4. سنڌ ۾ بجلي (بحران ۽ واپڊا جي آپدا)
سال ۱۹۶۲ع ڌاري، جنرل ايوب خان جي صدارتي اليڪشن کان پوءِ، اسان جي ڳوٺ مسوديرو، تعلقو رتوديرو، ضلعو لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي وڏن ڳوٺن خاص طور تي ميرپور ڀٽو (1) ۾ بجلي ان ڪري لڳي هئي جو ايوب خان جي بيسڪ ڊيموڪريسيءَ تحت، هر يونين ڪائونسل جي چيئرمين جي ڳوٺ کي بجلي ڏيڻي هئي. ميرپور وارا، ڀُٽي صاحب يعني ايوب خان جي ڌر هئا. جڏهن ته سردار غلام رسول خان جلباڻيءَ فاطمه جناح کي صدارتي ووٽ ڪيو هو. هڪ ڳالهه ظاهر آهي ته بجلي صرف ايوب خان جي حمايتين لاءِ ڪو نه هئي پر مخالف ڌر لاءِ به ساڳيو منصوبو هو. اهو ون يونٽ جو دور هو. ون يونٽ يعني سنڌ صوبو، خيرپور رياست، بهاولپور رياست، پنجاب صوبو، سرحد صوبو، قلات رياست ۽ بلوچستان جو انتظامي يونٽ ملائي، اولهه پاڪستان نالي سان هڪ صوبو ٺاهيو ويو هو. اها بي ايماني اوڀر پاڪستانين جي برابريءَ لاءِ ڪئي وئي هئي، جيڪا يحى خان ۱۹۷۰ع جي اليڪشن دوران، بلوچستان کي صوبائي حيثيت ڏئي، رياستون ختم ڪري، پنجاب، سنڌ ۽ سرحد کي الڳ صوبي طور بحال ڪيو.
جڏهن بجليءَ جا پول ۽ تارون لڳيون هيون ته اسان کي لغڙن اڏائڻ ۾ تڪليف ٿي هئي. جڏھن ته بلبن، رات کي ڏينهن بڻائي ڇڏيو هو. سانوڻ ۾ پکن جي هوائن، گهرن کي جنت بڻائي ڇڏيو هو. معمولي بل هوندو هو. ڪو به چوري نه ڪندو هو. اها سنڌ بااخلاق، مهذب، ايماندار، صابرين، غربت ۽ امن امان واري اکين سان ڏٺي، جنهن کان اسان جي اولاد محروم آهي. اهي غيرتمند سنڌي قبرن ۾ هليا ويا ۽ ڪتابن ۾ هميشه زندهه رهندا. اڄوڪو دجالي دور نه هو؛ جو ماڻهو، ٻار ۽ عورتون ڍورن ۽ ڍڳن وانگر ٻڪرين ۽ رڍن وانگر چوري (اغوا) پيا ٿين. عزت ۽ شرافت سڀ ڪجهه هو. پئسي جي اهميت ثانوي هئي. چوندا هئا؛ دولت، هٿن جي مَر آهي.
غربت، مِهڻو ڪو نه هوندو هو. چور ۽ بدماش ٿيڻ، ذلت هوندو هو. هر ڪو پورهيو ڪري، پنهنجي گهران تران حلال کائيندو هو. گهُري اڌارو وٺبو هو، ڇنڻ جو رواج نه هو. آهستي آهستي ڌارين جي اچڻ، ريڊيو، اخبارن ۽ ميل جول وغيره اسان کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. هاڻي اسان جا لڇڻ؛ وڏيرن، آفيسرن، حڪمرانن ۽ غلط ماڻهن جهڙا ٿيا آهن. نتيجي ۾ سڀئي مصيبتن ۾ آهيون. ٻيا ته ٺهيو، گهر وارا، ڀائر ۽ اولاد به هڪٻئي کي ڪو نه ٿا سڃاڻون. رڳو هڪڙي دانهن آهي؛ اسان سِڱَن وجھرائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي، الٽو ڪَنَ به ڪپائي آياسون.
نئون ديرو، ڀٽن مان ڦري هاڻي زردارين جو شهر ٿي پيو آهي. اڳتي جي خبر خدا کي. پ پ پ جي گذريل دور ۾، پنج سال اسان لوڊ- شيڊنگ نه ڏٺي. چوويھ ئي ڪلاڪ بجلي هوندي هئي. نواز شريف جي حڪومت اچڻ کان پوءِ، نئين ديري وارن کان، سڀ پَلوَ اڳاڙجي ويا آهن. هڙتالون، جلوس، اخباري بيان پر ”پئنچن کي مُهت آ، نياز آ اتي جو اتي“، وڏي عذاب ۾ آهيون.
۱۶ ڪلاڪ، ۱۸ ڪلاڪ، ۱۲ ڪلاڪ، ۱۰ ڪلاڪ بجلي نه هوندي آهي. رمضان شريف جي مھيني اندر، برڪت ڀريي مھيني جي صدقي، ڪجهه رليف مليو. بجلي پوءِ به هر هر ٽِرپ پئي ٿئي. سرنديءَ وارن وٽ جنريٽر، سولر سسٽم ۽ يو پي ايس وغيره آهن. اهي خرچ ۷۰ سيڪڙو نئون ديرائي برداشت نه ٿا ڪري سگهون.
سرڪار کي گهڻو بُرو ڀلو چئون ٿا، پر اڄ پنهنجي ڪردار تي به لکڻ لاءِ مجبور آهيان. نه شاگرد پڙهِي، امتحانن جي تياري ڪري ٿا سگهن. نه وري آرام سان ڪاروبار ڪري سگهجي ٿو. نه ڪو ئي اسپتالن ۾ مريضن جي آپريشن وغيره ٿي سگهي ٿي. گهرن ۾ بيچيني آهي. ڄڻ سڄي سنڌ پاڳل بڻجڻ جي ويجهو پئي ٿيندي وڃي. هن شهر ۾ بغير ميٽرن جي اي سِيز جو تعداد، هر سانوڻ ۾ وڌندو رهي ٿو. مون کي ياد آهي ۲۰۰۸ع ۾ اي سيز جو تعداد ۴۵۰ کان مٿي ڪو نه هو. هاڻي انهن ۾ گهڻو واڌارو اچي چڪو آهي. گهر، اوطاقون، دوڪان، مدرسا ۽ مسجدون به اي سي لڳل ٿي پيا آهن. واپڊا وارن سان سڀني جي ڏيتي ليتي آهي. جيڪي انهن کي پئسا نه ٿا ڏين، انهن جي گهر جي بلن ۾ لکين روپيا بقايا لڳل آهن.
شهر جا ۳۰ سيڪڙو ماڻهو، اي سي هلائن ٿا. باقي ۷۰ سيڪڙو بلب ۽ پکي تي گذارو ڪن ٿا. انهن مان اڌ ماڻهن وٽ ميٽر نه آهن. انھن کان به، واپڊا وارن طرفان هر محلي ۾ مقرر ٿيل ماڻهو، اوڳاڙي ڪري کين پھچائين ٿا. ڏيتي ليتيءَ جي اهڙي چين آهي، جنهن کي ڪٿي به ثابت ڪري نه ٿو سگهجي. تنھن ھوندي به هڪ ثبوت ڪافي آهي ته گهرن ۾ بجليءَ جو سامان، استعمال هيٺ آهي. بجليءَ جو ميٽر نه آهي ته بل ڇو ايندو؟ اهڙو جادوئي سسٽم.
هونئن ته سڄيءَ سنڌ ۾، ھفتن جا هفتا ۽ مھينن جا مهينا، ٽرانسفارمر خراب آھن يا سڙيل آهن. ڳوٺاڻن کي، هزارين روپيا گڏ ڪري، رشوت طور ڏيڻا پوندا آهن، پوءِ به ٽرانسفارمر هليو ته شڪر ڪن. مزي جي ڳالهه ته پئسا به اهي گڏ ڪندا آهن، جن وٽ سڌو سنئون اي سيون هلنديون آهن. پر پئسن جو بار، سڄي ڳوٺ تي رکندا آهن. ڳوٺاڻن کي وري ميٽر نه هوندا آهن. جن کي ميٽر آهن، اهي بل ڏسي اندر ئي اندر ۾ دونهين وانگر پيا دکندا آهن ته ناحق وڏا ميٽر هڻائي ويا، هاڻي ته ڏچو ئي ڏچو آهي.
لاڙڪاڻي ۾ نيب وارا پهتا آهن، وٺ پڪڙ آهي. لاڙڪاڻي جيل جي بجلي ڪٽيل آهي، ڇو ته ڪروڙن ۾ بل رهيل آهي. ٿيندو ڪجهه ڪو نه. ڇو ته تقريباً ستر سال هن معاشري کي ايئن ئي بگڙجندو ڏسون ٿا. بجلي اچي ٿي ته ٽي وي تي ڏسجي ٿو ته توهان اسان جهڙا انسان، شاندار ڪوٺين مان نڪري، اي سي گاڏي تي چڙهي، ٿڌن هالن يا آفيسن ۾ اچن ٿا. ڪوٽ سوٽ، سياري وارا پيا اٿن. سنڌ ۾، سج نيزي پاند آهي. ڪامڻ ۽ بُڪين جون بيماريون وڌي رهيون آهن. ٻار ۽ مور مري رهيا آهن. چمڙيءَ جون بيماريون ۽ ذهني بيماريون وڌي رهيون آهن. پر وس وارا چوندا ته؛ ”ادا! سانوڻ باقي ٽي مهينا، دِل نه لاهيو، پوءِ ته موجان ئي موجان.“
مٿي ڳالهه ڪري چڪو آهيان ته ڳوٺ ۾ بجليءَ جا ڪارا ۽ ننڍا ميٽر هوندا هئا. نئين ديري ۾ گهر ٺھي مڪمل ٿيو ته ڳوٺ جي گھرن جا ميٽر ۽ سروس وائر، رتيديري واپڊا جي آفيس ۾ جمع ڪرايا هئا. ڪجهه سالن کان پوءِ خبر پئي ته بجليءَ جا بل اچي رهيا آهن. مشرف دور ۾ سختي ٿي ته مان محتسب اعلى (صوبائي) کي شڪايت ڪئي ته بل بوگس آهن. اسان نئين ديري لڏي آيا آهيون. اتي ته جايون به پٽ ٿي ويون آهن. آخر ۳ سال حاضريون ڪاٽيون، پوءِ منهنجي حق ۾ فيصلو آيو.
اهڙي نموني سڄيءَ سنڌ ۾ اربين روپين جون بوگس بقايائون آهن. ڇا ڪجي؟ ميٽر ريڊر سنڌي، SPOs مهراڻ جا قومپرست، سياستدان ۽ حڪمران سنڌي، شڪايت ڪيون ته ڪيون ڪنهن جي؟ ڪاش! نورالدين سرڪي جيئرو هجي ها ته سڄيءَ سنڌ جو ڪيس مفت ۾ وڙهي ها.
چوندا آهن ته حقيقي عالم ۽ دانشور، قومن جو اثاثو هوندا آهن، سو اڄ سراج ميمڻ ياد پيو اچي. هن ڪافي عرصو اڳ ”جاڳو“ اخبار جي مستقل ڪالم ”رتي جي رهاڻ“ ۾ لکيو هو ته:
”اسان جا سنڌي دبئي ۽ مشرق وسطى ۾ مزدوريون ڪري، خون ۽ پگهر ڏئي، اليڪٽرانڪ جو سامان آڻن ٿا. اڳتي ته بجلي ئي ڪو نه هوندي پوءِ اهي بيڪار گهرن ۾ پيا هوندا.“
سراج اهو سنڌي هو، جنهن کي CSS پاس ڪرڻ کان پوءِ، نوڪري ملي هئي. هن کي ائين چئي نوڪريءَ مان ڪڍيو ويو هو ته؛ ”توهان جي ايم سيد سان گڏجي پمفليٽ لکيو آهي سو پياري پاڪستان ۾ نوڪري ڪرڻ لائق ناهيو.“
سو يار! ولي خان جو پٽ، غوث بخش بزنجي جو پٽ، شاهه محمد شاهه، ڄام ساقي ۽ غلام قادر پليجو وغيره سڀ توهان جهڙا پاڪستاني ٿي چڪا آهن. هاڻي ته اسان کي سڪون سان جيئڻ ڏيو. عمل، انصاف، مالي وسيلا، درياءَ جو پاڻي، ڪسٽم جو روينيو، ڌارين جي لوڌ، چائنا جي ڪاريڊور مان سنڌ جو حصو، آءِ ايم ايف جي قرضن جو حساب ڪتاب ته توهان کان ڪو نه ٿا گهرون. صرف پکي جي هوا ۽ بجليءَ جي روشني به نه ٿا ڏئي سگهو، ته ڏيو سنڌ ڪنهن کي ٺيڪي تي. ماڻهو ماضيءَ مان سکندا آهن پر اوهان پاڻ مان به نه ٿا سکو.
شل! اوهان به هوا ۽ روشني لاءِ سڪندا رهو، تڙپندا رهو!
***
_______
(1) سردار پير بخش خان ڀُٽي جو ڳوٺ