3. سنڌ اندر تعليم (تباهيءَ ۽ تنزل جا ڪارڻ)
معلـم ماڳ نه اڳـئيـن، ڦـلنگـي منـجھ ڦِــريـا،
ملاح تنهنجي مڪڙيءَ ۾، اچي چور چڙهيا.
هن شعر جي لفظن ۽ مفهوم تي پوءِ ٿا سوچيون. پهرين موضوع سان، گهڻو نه ته ٿورو ئي سهي، انصاف ٿيڻ گهرجي. تمام ڊگهي بحث وارو موضوع آهي. تنھن هوندي به ڪوشش ڪبي ته گهٽ ۾ گهٽ جملن ۾، مقصد واري ڳالھ نمايان ڪجي. مختصر طور تي ائين چئي سگھجي ٿو ته؛ تعليمي تباهيءَ جا ذميوار، ھيٺ ڄاڻايل عوامل ئي ٿي سگھن ٿا:
۱- حڪومت:- ڪير به ھجي؛ فوجي يا سياسي ماڻھو.
۲- حڪومتي مشينري:- تعليمي سيڪريٽري، ڊائريڪٽرَ، ڊسٽرڪٽ آفيسرَ، پرنسپال ۽ هيڊماستر صاحب وغيره.
۳- استاد صاحب:- ٻار/شاگرد جو، گهر کان پوءِ، استاد سان سڌو سنئون واسطو رهي ٿو.
۴- والدين:- ٻار جو ڄمڻ کان وٺي، ساڻن سڌو سنئون واسطو ٿئي ٿو.
۵- معاشرو:- اڄوڪو ٻار، جڏهن ورتل تعليم جو اهل ثابت نه ٿو ٿئي ته معاشرو سَنڍ بڻجي وڃي ٿو. سماج ترقي ڪرڻ بدران، پٺتي گهلجڻ شروع ٿئي ٿو. اڄ سڄي سنڌ جي حالت اهڙي ئي آهي، جنهن مان ڪا بهتريءَ جي اميد نه ٿي رکي سگهجي.
هاڻي هر هڪ نقطي تي تفصيلي تجزيو پيش ڪريون ٿا.
۱. حڪومت:-
يورپ، آمريڪا، آسٽريليا، چائنا، جپان ۽ اسرائيل وغيره Welfare States (عوام جي ڀلائيءَ ۽ بهتريءَ وارا جمهوري ملڪ) آهن، جتي تعليم ۽ صحت کي اوليت حاصل آهي. اهي ملڪ، صحت ۽ تعليم جي حساب سان، گهڻو اڳتي آهن. جڏھن ته اسان ترڪي، سريلنڪا، بنگلاديش ۽ ملائيشيا کان به گھڻو پٺتي ٿي ويا آهيون. ٿورن لفظن ۾ ائين چئي سگهجي ٿو ته ۱۹۴۷ع کان وٺي ايوب خان يا يحيٰ خان جي دورن تائين، جيڪو اسان وٽ تعليمي معيار رهيو، هاڻي ان جي برابر نه رهيا آهيون. مطلب ته؛ تعليمي گراف، ستر واري ڏهاڪي ۾ بهتر هو ۽ هاڻي بدترين سطَحَ تي پهچي چڪو آهي.
جمهوريت هجي يا ڊڪٽيرشپ، سڀني حڪومتن جا اعلان هڪ طرف پر عملي طور تي سڄي صورتحال، لاعلاج مرض بڻجي چڪي آهي. يونيورسٽين، ڪاليجن، هاير سيڪنڊري اسڪولن، هاءِ اسڪولن ۽ پرائمري اسڪولن جي ڀرمار آهي، پر تعليمي معيار بهتر ٿيڻ بجاءِ ناقص نظر اچي ٿو. ھڪ ته اسٽاف جي ڀرمار، ٻيو ڪاليجن ۽ اسڪولن ۾ استاد حاضري ڪو نه هوندي. اگر هوندا ته کين پڙهائڻ ايندو ئي ڪو نه! مون اکين سان اهڙا ڏٺا آهن جيڪي، پگهارون ته کڻندا آهن، پر پڙهائڻ سندن وس جي ڳالھ ئي نه هوندي آهي. ائين شرمساريءَ ۾ پگهارون کڻندا رهندا آهن ۽ پروموشن ماڻيندا رهندا آهن.
”ناني ورهائڻ واري، ڏوهٽا کائڻ وارا.“ تعليمي کاتي ۾ نوڪريون ورهائيندي ورهائيندي، حڪومت وقت، موجوده صورتحال پيدا ڪئي آهي، جنهن جي ڪا دوا ۽ درمان ٿيڻ ممڪن نظر نه ٿو اچي.
تعليم کاتي ۾ هنگامي نه پر جنگي بنيادن تي اصلاح جي ضرورت آهي. اهو تڏهن ممڪن آهي، جڏهن حڪمرانن جا پنهنجا ٻار به انھن تعليمي ادارن ۾ پڙهن. ايترا ته ڊالرن ۾ فنڊ ٿا اچن جو حڪومتي سطح تي به انهن کي هيٺ مٿي ڪرڻ لاءِ، ورھاست جي باقاعدي پلاننگ ڪرڻي پوندي آهي. وزير، سيڪريٽري ۽ آفيسرَ هٿ ڪري، انهن کي ٺيڪا ڏنا ويندا آهن.
جڏهن حڪومت اهڙي نموني تعليم کي هلائيندي ته سڌارو ڇو ايندو؟ هڪ تعليمي اداري جي سربراھ کي چيو ويو ته؛ ”هيترن لکن جا چيڪ ڏيو.“ هن چين ته؛ ”صبحاڻي اچجو.“ رات پيٽ ۾، ان سربراھ پنھنجي عهدي تان استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ پاڻ صرف پگهار تي پڙهائڻ لاءِ خوش ٿي سڪون جي ننڊ ڪرڻ لڳو. سنڌ يونيورسٽيءَ سان، سنڌ سرڪار ڪيتري جٺ ڪئي آهي. وِي سِي صاحب جي عهدي کي برقرار رکندي، سڄي سنڌ جي سوِل سوسائٽي طرفان ڪيل مطالبن کي مڃتا نه ڏيندي رهي آهي. اڃا ٻيا ڪهڙا مثال ڏجن. حڪومتي ٿنڪ ٽينڪ پنهنجي سوچ بدلائي ته پوءِ بهتر تعليم لاءِ سڀ ڪجھ ٿي سگهي ٿو. ڇو جو ڪجھ به ناممڪن، قطعي نه آهي.
۲- حڪومتي مشينري:-
حڪومتن کي اختيار آهي ته سيڪريٽريءَ کان وٺي ايس ڊي اي او تائين، سمورا تعليمي آفيسر مقرر ڪري، پنهنجا Aims, Objects and goals حاصل ڪري. جڏهن حڪومت چاهي ئي نه ٿي ته تعليم سڌارڻي آهي، رڳو پنهنجا ڪاراوا ۽ ڪمدار مقرر ڪري، فائيلن جا پيٽ ڀري، پنهنجا ڀِڀَ ڀرڻا آهن، تڏهن ايماندار، محنتي ۽ جفاڪش آفيسر ڪنڊائتا ٿيندا وڃن. نمايان پوسٽن تي اهي آفيسر مقرر ٿيندا آهن، جيڪي پاڻ پگهار کان وڌيڪ ڪمائيندا آهن ۽ مالڪن کي گهر ويٺي بريف ڪيس ڀري پهچائيندا رهندا آهن. تازو نيب، سنڌ ۾ تعليمي آفيسرن خلاف وٺ وٺان ڪئي ته لاڙڪاڻي مان ئي آفيسرن جا ميڊيا ۽ پرنٽ ميڊيا جي پنن جي سُرخين سان هنن جي ڪرپشن جا تفصيل پڙهڻ لاءِ مليا. ان کان پوءِ باقي آفيسر سڄيءَ سنڌ مان اندر ئي اندر ڪروڙين روپيا ڏئي، تماشو ٿيڻ کان بچي ويا. چرٻٽ راجه وارو دور آهي، جنھن کي ڦاهي پوري آئي. اهڙيءَ طرح، تعليم کاتي ۾، سڀ رڍون ٻوٿ-ڪاريون، جاوا ڪري رهيون آهن. گذريل پنج سال، پير مظهرالحق کي سڄي سنڌ ڪجھ ڪو نه ڪري سگهي، ڇو ته حڪومت جي اصل واڳ وارا، منجھانئس خوش ھئا. نتيجي طور، علم جي نالي ۾، جهالت کي عام ڪندو رهيو.
۳. استاد صاحبان:-
مرشد لطيف ؒ وارو شعر پڙهي ڏسو ۽ اڄوڪي استاد کي ڏسو. لفظ ڪهڙا به هجن، استاد، ماستر، ليڪچرر، پروفيسر وغيره ساڳي ڳالھ آهن. اهي عربي لفظ معلم وارا ئي آھن. معلم لفظ تي ڪيترا ئي اعتراض ڪندا ته هن جي معنيٰ تعليم ڏيندڙ يا آخوند نه آهي، پر مان ان لفظ کي تعليم ڏيندڙ جي پس منظر ۾ ڏسان ٿو.
ٽيچر، جڏهن ذميوار بڻبو آهي ته سريلنڪا، بنگلاديش ۽ ملائيشيا وانگر قوم پيرن تي بيهڻ سکي وٺندي آهي. جيڪڏهن استاد ڊُسڙ ۾ پير هڻندو آهي ته سنڌ واري صورتحال سامهون ايندي آهي.
استاد کي مقرر ڪرڻ وارا، حڪومتي ڪامورا آهن ۽ پاليسي حڪمران بڻائيندا آهن. سنڌ ۾ ۱۹۷۱ع تائين، ميرٽ تي جڏهن مقرريون ٿينديون هيون، تڏهن اسان جو استاد سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ بھترين علم رکندڙ ۽ بااخلاق هو. استاد پيشو جُزِ پيغمبري هو. بعد ۾ اهو پوليس جمعداريءَ کان به بدترين ثابت ٿيو آهي. ڪاڪو سپاهي، صرف چور جو گهر ويران ڪندو هو، پر استاد؛ ڳوٺ، شهر ۽ پوري قوم کي تباھ ۽ برباد ڪري ڇڏيو آهي. غريبن جا ذهين ٻار، جن لاءِ استادَ، والدين ۽ مُرشد بڻبا هئا. هنن استادن انهن معصومن کي جاهل، بشني ۽ ڏوهاري بڻائڻ ۾ ڪا ڪسر نه ڇڏي آهي. اسان واري دور ۾ اسان جي والدين کي خبر ئي ڪو نه هوندي هئي ته ٻار ڇا ٿا ڪن. پرائمري استاد ۽ سيڪنڊري استاد جو ذمو هوندو هو ۽ کين خبر ھوندي ھئي ته هي ٻار، جيڪي صبوح کان منجهند تائين اسان جي حوالي آهن، تن جي زندگي سنوارڻ، اسان جو فرض آهي. جيڪڏهن ڪو ٻار نه پڙهندو هو ته ان جي پيءُ کي گهرائي، کيس ٻڌايو ويندو هو ته؛ تو واري ٻار کان پڙهڻ زور آهي. ڪو هنر يا هارپو وڃي ڪرائينس.
هاڻي هر شاگرد، سال پوري ٿيڻ کان پوءِ، پروموشن وٺي، مٿئين ڪلاس ۾ اچي ٿو. استاد هن کي انٽر تائين ته ڪاپي ڪرائي سرٽيفڪيٽ هٿ ۾ ڏئي ٿو. حڪمران ۽ آفيسر، سفارش ۽ پئسن جي آڌار تي، اڳ ۾ ان ڊفر کي نوڪري ٿا ڏين. ذهين ۽ حقدار، يونيورسٽين جا ڊگري حاصل ڪندڙ شاگرد حيران، پريشان ۽ ڊپريشن ۾ وٺجيو وڃن ته هي ڪهڙو انڌير آهي! عقل جا جڏا، مزا پيا ماڻين ۽ اسان اهل اميدوارن کي پڇڻ وارو ڪو به نه آهي. غريب مسڪين ۽ شريف والدين جي ٻچن جي مستقبل تي راتاها لڳا پيا آهن. ائين چاليھ سال گذري چڪا آهن. هاڻي ته نااهل استادن، اهڙيون تنظيمون ٺاهيون آهن جو حڪومتون به سندن آڏو لاچار ۽ مجبور ٿي چڪيون آهن. کين پنهنجن حقن جو ته عِلم آهي پر قوم جا مٿن ڪهڙا فرض آهن، اُهو ڪتاب هو کولڻ لاءِ تيار نه آهن. هو نيشنل بلڊر ته سڏرائي ٿو پر اسڪول ۾ اچڻ ۽ پڙهائڻ لاءِ تيار نه آهي.
استاد، ڪيترن قسمن جا آهن.
۱- گورنمينٽ آف سنڌ مان پگهار کڻڻ، يونين جا عهديدار بڻجي، پنهنجا خانگي ڪاروبار ڪرڻ وغيرھ.
۲- پرائيويٽ اسڪولن ۾، سرڪاري پگهار کڻندڙ استاد، پابنديءَ سان ڪلاس وٺندا آهن ۽ پئسا ڪمائيندا آهن. پرائيويٽ اسڪول به اُهي ئي هلائيندا آھن.
۳- اسڪولن ۾ ريگيولر استادن جو ڪاروبار، ٽيوشن جي صورت ۾ هلي ٿو. جن کي پڙهائن ٿا، انهن لاءِ وري ساڳيو اسڪول، پنهنجي اوطاق يا مسواڙ جي جاءِ ۾، ٽيوشن سينٽر جي نالي سان کولين ٿا. ائين اھو ڌنڌو ڏينهون ڏينهن عروج حاصل ڪندو رهي ٿو.
۴- يونين ۽ آفيسرن جي معرفت، پنهنجي پگهار مان ٻيا بي روزگار مقرر ڪري، کين ڪجھ ونڊ ڪرائي، استاد مقرر ٿين ٿا. يونين ۽ آفيسرن کي علم هوندو آهي، ڇو جو کين به منٿلي ملندي رهندي آهي.
۵- وڏيرن ۽ آفيسرن جي چوڻ تي اسڪول نه وڃڻ، صرف بنگلن تي ڪمداري ڪرڻ وارا استاد ٿيڻ.
۶- پگهار، اڪائونٽ ۾ هر مهيني پابنديءَ سان ويندي پر استاد اسڪول ڇا ملڪ ۾ ئي نه هوندو آهي. جنھن کي ٻين لفظن ۾ ويزا تي وڃڻ ٿا سڏين.
۷- ٺهي ٺڪي، روز اسڪول ويندو، پر پڙهائڻ کان ٻرو چڙهندس.
ائين انيڪ قسمن جا استاد آهن، جو ٻڌندي ۽ ڏسندي حيرت پئي لڳي. جعلي استادن جو ايترو تعداد آهي، جيترو اسلام آباد جي گذريل پارليامينٽ ۾، جعلي ڊگريون رکندڙ پارليامينٽرين ميمبر به نه هئا.
ڪڏهن اوڀر پاڪستان جي استادن جون ڳالهيون پڙهندا ۽ ٻڌندا هئاسين، پر ھاڻي ته تعليم، سڱن وجھائڻ خاطر پنھنجا ڪن به ڪپائي ويٺي آهي. اهو صرف ۽ صرف اُستاد جو ڪارنامو آهي. هو استاد ٿيڻ بجاءِ، پيپلو، مسلم ليگي ۽ ديشي وغيره ٿي پيو آهي. قوم جو سڄو ٻيڙو استاد ٻوڙيو آهي. جرڳو ڪري، کين ميڙ منٿ ڪرڻ گهرجي. نه سڌرن ته ڪورٽن ۾ گهلي وٺي هلجين. بلڪل ٿورا آهن، پر منظم هجڻ جي صورت ۾، شريفن جي اڪثريت کي، هاءِ جيڪ ڪري ويٺا آهن. جيئن خيبر پختونخوا ۾ طالبان تعليم تباه ڪري رهيا آهن. سنڌ ۾ پنهنجن مفادن جي ڪري، استادن تعليم جي ٻيڙي ٻوڙي ڇڏي آهي.
۴- والدين:-
اچو ته والدين کي ڪئٽيگريز ۾ ورهايون:
1. سياستدان ۽ بيوروڪريٽ والدين:- هنن جا ٻار بهترين پرائيويٽ اسڪولن ۾ پڙهن ٿا، تنهنڪري بحث کان خارج آهن.
2. مڇي ماني کائڻ وارا والدين (مڊل ڪلاس):- اهي توجھ ڏين ٿا. ٻارن جي مستقبل تي ڪافي خرچ به ڪن ٿا. حرام و حلال جي دولت وٽن پڻ آهي.
3. نوڪري پيشه ۽ دوڪاندار والدين:- پنهنجي حال آهر، ٻارن کي سنڀالين ٿا. تڪليفون وٺي ٻارن کي پرائيويٽ اسڪولن ۾ پڙهائين ٿا.
4. عام طبقي جا والدين:- چوندا آهن: ”گدرو ڪري چاقوءَ تي، يا چاقو ڪري گدري تي؛ نقصان مڙئي گدري کي.“ عام طبقي جا والدين تقريباً ستر (۷۰) سيڪڙو ٿئي ٿو. سڀ کان وڌيڪ ٽئڪس اهو ڏئي ٿو. سڄو ڏينهن محنت مزدوري به اهو ڪري ٿو. مستقبل به ان جو غير يقيني آهي.
جڏهن حڪمران؛ جاگيردار ۽ صنعتڪار هجن ته ايئن ٿيندو، جيئن ”گوشت جا واهي ٻلا هجن.“ هتي ته اسلام ۽ جمهوريت جا نالا آهن، پر معاشري ۾ رڳو ظلم ۽ ناانصافي آهي.
عام والدين، گهر جو ۽ پيٽ جو دوزخ ڀرڻ ۾ پورو ڪو نه ٿو پوي ته ٻارن جي تعليم تي هو ڪهڙو توجھ ڏئي. ائين سنڌ جي ذهانت تباھ ۽ برباد ٿي رهي آهي. چانورن جي اٽي ۽ سبزيءَ، اسان جي اڪثريت کي پريشان ڪري ڇڏيو آهي. جيئڻ، مسئلو بڻجي پيو آهي. قدرتي آفتن به هن طبقي کي بيوس ۽ لاچار ڪري ڇڏيو آهي. بيمارين مان جند ڪو نه ٿي ڇٽي، ماسترن کان وڌيڪ ڊاڪٽر بي رحم بڻجي چڪا آهن. انهن حالتن ۾ غريب ڇا ڪري. منهنجي وس ۾ نه آهي. مون کي لفظ ۽ جملا ڪو نه ٿا سُجهن جو هنن جي عذابن کي مان قلمبند ڪري سگهان.
خوشي ۽ خريد، وئي ويچارن وسري.
5. معاشرو:-
سول سوسائٽي سنڌ جي، دانشور سنڌ جو، هاري ۽ پورهيت سنڌ جو، عام پڙهيل لکيل سنڌ جو، واپاري، دوڪاندار، ٺيڪيدر، صوبيدار، تپيدار، مختيارڪار، آفيسر، چور، ڌاڙيل، پاٿاريدار، بيمار، ڊاڪٽر، شاگرد استاد ۽ حڪمران وغيره هن معاشري جو حصو آهن. جڏهن ته معاشري کي بئلنس ڪرڻ، قانون جي حڪمراني، امن امان ۽ انصاف ھر ڪنھن کي گهرجي. اِهي ڳالهيون گذريل سالن کان اسان جي معاشري ۾ ناپيد آهن. پوءِ ڇا ٿيڻ گهرجي ۽ ڇا ڪرڻ گهرجي؟
اسان جي معاشري کان وڌيڪ خراب معاشرا پنهنجي وجود برقرار رکڻ ۾ ڪامياب ٿيا آهن. جن ننڊ ڪئي آهي، اهي مٽجي ويا آهن. ڇو ته اللهﷻ به انهن جي مدد ڪري ٿو جيڪي پنهنجا هٿ، پير ۽ دماغ استعمال ڪري، جيئري جنت ٺاھين ٿا، ور نه جيئري ئي پيا دوزخ ۾ سڙن. اللهﷻ کي ڪنهن جي پرواھ نه آهي. همٿِ مردان، مدد خُدا.
مرشد لطيف ؒ چيو آهي:
سَـڌائــتــي سـڀ ڪـا، بـک نـه بـاسي ڪا،
جيهي تيهي ذات جي، جنبش ڪانهي جاءِ. (آسا)
جنهن معاشري تي آ لکڻ چاھيان ٿو، اهو ته اسان سڀني جي آڏو آهي. هر هڪ ان ۾ رهي ٿو ۽ هر ڪو ئي پاڻ کي غير محفوظ سمجهي ٿو. ظاهر آهي، سوشل جسٽس ختم ٿيندو ته ائين ئي ٿيندو. جدلي ماديت يا تضادن کي ڪنٽرول ڪرڻ، تيستائين ڏکيو آهي، جيستائين ان جي پاڙُن (Roots) کي تبديل نه ٿو ڪيو وڃي. هن ملڪ کي وجود ۾ آئي ۶۵ سال گذري چڪا آهن. ڀل هزارين سال به گذرن، اگر صحيح دڳ نه وٺبو ته ڪو لاڀ يا ڦل ملڻ جي اميد ڪرڻ، ٻٻرن کان ٻير گهرڻ جي مترادف ٿيندو.
نيٺ ٿيڻ ڇا گهرجي؟
منهنجو خيال آهي ته سنڌ جي ٿنڪ ٽينڪ (Think tank) کي، جيڪا پاڻ کي سنڌي معاشري ڏانهن جوابده سمجھي ٿي ۽ پنهنجي ضمير جي ھٿئون ڪجھ نه ڪجھ ڪرڻ چاهي ٿي، سياست کي خيرآباد چوڻ گهرجي. هيترا سال نعريبازي ڪئي آهي، وريو ته ڪجھ به ڪو نه آهي. اڳي کان وڌيڪ نڌڻڪا ٿي ويا آهيون. تنهنڪري ليڊرن بدران ورڪر تيار ڪرڻ گهرجن. اسان چاهيون ته سڀني ڇڙوڇڙ ماڻهن، پ پ پ کان گذريل دؤر ۾ لوڪل باڊيز جو بل واپس وٺرايو. اهڙي نموني تعليم جي نقطي تي متفق ٿي، جدوجهد ڪرڻ گهرجي.
هتي پاور، هميشه ڏاڍي مڙس وٽ رهيو آهي. اُهو هاڻي، انصاف ڀرئي معاشري قائم ڪرڻ لاءِ، شريف ماڻهوءَ جي هٿ ۾ اچڻ گھرجي. ٻئي هٿ ۾، کيس شاھ جو رسالو ھئڻ گھرجي. جيڪو وري شاھ جي آيتن کي مڃتا نه ڏئي، ان کي جوڳي سزا ڏيڻ گهرجي. هر ضلعي ۾ وڪيلن جا پئنل ھئڻ گهرجن. اهڙي نموني استادن، پروفيسرن، ڊاڪٽرن ۽ انجنيئرن وغيره کي سوشل ورڪ ڪرڻ لاءِ تيار ڪجي. ڇا هر ضلعي مان ڏھ ماڻهو ملڻ مشڪل آهن؟ سڄي سنڌ مان اسان تقريباً هڪ سؤ ماڻهن جي اسيمبلي فورم ٺاهي سگهون ٿا۔ پنهنجو خرچ پاڻ برداشت ڪرڻ جي بنياد تي، سال ۾ ٻه دفعا، ڪٿي گڏ ٿي سگهون ٿا. ھيءَ رٿا افسانوي لڳي ٿي، پر ڪم ۾ هٿ وجهبو ته ڪجھ نه ڪجھ ڪري وجھبو. علم کان سواءِ، ڪجھ به نه آهي. مُٺ جيترن انگريزن، اسان سنڌين کان هٿيارن جي زور تي، آزادي کسي ورتي هئي. دنيا وارو اهو علم، اسان جي قوم جي هٿ نه ايندو ته فنا جي ڪُن ۾ غرق ٿي وينداسين. ڪو به اسان کي بچائي ڪو نه سگهندو.
اڄوڪي دؤر ۾ هي مضمون ۽ مقالا، تقريرون ۽ تحريرون، سڀ سنڌي پڙهيل ۽ اڻ پڙهيل ڄاڻن ٿا. اسان کي سنڌ ۾ ائين ڪم ڪرڻ گھرجي، جيئن حضرت عيسيٰ عليہ السلام جي پيروڪارن، مشنريءَ جي نالي، انسانيت کي دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڦهلايو. مان عيسيٰ عليہ السلام کي سوشلسٽ نبي ۽ موسيٰ عليہ السلام کي قوم پرست نبي چوندو آهيان. موسيٰ عليہ السلام جڏهن ڏٺو ته هڪ بني اسرائيل کي، ھڪڙو مصري ماري رهيو آهي ته هن اڳتي وڌي هُن کي ٿڦ ھنئي جنھن تي ھو مري پيو. حضرت عيسيٰ عليہ السلام کي ته گهر ۽ ٻار به ڪو نه هئا. نظرين کي قوت ٿيندي آهي. اسان کي ڪنهن نظريي تي هلڻو پوندو، اهو آهي سنڌين جي خدمت ۽ عظمت.
سپريم ڪورٽ، سنڌ ۾ تعليم کي سڌارڻ لاءِ، حڪمنانو ڏنو آهي. عمل ته حڪومت ڪرائيندي نه. ڪو به سڌارو اچڻو نه آهي، جيستائين سول سوسائٽي پاڻ ڪجھ نه ٿي ڪري. هر تعلقي نه ته ضلعي ۾ تعليمي آفيسرن، يونين جي عهديدارن ۽ استادن کي ڪٽهڙي ۾ بيهارڻ گهرجي. اهو ڪم سياست کان وڌيڪ مقدس آهي. ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ اڪيلي سر ڪورٽن جي آڌار تي هارين کي بٽئيءَ مان حصو وٺي ڏنو هو. هو با اخلاق ۽ Devoted ماڻهو هو، ته ڪجھ ڪري ويو. سائين جي ايم سيد سڄي عمر ڪشالا ڪڍيا. نتيجي ۾ مرڪز وارين سياسي پارٽين ٽوپي، اجرڪ ۽ گيتن کي پنهنجو ڪيو پر اصل نظريي جا اڄ به ايترا مخالف آهن جيترا ڪلھ هئا. اهو نظريو آهي؟؟ خوشحالي، حق وارثي، تاريخ تمدن ۽ اقتصادي وسيلا، سنڌي ماڻهن لاءِ هئڻ گهرجن. سنڌ، پنهنجي اصل حيثيت وڃائي ويٺي آهي، پر اسان کي سياست کان پاسيرو رهڻو پوندو. جيڪڏهن عوام چاهيو ته پوءِ سياست ڪاڏي ويندي. نابالغ ٻار، شادي نه ڪندو آهي. پاڻ ذهني طور بالغ ٿيون ته ايندڙ وقت ۾ سياست به ٿيندي. سنڌ ڪنهن ”بيڪريءَ جو ڪيڪ“ نه آهي جو هر ڌرتيءَ-لوڌيو کائيندو وتي. پير ۽ مير، واري واري سان، انهن جا اتحادي بڻبا وتن. ڪارلائل چيو آهي؛ ”نانگ پنهنجي کل تيستائين نه مٽائيندو آهي، جيستائين اندران سندس ٻي کل پچي راس نه ٿيندي آهي.“ تعليم جي تباهيءَ ۾ اسين سڀ هوش وارا ذميوار آهيون. تعليم جي سهاري، دنيا پنهنجو وجود بچايو آهي ۽ ترقي ڪئي آهي.
Education:- The aggregate of all the process by means of which a person develops abilities, attitudes and other forms of behavior of positive value in the society in which he lives.
***