو شاعر آهي، ٿي سگهي ٿو تہ مھر خادم ان کان بہ سٺي شئي لکي هجي، امداد جو ويجهڙ ۾ انٽرويو ڇپيو آهي، ان ۾ چيو اٿائين تہ ’نوجوان ڪڏهن ڪڏهن سٺو پيا لکن، جو مان بہ چوندو آهيان تہ جيڪر مان بہ اهڙو لکان.‘ تہ ائين ٿئي ٿو ۽ لکڻيون پاڻ مڃائن ٿيون. اها شئي ڪنھن هڪڙي تي ٺپو هڻي ويھڻ سٺو نہ لڳندو آهي. ڏسو نہ ڪڏهن محمود مغل ڪا سٺي شئي لکي ٿو تہ لازمي آهي ٻيا پڙهندڙ ان کان متاثر ٿيندا. هاڻي مثال مان جيڪڏهن چوندس تہ امداد ئي پسند آهي تہ پوءِ مھر خادم ڪنھن لاءِ پيو لکي؟ ان جي ڪري ڪنھن هڪ کي سٺو چئي ڇڏڻ سٺو رجحان ناهي.
مھر: محمود مغل ڪھاڻيڪار بہ آهي، ڊرامہ نويس بہ آهي ۽ ناول نگار بہ، اوهان کي ڪھڙي روپ ۾ وڻندو آهي؟
محمود مغل: ڪھاڻيڪار جي روپ ۾، ڇو تہ ڪھاڻي هڪ ئي سٽنگ ۾ ويھي لکجي ٿي ۽ لازمي آهي تہ اها وڌيڪ بھتر هوندي. ناول هڪ سٽنگ ۾ نٿو لکي سگهجي. ٻن ٽن سٽنگس جي ڪري اهو گھرائپ وارو تسلسل نٿو رهي ۽ ڊرامو بہ ائين ئي آهي، تنھن ڪري پڙهندڙ تي ڪھاڻي وڌيڪ اثر ڇڏي ٿي. ان جي ڪري مان چاهيندس تہ محمود ڪھاڻيڪار هجي
مھر: ڇا ناول ڪھاڻيءَ جيترو تاثر نٿو ڇڏي؟
محمود مغل: منھنجي چوڻ جو مطلب اهو آهي تہ ڪھاڻي جيئن تہ هڪ سٽنگ ۾ ويھي لکي سگهجي ٿي، ان جي ڪري سگهارا احساس ان ۾ وڌيڪ هوندا آهن. ڇو تہ تسلسل نٿو ٽُٽي، پر ناول ۾ ائين نٿو ٿئي، هڪ سٽنگ ۾ ناول نٿو لکي سگهجي، تاثر ناول بہ ڇڏي ٿو، پر ڪھاڻيءَ جيترو نہ. هڪ سٽنگ ۾ ماڻھو جيڪا پيڙا ۽ درد محسوس ڪري ٿو، اها ٻي سٽنگ ۾ برقرار نٿي رهي، جيڪي ماڻھو چون ٿا تہ درد جاودان آهي، تہ اها غلط سوچ آهي، توهان ڏسو نہ ڪيترا اهڙا ماڻھو مري ويندا آهن، جن لاءِ اسان اهو محسوس ڪندا آهيون تہ اسان انھن کان سواءِ جي نہ سگهنداسون، پر اهڙي حالت ۾ بہ آهستي آهستي اهو درد گهٽجي ويندو آهي. وقت ظالم شئي آهي، ان جي ڪري مان چوان ٿو پيو تہ هڪ ئي سٽنگ جي ڪري ڪھاڻي وڌيڪ سگهاري ٿئي ٿي.
مھر: اڄ ڪلھہ جيڪا ڪھاڻي لکجي پئي، توهان ان کان ڪيتري قدر مطمئن آهيو؟
محمود مغل: پر مان ڪھاڻيءَ کان هميشہ مطمئن رهيو آهيان. هي مون کي اهو عجيب لڳندو آهي تہ هي جيڪي چوندا آهن تہ ڪھاڻيءَ جو موت اچي ويو آهي. ڪھاڻيءَ کي گولي لڳي وئي. ڪڏهن بہ نہ. هاڻي ڏسو نہ... اسان وٽ هڪڙي سوچ آهي تہ جيڪڏهن ڪو پراڻو ماڻھو ڪھاڻي لکي ٿو تہ ڪھاڻي آهي، پر جي فلاڻو ماڻھو ڪھاڻي لکي ٿو تہ ڪھاڻي ناهي. اها هڪ وڏي ۾ وڏي ڊيفالٽ سوچَ اٿوَ. مان هڪڙو مثال ڏيندس، ڀلي اهو توهان کي بہ برو لڳي... محمود مغل ڪھاڻي لکي ٿو تہ اها ڪھاڻي ناهي، پر جتي Z-Y-X وڏو ڪھاڻيڪار لکي ٿو تہ اها ڪھاڻي آهي. هاڻي محمود مغل جيڪڏهن لکي ٿو پيو تہ هڪڙي ڪھاڻي بہ تہ اچي ٿي پئي نہ. هڪڙو مشھور قول آهي تہ معنيٰ جيستائين ڪو نئون بندو جھان ۾ اچي ٿو پيو تہ مطلب اڃا خدا انسان مان مايوس نہ ٿيو آهي. يعني چئي ٿو پيو تہ مون کي اڃا اميد آهي. ڪھاڻيون تہ لکجن ٿيون پيون. توهان ڪيئن ٿا چئو تہ ڪھاڻي مري وئي آهي؟! ڏھہ ڏھہ پندرهن پندرهن جڏهن اديب هم عصر هئا ۽ لکندا هئا تہ سڀني جون شيون ايتريون پاورفل ڪونہ هيون. ائين توهان چئي سگهو ٿا تہ امر جليل هيو، آغا سليم هيو ۽ ٻيا هئا تہ ڇا اُهي سڀ هڪ کان هڪ ڪھاڻي لکندا هئا. نہ ائين ڪڏهن بہ ڪونہ هيو. ڪھاڻي نٿي مري سگهي. تازو علي بابا انٽرويو ۾ درست چيو آهي تہ نوجوان ڪھاڻيون لکن پيا ٿا. اسين لکون پيا، ڪھاڻي مرڻ جو سوال ئي پيدا نٿو ٿئي.
مھر: امر جليل ڪھاڻيءَ جي حوالي سان تمام وڏو نالو آهي. ان ئي اهو ڄاڻايو آهي تہ شروعات ۾ ٽن سالن تائين موڪليل ڪھاڻيون لفافن سوڌيون کيس واپس ملنديون هيون. هاڻي وڏو نالو آهي، تنھن جي معنيٰ تجربو، مشاهدو ۽ مطالعو وڏي سگهہ پيدا ڪري ٿو؟
محمود مغل: بلڪل وڏي سگهہ پيدا ڪري ٿو، پر اتي هڪڙي ڳالھہ آهي تہ توهان ۾ ڌِڪن کائڻ جو حوصلو هجي، ڌِڪن کائڻ جو حوصلو... معنيٰ تہ جيئن جليل ۾ همت هئي، نہ تہ هن واپس ڪھاڻين ٿيڻ کان پوءِ بہ لکڻ ڇڏيون ڪونہ. اسان بہ ڌِڪا کاڌا آهن، سالن جا سال ڌِڪا کاڌا آهن، هڪ رسالي جي ايڊيٽر مون سان بہ ائين ڪيو هو. مان نالو نٿو وٺان، مان ان کي هڪ ڪھاڻي ڏني، ٺيڪ ٺاڪ ڪھاڻي هئي، چيائين تہ مان ڇپيندس ڪجهہ ڏينھن مان هن ڏي چڪر هنيان، مون کي چيائين تہ توهان ڪجهہ انتظار ڪريو، ڇپبي، مان هر شئي جي فوٽو اسٽيٽ پاڻ وٽ رکندو آهيان. انتظار ڪندي ڇھہ مھينا گذري ويا، هڪ ڏينھن مان جڏهن هن وٽ ويس تہ چيائين تہ، ”ڪھڙي ڪھاڻي، مون کي تہ ياد ناهي، مان تہ توکي ڪونہ ٿو سڃاڻان.“ تہ اهو جواب مليو، ڀلا جيڪڏهن نہ هُيس ڇپڻي تہ نہ ڇپي ها، هي تہ شڪر هو جو مون وٽ فوٽو اسٽيٽ هئي، نہ تہ اها ڪھاڻي ئي گم ٿي وڃي ها.
مھر: خبر پئي آهي تہ تازو توهان جي هڪ ڪھاڻيءَ سان هڪ ايڊيٽر اهڙي ئي تعدي ڪئي آهي، جو اها توهان کي خراب حالت ۾ واپس ملي آهي؟
محمود مغل: (کلندي) ها واقعي ائين ٿيو آهي. اها پاڻيءَ ۾ پسيل آهي. پوءِ ڪھڙو بہ پاڻي آهي. مان پوءِ توکي ڏيکاريان ٿو.
مھر: ان جو مطلب تہ پراڻو سلسلو اڃا هلندو پيو اچي؟
محمود مغل: يقيناً اهو ٿيو آهي ۽ ٿئي پيو.
مھر: يعني ڇا سمجهجي تہ اهو ذاتي پسند ۽ ناپسند جو عمل آهي؟
محمود مغل: اسان وٽ بھرحال لٽريچر ۾ ذاتي پسند ۽ ناپسند هلي پئي. اسان وٽ سينئر ۽ جونيئر جو چڪر هلي پيو، سينئر يا جونيئر کي پڇ لڳل ڪونہ هوندو آهي. ٻين جاين تي سينارٽيءَ کي ڪائونٽ ڪيو ويندو آهي. اسان وٽ اها خبر نہ پوندي آهي تہ ڪير جونيئر آهي ۽ ڪير سينئر آهي، جنھن کي توهان گڏجي چئو تہ سينئر سينئر تہ اهو سينئر آهي، سب رائيٽر وڏا پنھنجي جاءِ تي بلڪل آهن، اسان وٽ ذاتي پسند، ناپسند ۽ گروپنگ آهي. مون سان وڏي ۾ وڏو الميو اهو آهي تہ مان ڪنھن جي بہ عصر جو ڪونہ آهيان، ڪنھن جي بہ گروپ جو ڪونہ آهيان. مثال طور: طارق عالم وارا، نور الھديٰ شاھہ وارا مون کان ٿورا سينئر آهن. طارق قريشيءَ وارا مون کان جونيئر آهن، هاڻي مون کي اها خبر نہ آهي تہ مان ڪنھن جي لڏي ۾ شامل آهيان. مان طارق عالم جو همعصر آهيان يا طارق قريشيءَ جو؟ مون کي ڪا خبر ڪانھي، بس مون کي لکڻو آهي، مان لکان ٿو، مان اهو محسوس ڪيو آهي تہ مون کي لکڻ گهرجي، بنا ڪنھن لڏي جي، بنا ڪنھن پسند ۽ ناپسند جي... مٽيريل رهيو آهي، جيڪو ڇپجي پيو، مون کي جيڪا ڪھاڻي واپس ملي آهي اڄ کان ٻارنھن سال اڳ جيئن مان ڇھہ مھينا ڊوڙيو هيس، ان وقت ۽ هن وقت ۾ مون کي ڪوبہ فرق محسوس نہ ٿيو آهي ۽ نہ وري مون ڏک محسوس ڪيو آهي. مان ماڻھوءَ مان هميشہ خراب جي اميد رکندو آهيان، پوءِ جيڪڏهن ڪو سٺو ملي ويو تہ ٺيڪ آهي، باقي ماڻھو مان ڪڏهن سٺي جي اميد نہ ڪرڻ گهرجي.
مھر: اهو ڀلا توهان جو آئيڊيا آهي يا....؟
محمود مغل: اها منھنجي ذاتي راءِ آهي، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن توهان ان ڪھاڻيءَ جو حشر ڏسو تہ توهان پاڻ ئي سوچيندؤ تہ ٻئي دفعي مون کي ڪھاڻي موڪلڻ نہ گهرجي. مان اورينجل ئي موڪلي ڇڏيندو آهيان، اها منھنجي عادت آهي، رائيٽر جي ڪمٽمينٽ هئڻ گهرجي. جيڪڏهن هو چوي ٿو تہ مان هيءَ شيءِ ڏيان ٿو تہ اها ڏيڻ گهرجي.
مھر: ڀلا ذاتي پسند ۽ ناپسند وارو دور پبلشرن لاءِ آهي يا اورآل سڀني لاءِ؟
محمود مغل: پسند ۽ ناپسند وارو معاملو جيڪو اسان جو ادبي طبقو آهي نہ ان ۾ ائين ٿئي پيو. توهان پاڻ جڏهن اڃان گهڻو ڪجهہ اڳتي ايندؤ نہ تہ توهان کي پاڻ خبر پئجي ويندي. اها شئي گهٽ ۾ گهٽ ان جاءِ تي نہ هئڻ گهرجي. پر ذاتي حلقا آهن ڪن ماڻھن جا... باقائدي اهي پروجيڪشن ڏين ٿا. اڪثر ڪري اهو هڪ دؤر ٿئي ٿو. جيڪڏهن توهان سٺو بہ لکو ٿا... ڀلي اها ڳالھہ مان سمجهان ٿو تہ ڏکي بہ لڳندي. جيڪڏهن توهان سٺو بہ لکو ٿا تہ ايتري توهان کي مڃتا نہ ملندي، جيتري ملڻ گهرجي، مثال طور مان هتي سڌو سنئون چوان ٿو تہ، منھنجا ٽيليويزن پلَي ٿيندا آهن، تہ اڄ تائين ڪنھن بہ ڪرٽڪ راءِ نہ ڏني آهي، ڇو تہ هو مون کي سڃاڻن ئي ڪونہ ٿا تہ ڇا لاءِ هُو راءِ ڏين. مان چوان ٿو تہ هڪ شيءِ جيڪا سامھون اچي ٿي، ان تي راءِ ڏيو، سٺي يا خراب. مان ٽيليويزن تي هوندو آهيان، اُتي پروڊيوسر يا عملو جيڪو هوندو آهي يا جيڪي ٽي وي ڏسڻ وارا هتان جا لوڪل ماڻھو، انھن کي خبر هوندي آهي تہ پلَي ڪيتري معيار جو آهي، پر مون کي ٻاهر ڪابہ خبر نہ ٿي پوي، هونئن ايوريج جيڪو مناسب ٺيڪ ٺاڪ ۽ پورو پلَي هوندو آهي تہ ان تي ٺيڪ ٺاڪ راءِ اچي ويندي آهي، پر مون تائين نہ پھچندي آهي، ٻاهر نہ هوندو آهيان، ڇو تہ ماڻھن جي ذات جي ذاتي پسند ۽ ناپسند آهي، اڃا بہ مان ماڻھن جي ناپسند ۾ شامل رهندس، پسند ۾ نہ.
مھر: تنھن جي معنيٰ تہ الڳ ويھڻ، سنگت ساٿ ۾ ذاتي لاڳاپا وڏو ڪم ڪن ٿا؟
محمود مغل: تمام وڏو ڪم ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ مان نہ ڪنھن فنڪشن ۾ وڃان، گهر کان ٻاهر ويندو ئي ڪونہ آهيان، مان گهر کي وڌيڪ ٽائيم ڏيندو آهيان، ان سان وڏو فرق پوي ٿو، مون ڏٺو آهي تہ سال ڏيڍ ۾ مان جيڪڏهن ڪٿي بہ ڪنھن تقريب ۾ ويو آهيان تہ مون اهو محسوس ڪيو آهي تہ ملڻ جلڻ سان وڏو فرق پوي ٿو.
مھر: اهو مزاج توهان هاڻي اختيار ڪيو آهي يا...؟
محمود مغل: مان ڄائي ڄم کان ائين آهيان، ماڻھو چوندا آهن، تہ مان مغرور ڏاڍو آهيان، اها مغروري ناهي، منھنجي عادت آهي.
مھر: ڀلا جيڪڏهن ميل جول ۾ تعلق رکڻ سان ڪو فرق پوي ٿو تہ اها خراب ڳالھہ آهي ڇا؟
محمود مغل: ڏسو نہ شيءِ پنھنجو پاڻ مڃائيندي آهي، شئي لاڳاپن سان ڪونہ مڃي ويندي آهي. لاڳاپن سان توهان ڪنھن ماڻھو کي پُش ڏئي سگهو ٿا، توهان هن کي تسليم نٿا ڪري سگهو. تسليم شئي پنھنجو پاڻ ڪرائيندي آهي. انھيءَ تي منھنجو پنھنجي گهر واريءَ سان بہ بحث ٿيندو آهي. اها بہ چوندي آهي تہ واسطو هئڻ گهرجي، پر مان هميشہ اها ئي ڳالھہ ڪئي آهي تہ شئي پنھنجو پاڻ مڃائي ٿي، ڪو وقت ضرور ايندو ڇو تہ جيڪڏهن منھنجو ڪم ٿيل هوندو تہ وقت سان اها ڳالھہ پاڻ ئي مڃي ويندي. ماڻھو پاڻ ئي سڃاڻيندا، اڄ نہ تہ ڏھہ سالن کان پوءِ.
مھر: ڀلا ڪي سٺا دوست اٿوَ؟
محمود مغل: سٺا دوست ڪافي آهن، بلڪہ مان تہ سمجهندو آهيان تہ توهان آهيو، اهو ان ڪري نہ تہ توهان هن وقت منھنجي سامھون آهيو، سٺا دوست منھنجا گهر وارا آهن، منھنجي سڄي فيملي سٺي دوست آهي، مان جانور پاليندو آهيان، مون کي ڪتو آهي.
مھر: ڪُتي جو نالو ڇا اٿوَ؟
محمود مغل: سيزر... طوطا آهن، ٻيا پکي آهن.
مھر: پکين جا بہ نالا هوندا؟
محمود مغل: اهي الاهي سارا آهن، انھن جا نالا تہ وٺڻ ۾ ڏکيائي آهي. دوستي اها آهي، ٻيو تہ دوستي ڪا هلڪي ڳالھہ ڪونہ آهي، دوستيءَ ۾ ٻہ ٽي شيون آهن، توهان ڪميٽيڊ آهيو ماڻھن سان، اوهان انھن مان اميدون رکو ٿا، انھن جو خيال رکڻو ٿو پوي. ان جي ڪري دوستي ڏکي بہ آهي ۽ مان ٿورو کُهِرو ڳالھائيندو آهيان، سڌو سنئون ڳالھائيندو آهيان، توهان کي ماڻھن سان ملڻو هجي تہ انھن سان ملو، نہ ملڻو آهي تہ منافق نہ ٿيو. ’قدرت ﷲ شھاب‘ جي چوڻ موجب تہ، ”توهان ماڻھن بابت اها ڳالھہ چئو جيڪا توهان کي پَرپُٺ بہ ڏکي نہ لڳي، بلڪہ پرپٺ اها ڳالھہ چئو جيڪا هن جي منھن تي چوڻ چاهيو ٿا.“ ان ڳالھہ جي ڪري بہ دوست ناراض ٿي ويندا آهن. هاڻي مثال جي ڳالھہ جيئن ادبي سنگت وارو معاملو ٿيو تہ مان انھيءَ ۾ کُلي عام چئي ڇڏيو، حالانڪ ادل تمام سٺو دوست آهي منھنجو ۽ پوءِ سڀ ڳالھيون ختم ٿي ويون. بس هڪ ڳالھہ مون کي رڪارڊ ڪرائڻي هئي ۽ اها مان رڪارڊ ڪرائي.
مھر: اوهان جي لَوَ ميريج آهي؟
محمود مغل: پسند جي شادي آهي.
مھر: شادي ۽ محبت جي شروعات توهان ڪئي يا ڀاڄائي؟
محمود مغل: انھيءَ کي محبت نٿو چئي سگهجي، بھرحال پسند آهي ۽ شروعات ائين ٿي تہ سٺي لڳي ۽ شادي ڪئي سين.
مھر: اوهان جو ننڍپڻ ڪيئن گذريو؟
محمود مغل: ننڍپڻ مون اڪيلي گذاريو آهي. گهر وارا سخت مذهبي آهن ۽ سخت ان ڪري تہ ٻاهر نڪرڻ ڪونہ ڏيندا هئا. اٺين درجي تائين مان سخت ڊڄڻو ماڻھو هئس، مون کي ياد آهي تہ منھنجو استاد سائين غلام رسول ٽالپر صاحب ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾، جتي مان پڙهيس، چانڊڪا مان ميڊيڪل ڪيم... تہ مان اسڪول ويندو هئس تہ مون سان گڏ نوڪر ويٺو هوندو هو، نوڪر مون کي ماستر صاحب تائين ڇڏي ايندو هو. ماستر صاحب وٽ مان ٻانھن کان پڪڙيو ويٺو هوندو هئس ۽ روئيندو هيس، جيستائين نوڪر نظر اچي، تہ اها حالت هوندي هئي. منھنجو ٽي ويءَ تي ڊرامو هليو تہ آءٌ ان استاد سان ملڻ ويس تہ مون کي چيائين تہ، ”اهو تون آهين، محمودَ؟ مون کي تہ اعتبار ئي نٿو اچي.“ مان ڏاڍو ڊڄڻو، انتھائي خوفزدہ، ڊنل ۽ مان سمجهان ٿو تہ منھنجي اندر ۾ اڃان اهو ٻار ويٺل آهي، ڊڄڻو، عام حالتن ۾ اڃا ائين ئي آهيان.
انھيءَ ڪري ئي منھنجون فيلنگس اڃا اهڙيون آهن. سوچيندو آهيان تہ ڪوئي ماڻھو هرٽ نہ ٿئي، ٽُٽي نہ. ٽُٽڻ کان پوءِ ماڻھو ڏاڍو خوفزدہ ٿيندو آهي. ننڍپڻ منھنجو ڪامپليڪس ۾ گذريو آهي ۽ پوءِ مون پنھنجو پاڻ کي تبديل ڪيو آهي ۽ سوچيو تہ ائين نہ ٿيڻ گهرجي. ماڻھو ٿورو دنيا جو مقابلو ڪري، اڳيان اچي، پوءِ آهستي آهستي ٺيڪ ٿي ويو. هاڻي تہ مان ريڊيو تي پرفارم ڪيان پيو ۽ اسٽيج تي بہ... ۽ هاڻي سوچيندو آهيان تہ ڪجهہ ڪرڻ سان گهڻو ڪجهہ تبديل ٿي وڃي ٿو. باقي ننڍپڻ ڏاڍو خوفزدہ گذريو، گهر وارن تہ ڀلايون پئي ڪيون، پر چوندا آهن نہ تہ سڪيلڌي ٻار جو مٿو جلدي خراب ٿيندو آهي، پر مون سان ائين ڪونہ ٿيو، هنن نظر صحيح رکي، فضول خرچي نہ ڪرڻ ڏنائون. ننڍپڻ جون دوستيون ڪونہ ٿي سگهيون. ان ڪري وڏي ٿيڻ سان بہ سٺيون دوستيون نہ رکي سگهيو آهيان.
مھر: ٻارڙن جي لاءِ توهان ڪيتريون ڪھاڻيون لکيون آهن؟
محمود مغل: ٻارڙن لاءِ مون اٽڪل ارڙهن کن ڪھاڻيون لکيون آهن ۽ تقريباً ٽيھہ نظم لکيا آهن. مون لکڻ جي حوالي سان ڪافي ڪم ڪيو آهي ۽ اڄ ڪلھہ بہ مان ٽيليويزن لاءِ لکان ٿو پيو. ناول تي ڪم ڪيان ٿو پيو ۽ ٻارڙن لاءِ مان وري ٽرانسليشن ڪيان ٿو پيو. مان چاهيندو آهيان تہ تخليق جي لاءِ جيڪڏهن ذهني پيڙا ڪونھي شئي نٿي لکي سگهجي تہ پوءِ ٽرانسليشن ڪري وٺي، اهو بہ پيڙا جو ڪم آهي. جيڪڏهن توهان جي ٻولي سٺي آهي تہ ٽرانسليشن ڪريو.
مھر: توهان جو ڪوئي شاعريءَ ڏانھن بہ لاڙو آهي؟
محمود مغل: شاعري بہ ڪندو آهيان، پر شاعري ڇپي ڪونھي.
مھر: پابند شاعري ڪندا آهيو يا آزاد؟
محمود مغل: پابند شاعري بہ ڪندو آهيان ۽ آزاد بہ.
مھر: ڪھڙيون صنفون لکيون اٿوَ؟
محمود مغل: پابند صنف ۾ غزل ۽ آزاد نظم بہ لکيا اٿم.
مھر: ڇند وديا جي حوالي سان اوهان جي شاعري آهي يا علم عروض تي؟
محمود مغل: ماترائن تي، يعني ڇند وديا.
مھر: ٻارڙن لاءِ بہ شاعري ڪئي اٿوَ؟
محمود مغل: ٻارڙن لاءِ شاعري نہ ڪئي اٿم، ٻارڙن لاءِ لکڻ ڏاڍو ڏکيو ڪم آهي. ٻارڙن جي سطح تي لھي اچڻو ٿو پوي ۽ اها سولي ڳالھہ ڪونھي. ماڻھو جيڪي چون ٿا تہ ٻارڙن لاءِ شاعري ٿا ڪريون، اها ٻارڙن لاءِ ڪونھي، اڪبر جسڪاڻي ’گل ڦل‘ جو ايڊيٽر آهي. اهو چوندو آهي تہ، يار توهان وڏا اديب ٿي ويا آهيو، ٻارڙن لاءِ لکڻ واقعي ڏکيو آهي. مان ڪوشش ڪندو آهيان تہ ٻارڙن لاءِ ڪا ڪھاڻي لکان. ان حوالي سان ادل وڏو ڪم ڪيو آهي، ادل کي شابس آهي، اياز گل ٻارڙن لاءِ ڪم ڪيو آهي. ادل جو تمام وڏو ڪم ڪيل آهي ۽ يار شابس آهي ان ماڻھوءَ کي، جيڪو اڃا تائين ان ڪم سان نڀائي پيو.
مھر: جيڪو ڪجهہ ٻارڙن لاءِ لکجي پيو، ان کان توهان مطمئن آهيو؟
محمود مغل: مان مطمئن ناهيان، اسان وٽ گهٽ ڪم ٿيل آهي. هاڻي ڏسو تہ ٻِين ٻِين رپئي يا چَئين چَئين رپئي ٻارڙن لاءِ ٻي ٻوليءَ ۾ ڪتابڙا ۽ چوپڙيون آهن، ڪھاڻين جا يا لطيفن جا ڪتابڙا آهن، پر اسان جي ٻوليءَ ۾ ڪونھن. منھنجي ڀائٽي آهي ننڍڙي، مون کي اخبار آڻي ڏنائين ۽ چيائين تہ، ”چاچا هي ڪتابڙا مون کي گهرجن. اهي مون کي لاهور مان گهرائي ڏيو.“ اُهي ڪتاب هئا ٻِين ٻِين، چَئين چَئين رپئي جا، ٽوٽل ڪيم تہ اهي ڪتاب وي پيءَ ذريعي پنجويھين ڇوهين رپئي جا ٿين پيا تہ مان پريشان ٿي ويس ۽ مان سوچيو تہ اهي ڪتاب اسان وٽ، اها شئي انھن جي کوٽ آهي. اهي لطيفا ۽ ڪھاڻيون ٻار اردوءَ ۾ پڙهن ٿا. مان اها ڳالھہ شمشير صاحب سان بہ ڪئي، تہ چيائين تہ، ”واقعي اها ڳالھہ آهي، ان طرف هاڻي ڌيان ڏيون پيا.“
مھر: مان سمجهان ٿو تہ لکندڙ صرف ٻارڙن کي نصيحتون ڪري ٿو، پر پاڻ ٻارڙن جي سطح تي لھي اچي، شاعري ڪونہ ٿو ڪري ۽ نہ وري پاڻ کي ٻار محسوس ڪرائي ٿو؟
محمود مغل: ها واقعي توهان صحيح ٿا چئو.
مھر: ٻارڙن جي عمر جي لحاظ بنا اسان وٽ شاعري ڪئي ٿي وڃي، يعني اهو طئي نہ ڪيو ويو آهي تہ پنجن سالن واري ٻار لاءِ، ڏهن سالن يا ٻارنھن سالن واري ٻار لاءِ ڪھڙي قسم جي شاعري هئڻ گهرجي. اهو تعين ڪونھي، اوهان جو ڇا خيال آهي؟
محمود مغل: ها بلڪل ائين آهي، توهان صحيح پيا چئو، جيڪو ڪجهہ مون کي چوڻو هو، اهو توهان چئي ڇڏيو.
مھر: زندگيءَ جو ڪو اڻ وسرندڙ واقعو؟
محمود مغل: بس ننڍيون ننڍيون شيون ٿينديون رهيون آهن، باقي اهڙو ڪو خاص واقعو تہ ڪونھي، باقي ها هڪڙي ڳالھہ ياد آئي، هڪ منھنجو دوست هو، ان کي مان پنھنجو دوست چوندو هيس، جنھن جي مانَ ۾ پنھنجو ڪتاب نالي ڪيو آهي، اُهو ۽ اسان گڏ گهمندا هئاسين، اُن ڏينھن مان هن سان گڏجي نہ وڃي سگهيو هوس، هُو وهنجندي ٻڏي فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ مان پاڻ ۾ پريشاني محسوس ڪندو آهيان. هو يونيورسٽيءَ ۾ فزڪس جو شاگرد هو ۽ طفيل احمد ڀٽي نالو هيس. جھڙو مان انسان چاهيندو آهيان، هُو اهڙو ئي دوست هو. ان دوست جو مون خال محسوس ڪيو آهي.
مھر: اهڙا ڪي توهان جا دوست آهن، جنھن سان ملي خوشي ٿيندي اٿوَ يا مسلسل ان سان ملندا آهيو؟ جنھن سان توهان اندر جو حال بہ اوريندا هجو؟
محمود مغل: ڪنھن ڏاهي جو قول آهي تہ جيستائين توهان ڪا ڳالھہ پنھنجي پاڻ کان ڪونہ ٿا لڪايو تہ ٻيا توهان جي ڇا لڪائيندا. اندر جي ڳالھہ تہ ڪرڻ ئي بيوقوفي آهي. ان ڪري اندر جي ڳالھہ تہ ڪونہ ٿو چئي سگهان. باقي دوستن جي حوالي سان قادر ڪنڌر آهي. توهان آهيو، هڪ ٻہ ٻيا دوست ادبي سنگت کان ٻاهر جا آهن، امير بخش ڀٽي آهي، امان ڀٽي آهي ڳڙهي ياسين وارو، اهي دوست آهن جن سان ملي خوشي ٿيندي آهي. جيڪي ادب کان ٻاهر آهن تہ انھن سان تہ وري پنھنجي هلت آهي. انھن سان ادب جي موضوع تي ڳالھہ ڪبي آهي تہ چريو چوندا آهن، ادب سان انھن جو ڪو تعلق ئي ڪونھي. ادب جي حوالي سان تہ مھر خادم آهي، قدير انصاري، قادر ڪنڌر ۽ راهي چنا آهن. اهي سڀ دوست آهن، سميع ڪنڌر آهي، نياز نديم آهي.
مھر: اهڙو توهان جو ڪوبہ دوست ڪونھي، جنھن سان روزانو ملندا هجو؟
محمود مغل: نہ اهڙو ٻيو ڪوبہ دوست ڪونھي، روز جي دوست بس گهر واري آهي. جيڪا بھترين دوست آهي. مان سمجهان ٿو تہ جنھن جي زال سٺي آهي تہ، اهو ڪافي مطمئن رهي ٿو.
مھر: ماڻھو جيڪا اندر ۾ پيڙا ڀوڳي ٿو، ان کي ڪجهہ ٻاهر ڪڍڻ سان هلڪائي محسوس ٿئي ٿي؟
محمود مغل: ها اها ڳالھہ آهي. ڪاغذ بہ سٺا دوست آهن. انھن تي لکڻ سان بار هلڪو ٿئي ٿو، واقعي اندر ۾ ايترو نٿو رکي سگهجي.
مھر: ڇا اسان جي سنڌي ڪھاڻين بين الاقوامي معيار تي پوري لھي ٿي؟
محمود مغل: بين الاقوامي معيار جي جيستائين ڳالھہ آهي تہ ادب ۾ ترجمو وڏو ڪردار ادا ڪري ٿو. اسان وٽ ٻين ٻولين جو ادب ترجمو ٿئي ٿو، پر اسان جي سنڌي ڪھاڻي ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪونہ ٿي ٿئي. اسان ٻاهرين ادب کي پڙهون ٿا، پر اسان جي سنڌي ڪھاڻي اوسيتائين ڪونہ ٿي پھچي تہ پوءِ توهان ڀيٽ ڪيئن ڪري سگهندؤ؟ جڏهن توهان ان اسٽيج تي اچو. هاڻي جيئن ڏسو نہ، تہ ڪالم آهي تہ اسان جا سنڌي رائيٽر انگريزيءَ ۾ ڪالم ڪيترا لکن ٿا. صرف امر جليل آهي، جي اين مغل ۽ انور پيرزادو... تہ اهي ٿورڙا ماڻھو انگريزيءَ ۾ لکڻ وارا آهن، جيستائين توهان انگريزي ٻوليءَ ڏانھن توجھہ نہ ڏيندؤ تيستائين توهان بين الاقوامي معيار تي نٿا پھچي سگهو. انگريزي ورلڊ وائيڊ لينگويج آهي. شيخ اياز اسان جو وڏو شاعر آهي، پر شيخ اياز جي ورلڊ ليول تي مڃتا ڪونھي ڪا. شيخ اياز هن مھل صرف برصغير ۾ وڏو شاعر آهي. هن ماڻھوءَ جيترو ڪم ڪيو آهي، اوتري هن جي مڃتا ڪونہ ٿي آهي. توهان اسان چئون ٿا تہ هو عظيم شاعر آهي، پر اسان جي چوڻ سان هو عظيم نٿو ٿي سگهي. عظمت جي لائق تہ هو شروع کان وٺي آهي، هن تمام وڏو ڪم ڪيو آهي، ٻاهران هن کان گهٽ معيار وارا شاعر دنيا ليول تي مشھور آهن. معيار ۽ وڌيڪ ڪم شيخ اياز جو ٿيل آهي. ٽرانسليشن جي کوٽ آهي. ڪھاڻي سگهاري لکجي ٿي، پر ان کي ان معيار تي ڀيٽي نٿا سگهون. ڇاڪاڻ تہ توهان وٽ اهو ماپو ئي ڪونھي.
مھر: ٽئگور جي گيتانجلي جو انگريزي ترجمو بہ ٻين ڪيو، حالانڪ ٽئگور پاڻ بہ انگريزي ڄاڻندو هو، پر جڏهن ان جو معياري ترجمو ٿيو ۽ دنيا وارن پڙهيو تہ ان کي ان ئي ڪتاب تي نوبل انعام سان نوازيو ويو.
محمود مغل: بلڪل، هاڻي جيڪڏهن ٽئگور جو گيتا نجلي بنگاليءَ ۾ ئي هجي ها تہ کيس ايڏي مڃتا ڪونہ ملي ۽ نہ وري کيس نوبل انعام سان نوازيو وڃي ها. نوبل وارن کي بنگاليءَ جي ڪھڙي خبر. هاڻي ڏسو تہ فلمون ٺھن ٿيون، انھن اداڪارن جي ادائگي ۽ معيار ڏسي انھن کي آسڪر ايوارڊ سان نوازيو ويندو آهي. شيخ اياز جو اسڪيل انھن کان تمام مٿانھون آهي.
مھر: هر ٻوليءَ جا پنھنجا احساس آهن، سنڌي هجي توڙي انگريزي تہ هاڻي جيستائين اسان انگريزي ٻوليءَ جي احساسن کي چڱيءَ ريت نہ سمجهنداسين، تيستائين معياري ٻولي لکي بہ نہ سگهنداسين، ان صورت ۾ اسان کي ڇا ڪرڻ گهرجي جو بين الاقوامي معيار تي پھچي سگهون؟
محمود مغل: ادا اها واقعي ڳالھہ آهي تہ اسان وٽ وسيلا محدود آهن، پر حقيقت ۾ اسان محنت بہ ڪونہ ڪئي آهي. اسان منجهان اها ڳالھہ تہ گهڻن ئي ڪئي آهي، پر عمل ڪونہ ڪيو آهي. مثال هاڻي جيڪڏهن منھنجي انگريزي سٺي آهي تہ مون ڪھڙو ڪم ڪيو آهي، ان پاسي اسان لاڙو ئي ڪونہ رکيو آهي. اسان ۾ جڏهن اهو لاڙو پيدا ٿيندو تہ پوءِ ڪجهہ ٿيندو.
مھر: تہ اهو لاڙو ڪيئن پيدا ٿيندو؟
محمود مغل: اسان کي ان پاسي سوچڻ گهرجي ۽ باقاعدي ڪم ڪرڻ گهرجي، جيئن اسان جي ڪجهہ ماڻھن اهڙيون ڪوششون ڪيون آهن. پنھنجون تحريرون ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪيون بہ اٿائون، جيئن شيخ اياز، پنجابيءَ ۾ ترجمو ڪيو، ’جو ٻيجل نَي آکيا‘ يا جيئن ’حلقا ميري زنجير ڪا‘ اردو ٿيو. ان حوالي سان پڙهندڙن جو حلقو وڌيو. اهڙي نموني سان بہ ماڻھو ناپسند وارا، ٻہ ماڻھو پسند وارا پيدا ٿي پيا. اسان جا وڏا ادارا ان طرف ڌيان ڏين، اسان جي وڏن ادارن کي اهڙيون ڪوششون وٺڻ گهرجن، اهو فل فليج ڪم آهي.
مھر: جيئن سنڌي ادبي بورڊ آهي يا اڪيڊمي ادبيات آهي، يعني اهڙن ادارن کي اڳتي اچڻ گهرجي؟
محمود مغل: ها بلڪل اهڙا ادارا اهم ڪم ڪري سگهن ٿا.
مھر: اهي ادارا اڃا تائين اها ضرورت محسوس ڇو نہ ڪري سگهيا آهن؟
محمود مغل: اها ڳالھہ تہ انھن کان پڇڻ گهرجي، واقعي توهان اها وڏي ڳالھہ پڇي آهي. اسان سڀني کي ان طرف ڌيان ڏيڻ گهرجي.
مھر: ٻاهرئين ادب ۽ اسان جي ادب ۾ ڪھڙو فرق آهي يعني اسان جي ادب ۾ ڪھڙي کوٽ آهي؟
محمود مغل: تجربن جي اسان وٽ کوٽ آهي. مون ٻاهرئين ادب جي هڪ ڪھاڻي پڙهي، جيڪا شروع ئي وچ کان ٿي تہ مان ڇرڪجي ويس، اسان وٽ تہ ڪھاڻيءَ جو منڍ، وچ ۽ پڄاڻي آهي ۽ ان طريقي سان ڪھاڻي لکجي پئي. مطلب تہ ٻاهرئين ادب ۾ نوان تجربا ٿين ٿا، ائين بہ آهي تہ اسان جا ليکڪ فل ٽائيم اديب نہ آهن، هر ڪنھن سان معاشي مسئلا آهن، ڪھاڻيءَ جي پيٽرن جي کوٽ آهي. اسان کي ان طرف ڌيان ڏيڻ گهرجي. اسان پڙهون بہ گهٽ ٿا.
مھر: ڪڏهن توهان سان ائين بہ ٿيو آهي تہ توهان جي شئي ڪنھن ٻئي پنھنجي نالي سان ڇپرائي ڇڏي هجي؟
محمود مغل: نہ ائين نہ ٿيو آهي، هڪ دفعي نصير سارنگ ڪنھن جي چوري پڪڙي، اهو بہ نالي وارو اديب آهي، جنھن کي نصير سارنگ ’آئيني ۾‘ ظاهر ڪيو هو. هن اهو جملو چئي ڇڏيو تہ ’بدنام اگر هونگي تو ڪيا نام نہ هوگا‘... خير آ ادب ۾ ائين ٿيندو آهي.
مھر: توهان بہ ڪڏهن ائين ڪيو آهي؟
محمود مغل: نہ مون ڪڏهن بہ نہ ڪيو آهي. مون تہ نصير سارنگ کي بہ چئي ڇڏيو آهي تہ فوٽو اسٽيٽ موڪليانوَ ۽ ڪتاب بہ موڪلڻ لاءِ تيار آهيان. مون ڪڏهن بہ ٻئي جي شئي پنھنجي نالي نہ ڇپائي آهي.
مھر: توهان جو پسنديدہ شاعر؟
محمود مغل: شاعريءَ ۾ ٿورا نالا آهن، منھنجو تعلق موسيقيءَ سان آهي. موسيقيءَ سان ڏاڍو شوق آهي، شاعرن ۾ سڀ کان وڌيڪ وڻندڙ آهي گلزار... انڊيا جو... آرٽ فلم سان بہ تعلق اٿس. اهو تمام وڏو شاعر آهي. ’چاند پکراج ڪا‘ شاعريءَ جو مجموعو اٿس. خيالن کي پيش ڪرڻ جو جيڪو سليقو گلزار کي آهي، اُهو ٻئي ڪنھن وٽ ناهي، هر ڪنھن کي پنھنجي اک سان سگهاري نموني سان ڏسڻ. مون کي هن وٽان هر دفعي نئين شئي ملي آهي ۽ نئون لطف ايندو آهي. شيخ اياز وڏو شاعر آهي، امداد آهي، انھن جي تعريف ڪرڻ ئي اجائي آهي. باقي گلزار مون کي ڏاڍو پسند آهي.
مھر: نئين ٽھيءَ جي شاعرن مان ڪير پسند اٿوَ؟
محمود مغل: نئين ٽھيءَ ۾ جيڪي بہ آهن اُهي ڏاڍو خوبصورت لکن ٿا. اڄ ڪلھہ شاعري تہ ڀريل آهي. دوست ڀرپور ۽ کليل نموني سان لکن ٿا، نوان خيال ڏين ٿا. شاعريءَ ۾ تہ مالا مال آهن. ڪنھن هڪ جو نالو وٺڻ زيادتي ٿيندي. ڪنھن کي خوش ڪرڻ لاءِ ايڪسپرٽ لاءِ اها ڳالھہ نٿو چوان، واقعي سڀ سٺو لکن ٿا. منھنجو سنڌي ادبي سنگت ۽ ريڊيو رڪارڊنگ سان واسطو رهيو تہ مون نوجوانن کي ڏاڍو رڪارڊ ڪيو آهي.
مھر: پسند جو ڪوئي شعر، جيڪو توهان کي ياد هجي؟
محمود مغل: مان ٻڌندو گهڻو آهيان، جيئن هيمنت ڪمار آهي، يسُوداس جو آواز آهي، جن کي پسند ڪندو آهيان، شعر آهي:
اوهين حسن تي پنھنجي، نظرن جا پھرا اڃا تيز ڪريو،
ڪريون پيا اسين عشق جي رهنمائي وڏي ڳالھہ آهي.
نگاهون کڻي داد جي لاءِ، مُرڪڻ جي ڪھڙي ضرورت،
اوهان آهيو سھڻا، اوهان جي اها ئي وڏي ڳالھہ آهي.
شمشير جو شعر آهي، شمشير تمام سٺو شاعر آهي، تنوير آهي ۽ ٻيا ڪافي نالا آهن.
مھر: ڀلا کائڻ پيئڻ ۾ ڪروڌ ڪندا آهيو؟
محمود مغل: نه- مون کي اهڙو ماڻھو سخت ناپسند آهي، جيڪو کاڌي تي ڪروڌ ڪندو هجي. کاڌو آهي ئي کائڻ لاءِ، جيڪڏهن توهان کي ناهي کائڻو تہ ان جي لاءِ آواز نہ ڪريو.
مھر: کاڌي ۾ ڇا پسند ڪندا آهيو؟
محمود مغل: کاڌي پيتي ۾ ناپسند جي خلاف آهيان، بس کير مان ٺھيل شيون نہ کائيندو آهيان، سواءِ چانھہ جي، فروٽ بہ ڪونہ کائيندو آهيان ۽ گوشت کان هاڻي کان ئي پري ٿيندو پيو وڃان. ڀاڄيون کائيندو آهيان، کاڌي ۾ ڪا خاص پسند نہ آهي.
مھر: خوشبو ڪھڙي پسند اٿوَ؟
محمود مغل: خوشبو مون کي ’آرامِس‘ وڻندي آهي ۽ ٻي پيلا گل مون کي پسند هوندا آهن.
مھر: پسند جو گل؟
محمود مغل: رابيل پسند آهي، گلن کي مان پٽيندو ڪونہ آهيان، بس پريان ئي ڏسندو آهيان ۽ مان سنگهندو بہ نہ آهيان.
مھر: رنگ ڪھڙو پسند ڪندا آهيو؟
محمود مغل: گري ڪلر (Grey colour).
مھر: ڀاڄائي انجنيئر آهي؟
محمود مغل: آرڪيٽيڪٽ
مھر: مون سامھون ڏٺو تہ ڊاڪٽر ۽ انجنيئر لکيل آهي. ان جي ڪري ڳالھہ صاف ٿيڻ کپي؟
محمود مغل: ها بلڪل، آرڪيٽيڪچر، انجنيئرنگ جو شعبو آهي.
مھر: ڀاڀي سروس ڪندي آهي؟
محمود مغل: نہ اڃان نہ ملي اٿس.
مھر: ان لاءِ ڪوشش ڪريو پيا؟
محمود مغل: ﷲ مالڪ آهي، ڏسون ڇا ٿو ٿئي.
مھر: توهان جي ڪليڪشن، اٿڻ ويھڻ مان مون محسوس ڪيو آهي تہ ٽائيم ٽيبل سان ئي هلو پيا؟
محمود مغل: بس ٽائيم آهي تہ سڀ ڪجهہ آهي. لائيف ۾ ڊسيپلين هئڻ گهرجي، ڊسيپلين ناهي تہ پوءِ جانورن ۽ توهان ۾ ڪھڙو فرق رهيو. ڊسيپلين سان آساني ٿئي ٿي. مثال جي ڳالھہ مان آهيان، تہ مان ٽيليويزن کي بہ ٽائيم ڏيندو آهيان، ريڊيو کي بہ ڏيندو آهيان، پنھنجي گهر ۽ آفيس کي بہ ٽائيم ڏيندو آهيان، استاد آهيان، ليڪچر... پڙهائيندو آهيان. ٽيليويزن لاءِ لکندو آهيان، ريڊيو لاءِ ڪھاڻيون، ڊراما، ناول، ڪالم هاڻي انھن سڀني لاءِ مون کي ٽائيم کپي. هاڻي جيستائين ٽايم جي ورڇ نہ ڪبي تيستائين انھن سان نڀائڻ ڏکيو ٿيندو. دوست آهن، انھن کي ٽائيم ڏيڻو ٿو پوي. جيڪڏهن ٽائيم جي صحيح ورڇ نہ آهي تہ پوءِ ڪمَ اڌوگابرا ٿا ٿين. اسان جو هڪڙو استاد ورزش جو ڪوچ هوندو هو، ان اسان کي ڊسپيلين ۾ رهڻ سيکاريو. ان جو اثر ڪافي رهيو.
مھر: ٻڌو آهي تہ محمود مغل ڪرڪيٽ بہ ڏاڍي کيڏندو هيو؟
محمود مغل: ها ڪرڪيٽ سان ڏاڍي دلچسپي رهي آهي، ڏاڍي کيڏندو هيس.
مھر: اڃا اهو شوق اٿوَ؟
محمود مغل: نه- هاڻي صرف ڏسندو آهيان، ڏسڻ جي حد تائين شوق آهي ۽ هاڻي تہ پوڙها بہ ٿي ويا آهيون.
مھر: موسيقي ڪھڙي پسند ڪندا آهيو؟
محمود مغل: موسيقيءَ ۾ ڪلاسيڪل، نيم ڪلاسيڪل، پاپ ميوزڪ آهي. مون وٽ موسيقيءَ جي سٺي ڪليڪشن آهي. جيئن بسم ﷲ خان آهي، شھنائي نواز، روي شنڪر ستار نواز، استاد منظور علي خان ۽ ذاڪر حسين خان آهي.. عدنان سميع خان، هيمنت ڪمار، يسُوداس، اهي عجيب آواز آهن. توهان ٻڌندؤ تہ محسوس ڪندؤ تہ واقعي اهي ڪي آواز آهن. پاپ کان ميوزڪ تائين ٻڌندو آهيان. تازو سارڪ جو پروگرام هليو هو، ان جي بہ رڪارڊنگ ڪئي هيم. مون وٽ رڪارڊنگ جو بہ سسٽم آهي. مون وٽ آڊيو ۽ وڊيو سٺي ڪليڪشن آهي.
مھر: توهان کي اندازو آهي تہ اهي توهان جون آڊيو ڪيسٽس ڪيتريون ٿينديون؟
محمود مغل: مون کي اندازو آهي تقريباً نوَ سو (900) ڪيسٽس آهن. مون کي آڊيو ڪيسٽس جي ڪليڪشن ڪرڻ ۾مزو ايندو آهي.
مھر: سنڌي موسيقيءَ جي حوالي سان ڪنھن کي وڌيڪ پسند ڪندا آهيو؟
محمود مغل: استاد منظور علي خان آهي، برڪت علي سٺو ٿو ڳائي، مون کي وڌيڪ ڦوٽو زرداري وڻندو آهي. نڪ مان ڳائيندو آهي. فقير جن جو نڪ وارو خاندان وڌيڪ پسند ڪندو آهيان. انھن جو آواز اداس اداس هوندو آهي.
مھر: يعني اداس آواز کي وڌيڪ پسند ڪندا آهيو؟
محمود مغل: ها، آواز ۾ اداسي پاڻ ڏانھن متوجھہ ڪندي آهي. جيستائين توهان ڀڄو نٿا، ڀُرو نٿا، تيستائين تخليق نٿا ڏئي سگهو. جيڪڏهن تخليق ايڏي سوَلي هجي ها تہ ﷲ سائين عورت کي نوَ ڏھہ مھينا تڪليف ڪونہ ڏئي ها. ان لاءِ پيڙا ڀوڳڻي ٿي پوي. ماڻھو لُڇي ٿو، جيڪڏهن توهان ٺيڪ ٺاڪ موڊ ۾ وڃي لکو ٿا تہ اها سٺي تخليق ڪونہ هوندي، پر توهان پيڙا ڀوڳي جڏهن لکو ٿا، تڏهن ئي اها ڊائريڪٽ اثر ڪري ٿي. اسان جي نبي ڪريم صہ سائين جن جو بہ فرمان آهي تہ: ”توهان جيڪو پاڻ نہ ٿا ڪريو، ٻئي کي بہ ان لاءِ نہ چئو.“
مھر: توهان جڏهن رنجيدہ يا سيريس موڊ ۾ هوندا آهيو تہ پوءِ ڇا ڪندا آهيو؟
محمود مغل: مان سيريس مُوڊ وقت بسم ﷲ خان جي شرناءِ ٻڌندو آهيان، يا يسُوداس کي ٻڌندو آهيان ۽ جيڪڏهن اڃا بہ ٻاهران کان ڪا ڳالھہ هوندي آهي تہ مان پنھنجو پاڻ کي وقت ڏيڻ چاهيندو آهيان تہ مون سان ڪو ڳالھائي نہ. ماڻھو ڀلي هجن، پر مون سان ڪو ڳالھائڻ وارو نہ هجي.
]ڇپيل: ماهوار ’پارس‘، جلد 12، شمارو:4، 1994ع[