5. سانگھڙ جو سفر (عبدالغفار تبسم سان ملھايل شام جو احوال)
پٽن عبدالله ۽ تاج سان، ڪجهه ٽائيم رهي، چانهه پي، رشيد ڪٽپر صاحب وٽ فليٽ تي پهتس، جيڪو نسيم نگر جي ويجھو ئي ھيو. رات جو احسان راهوجو صاحب مليو. گڏجي ماني کائي، سمهڻ جي ڪئي ته راهوجي صاحب آفر ڏني؛ ”سنڌ ميوزم جي ممتاز آڊيٽوريم اندر، سنڌي ٻولي قومي ٻوليءَ بابت گڏجاڻي آهي، آخر ۾ راڳ رنگ آهي، هلو ته هلون.“
ڪٽپر صاحب هلڻ لاءِ تيار نه ٿيو. ٿڪل هجڻ جو عذُر ڏنائين. پاڻ نڪري پياسون. قاسم آباد، گذريل ڇهن مهينن ۾، وڏي ترقي ڪئي آهي. روڊ رستا ۽ چوراها ڏسي، دل کي آٿت مليو.
سنڌ ميوزيم ۾ پهتاسون ته ڊاڪٽر صاحب وارا تبسم سميت کلندي مليا. خان صاحب، ميار ڏني ته؛ ”اوهان نه آيا.“ اتي ئي نوابشاهه وارو قاضي پريتم به مليو. ڪجهه ٽائيم مقررن جون تقريرون ٻُڌيون. هال ڀريل هو. راهوجي صاحب کي مهمان ملي ويو. هن کي، کيس ماني کارائڻي هئي. مان اتي ئي رهڻ تي ترجيح ڏني.
گهُت هڻي، ڊاڪٽر صاحب جن کان بنا ٻڌائڻ جي ٻاهر نڪري آيس. نياز حسين ملي ويو. چانهه جي تلاش ڪئيسون پر ڪو آثار نه مليو. سڄي ڏينهن جو ٿڪ ظاهر ٿيڻ شروع ٿيو. هال ڏانهن واپس وڃڻ جي بجاءِ، نياز حسين سان ڪچهري ڪرڻ لڳس. راهوجو صاحب آيو ته ٻاهران ئي راڳ جا آلاپ ٻڌي، واپس فليٽ تي پهتاسون.
معمول موجب، صبح جو سوير سجاڳ ٿي تيار ٿيس. گڏجي نيرن ڪري، عبدالغفار ڀٽي ۽ ڊاڪٽر صاحبان جو انتظار شروع ٿيو. پوءِ جيئن ٿيندو آ، تيئن ٿيو. سانگهڙ جي تاريخي ماڳن ڏسڻ تان مون پاڻ پلي ڇڏيو، ڇو ته ٽائيم ئي ڪو نه ملندو.
برهمڻ آباد (منصوره يا دلوراءِ)، گڙنگ بنگلو، مُکيءَ جي ٻيلي واري سرزمين ۽ ڍنڍ وغيره (جيڪي نشان به ختم ٿي چڪا آهن)، آخر ۾ ۱۲ بجي حيدرآباد ڇڏيوسين. احسان علي راهوجي سان مان ۽ نصير مرزا صاحب، ڊاڪٽر صاحب سان ڀٽي صاحب ۽ انعام شيخ، رشيد ڪٽپر صاحب سان حق نواز سومرو صاحب گڏ هو. خان صاحب، گهر جي اڪيلائي سبب، اسان سان گڏ رفيق سفر نه ٿيو.
سفر ۽ ڪچهريءَ دؤران، يادن پنهنجا ڪَرَ کنيا. ڪافي عرصو اڳ برساتن جي موسم ۾ (جون جولاءِ جي موڪلن ۾) ٽنڊو آدم، سانگهڙ، سنڌڙي، ميرپورخاص کان عمرڪوٽ تائين ويا هئاسون. بسن تي هلندي ٿڪبا ڪو نه هئاسون. ڪو ماڻهو پڇندو هو ته؛ ”اتر جا آهيو؟“ اسان جون واڇون ٽڙي پونديون هيون. فخر سان چوندا هئاسون؛ ”لاڙڪاڻي جا آهيون.“ ايئن رلندي ڀٽڪندي، سنڌ گهمندي، سرور ماڻيندا هئاسون. هاڻي ڏٻري ڍور وانگر ٿي پيا آهيون. جلد ٿڪجي پئون ٿا. جڏهن پراڻي سنگت ملندي آهي ته چوندي آهي؛ ”ڪافي ماڳ مڪان رهيا پيا آهن. اسان کي گهمائين نه ٿو؟“ کين مرڪندي جواب ڏيندو آهيان؛ ”اڳ غربت هئي، جواني ۽ جذبو هو، رت ۽ ستُ هو. هاڻي پئسا آهن، ٻيو ڪجهه نه بچيو آهي. اوهان وٽ ڪارون آهن، پوءِ به اوهين نڪري نه سگهندا.“ چوندا آهن؛ ”سچ آهي! پر پوءِ به ڳالهين ڪرڻ تي خرچ ڪو نه ٿو اچي.“
تازو ڪراچيءَ مان ستون Oxford وارن جو ڪتابي ميلو ۽ گڏجاڻيون ڏسي موٽيو هيس. (۵، ۶، ۷ فيبروري سال ۲۰۱۶ع). لکڻ جو مقصد اهو آهي ته اسان کي ڌارين ۽ ٻين کي به ڏسڻ ۽ سکڻ گهرجي. ٻڌايائون ته گذريل سال، سوا لک ماڻهو شريڪ ٿيا هئا. هاڻي هن سال، اڳ کان وڌيڪ آهن. گذريل دفعي، هڪ به اسٽال، سنڌي ڪتابن جو نه هو. هن سال، ڪلچر ڊپارٽمينٽ جو هڪ اسٽال ھيو. جڏهن ته ٻيا سنڌي علمي ادارا سڀ بجيٽ پئٽرول وغيره تي خرچ ڪري Balance Nil پيا ڏيکارين.
رشيد احمد ڪٽپر صاحب، شروع کان، تبسم صاحب سان شام ملهائڻ واري رٿا لاءِ ٻڌائيندو آيو هو. تنھن ھوندي به، اتي پاڻ ملھائڻ لاءِ، ڪا تياري نه ڪري سگهيو هئس. ڪنهن پروگرام کي ميچوئر ٿيڻ تائين، ڪافي مرحلن مان گذرڻو پوي ٿو. اها خبر انهن کي هوندي، جن اهڙا پروگرام ڪيا هوندا. سنگت جا انگل آرا، ڏک ڏوراپا ۽ مھڻي آب ڊائلاگ ماڻهوءَ کي ساڻو ۽ پريشان ڪري ڇڏيندا آهن. هٿ ڪڍڻ لاءِ ماڻهو مجبور ٿي پوندو آهي. پر نواز ڪنڀر جي سٿ وارن همت ڪئي، سول سوسائٽي ۽ ٻين جي ساٿ سان پروگرام جو آخري ڏينهن مٿان پھچي چڪو آهي.
مون سوچيو؛ پروگرام وارو ڏينھن، آفيشلي ھڪ ورڪنگ ڊي آهي. ادبي پروگرام ۾ ماڻهو ايندا الائي نه. ڇو ته اديب، دانشور ۽ شاعر وغيره سڀ سرڪاري ملازم هوندا آهن. ڊيوٽي ڏئي، ٿڪجي گهر ايندا آهن. وري تيار ٿي، پروگرام ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ، قرباني ڏيڻي پوندن.
رستو سٺو ڪو نه هو، پر خراب به ڪو نه ٿو چئي سگهجي. سڄي سنڌ، روڊن جي حوالي سان کيڙي لڳي پئي آهي. حڪمرانن، پنهنجي اچڻ وڃڻ لاءِ، روڊن تي خرچ ڪري، يورپ جهڙا روڊ ٺاهيا آهن. مون کي لاڙڪاڻي ۽ خيرپور جي شهرن ۽ لنڪ روڊن جي ڄاڻ آهي.
هڪ ٻه فون ڪري، وري سنڌ ۽ سانگهڙ تي سوچڻ لڳس. ۱۸۴۳ع ۾ سنڌ، انگريزن غلام بڻائي. ۱۹۴۳ع ۾ سنڌ ۾ حُر تحريڪ کي ڪچلڻ لاءِ انگريزن مارشل لا لڳائي. هوائي حملا ٿيا. ايتريون گرفتاريون ٿيون، جو جيل ڀرجي ويا. پير صاحب پاڳاري سورهيه بادشاهه سان خادمي مريدي جي رشتي ۽ نسبت سان، سنڌين کي ڍورن ڍڳن وانگر واڙيو ويو. بلوچستان مان بگٽي ۽ ٻين قبيلن کي جاگيرون، مراعتون ۽ هٿيار ڏئي حُر تحريڪ کي ڪچليو ويو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ، انهن قربانين عيوض ميوزم ۽ يادگار ٺاهيا وڃن ٿا. سوين ڪتاب اچڻ گهربا هئا. لئبرريون قائم ٿيڻ گهربيون هيون. مختصر ماڻهن کي مٿي کنيو ويو. سانگهڙ ۽ سنڌ کي ڇا مليو؟
حُر تحريڪ کي آءٌ سنڌ تحريڪ سڏيندو آهيان. ڇو ته مان سياسي ماڻهن وانگر مفاد ڪو نه ٿو رکان. صرف مختصر پڙهيل سنڌيءَ جي اينگل سان سوچيان ٿو. ڀلا MRD تحريڪ به ته ناڪام ٿي هئي. ان کي سنڌ جي تحريڪ ڇو ٿا سڏين. اسلام آباد جي حڪومت حاصل ڪرڻ ۽ جمهوريت جي بحاليءَ جي تحريڪ هئي. آمريت کي هٽائڻو هو. ڪجهه وقت کان پوءِMRD جا Goals, Aims & Objectives حاصل ٿيا هئا. مليو ڇا هو توهان کي، مون کي ۽ سنڌ کي؟ ڀُٽي صاحب جي ڦاهي يا شهادت مان سنڌين کي سکڻو هو. بدلجڻو هو. پر رهندو بينظير کي به وڃائي ويٺاسين. اهڙي سياست ۾، ايئن ئي ٿيندو آهي.
ان ۾ ڪو شڪ نه آهي ته MRD جي تحريڪ ۾، سنڌين جان جي بازي لڳائي حصو ورتو هو. جڏهن مچ تي پروانا گڏ ٿيا هئا ته وڏيرن، پيرن ۽ تحريڪ هلائيندڙن ماڳھين تحريڪ تان ئي هٿ کڻي، اقتدار لاءِ ڳالهيون ڪري، سڀ ڪجهه نيلام ڪيو هو.
مون کي سنڌ تحريڪ سان دلچسپي آهي. پاڪستان ٽوڙڻ جي ڳالهه ڪو نه ٿو ڪريان، پر جاگرافيءَ جي هڪ انچ، تاريخ جي پني، وسيلن جي ٻُڪَ، سنڌوءَ جي پاڻيءَ، ٻولي، ڪلچر ۽ روزگار وغيره تان هٿ کڻڻ لاءِ تيار نه آهيان. سنڌ ۾ ڌاريو ايئن رهي، جيئن سعودي ۽ متحده امارات ۾ ڌاريا مسلمان رهن ٿا. سنڌ، پاڪستان ۾ ائين ڏسڻ چاهيان ٿو، جيئن دنيا جي ملڪن ۾، معاشرن ۽ جمهوري سوسائٽين ۾، فرد ۽ قومون، عزت ۽ احترام سان رهن ٿا. مان ڇا ڪريان؟! سياست ته منهنجي وس جي ڳالهه نه آهي.
مرشد لطيف چواڻي:
لفظ واڳون ٿي وريام، پاڻان پڙهيم جي.
سڄي سنڌ ڪمپرومائيز ڪري وٺي، پر مان انهن سان گڏ آهيان، جيڪي عملي طور چون ٿا ته؛ سنڌ جا سور، اسان جا سور آهن ۽ انھيءَ ورثي/ ملڪيت تان، هٿ ڪو نه کڻنداسون.
ڪي ڪي تنظيمون ۽ فرد، مٿين ڳالهين کي ورجائين ٿا. پر سندن حاصلات، پنهنجي ذات کي اڳتي وڌائڻ سان گڏ، سچن ماڻهن کي پٺتي ڌڪڻ به آهي. اسان سڀني کي لالچ ۽ لوڀ ڇڏي، اهڙو سنڌي معاشرو اڏڻ گهرجي، جيئن دنيا جي سڌريل جمهوري معاشرن ۾ فردن ۽ قومن کي حق مليل آهن. اسان وٽ ته جمهوريت، عرب ملڪن جي ڊڪٽيٽرشپ ۽ بادشاھتن کان به بدتر آهي. پورو ملڪ، مڪمل ڦرلٽ ۽ ڏاڍو سو گابو جي ور چڙهيل آهي؛ نه قانون، نه انصاف، نه روزگار، نه امن امان، نه تعليم، نه صحت جو اونو. ٽاڪ شوز ۾ سرڪاري نمائندن جون ڳالهيون ٿين ٿيون. ٻڌجن ته وڃ! سنڌ ته يورپ ٿي وئي آهي. گهر کان ٻاهر نڪري ڏس ته ڀينگ لڳي پئي آهي. گذريل ڏهن سالن کان سنڌ جي بجيٽ ڪاڏي وئي. ٺڳن، پنندڙن ۽ ٺيڪيدارن جو تعداد وڌي ويو آهي.
عبدالغفار تبسم ڀَٽي، نئين ديري جو آهي. ھن وقت تائين، چوڏھن پندرھن ڪتاب شاعريءَ جا ۽ هڪ ڪتاب يادگيرين تي مشتمل، ڇپائي چڪو آهي. هن وقت سندس عمر ستھٺ اٺھٺ سال ٿي وئي آهي، پر ٿڪو ڪو نه آهي. مسلسل لکندو اچي. سڄي سنڌ ۾ اٿندو ويهندو پڻ اچي.
فرد جي ذات لاءِ، پيار ضروري آهي. انفراديت کان اجتماعيت ڏانهن سفر، ڏاڍي سليقي سان ڪيو اٿائين. ڪٿي ڀٽڪيو ڪو نه آهي. اهڙو ڪم ڪو نه ڪيو اٿائين جنهن تي اسان نئون ديرائي، کيس ڏوراپو ڏيون. هو هر ڪنهن سان ڏاڍي ذميواريءَ سان نڀائيندو ۽ سنڀاليندو اچي.
هو ننڍي هوندي کان خوشحال گهر جو لاڏلو رهيو آهي. سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن جا سُور، سندس سوچن جو محور رهيا آهن. تجربن ۽ مشاهدن جي آڌار تي، ڊبل اسٽينڊرڊ ۽ منافقيءَ وارن کان ٿورو پرڀرو رهي ٿو. خاموشيءَ سان سوچيندڙ ۽ شاعري سرجيندڙ انسان جا خيال، هنن بيتن مان پروڙيو.
ميلان ڪنڊيرا، سارتر، گيتانجليءَ وارا،
گرديو شاهه، خٽڪ، او رسول حمزا توف،
هيڏيون پڪارون ٻُڌي، ڪاٿون واهرون ته ڪيو.
او منهنجي چي گويرا جا عظيم ڪاسترو،
آزاد افق جي سورج جا مهڪندڙ شعاعو،
ڪو ته آزادين جي ڌيرن مان اچي،
ڪتاب سونهن کڻي ساڻيهه چميو.
وستيءَ تي طوفان پئي ڪاهيو، ڇا ٿيندو،
مان ته سڏيو پئي، ڪنهن نه ڪنايو، ڇا ٿيندو.
هيڏي ساري ڳوٺ مان مهلَ تي ڪو نه پُڳو،
هينئر ڪنجهڪو، هينئر سعيو ڇا ٿيندو. (ص: ۹۸)
سوڍن سورمن کي، ڪي عرصا لنگهي ويا،
ڪنهن باغيءَ وري ڀونءِ کي، سِر ئي نه آڇيو.
ڪو جُنگ، جوءِ تي سر گهورڻ ئي نه پڄندو،
ته ويران مقتل جو ڪهڙو ڏوهه. (ص: ۱۰۷)
پيڙهين جون پيڙهيون لنگهيون،
سڻڀيون جن ڳنڌيون (2) نه ڳُتيون (3) ،
ڪيترا ورهيه ٿيا الڪن ۾،
سـنـڌيــاڻـيــون نــه سُــتــيــون.
چنڊ رات جي ٿڪل پھر ۾ وسمي دل چيو؛
ڪنھن عشق کان سواءِ سُـھائـي به ڇـا رھـي.
شاعريءَ لاءِ تبسم چوي ٿو:
شاعري به عجب شيءِ آ، جو نيڻين کي بند ڪري،
ويهجي، مراقبو ڪجي، دنيا نظارجي.
عشق لاءِ چوي ٿو:
سورن کان سواءِ سڀ منهنجو،
تنهن جي دوستيءَ جي نانءُ
سوچون، ننڊون، اوجاڳا،
هڙ ئي دل لڳيءَ جي نانءُ.
سماجي ساڃاهه کي شاعريءَ جو لباس هيئن پارايو اٿس:
ليلا چيو؛ او ڍوليا! ڀورائيءَ جي ڀُل هئي،
ور چيو؛ ور جو وڪڻجڻ، سوداگريءَ جي نانءُ.
وڌيڪ لکي ٿو:
تبسم جيڪا ڀنڀوري، جوانيءَ جي آر ۾،
هر ڀنئوري تي ڀنڀلجي، تنهن سان لونءِ ڇا لائجي!
ڪنهن کي ايلاز ڪندي چوي ٿو ته:
ضبط ڪيون وتان، امتحان وٺين متان،
مَن متان ٽٽي پوان، گهاوَ ايترا نه ڏي،
او پرين سزا نه ڏي، درد جي دوا نه ڏي.
تون پري، تبسم پري، وقت ويڇا ويو ڪري،
درد جي دُکن پيا، انهن کي هوا نه ڏي!
او پرين سزا نه ڏي، درد جي دوا نه ڏي.
مشورو:
پتڪڙا ماڻهو، اڏرڻ جون اهلون نه ڪر،
اڀ ۾ هنج ڀي اٿئي، ڏاڍيون ڪڍندءِ وڏون.
رستن ۾ صرف هڪڙو جهنگ ئي ناهي،
ميان اداسيءَ سان هيڏي دس تي هليو آن.
سياسي نه مهاجر نه تون ڀکشو آهين،
ڪهڙو پلُ ٿئي، باقي ڇا تي بانوريو آن.
ڪتاب جو پل جهومي جهول ۾: (ص: ۹۴)
سونهن جي سرابَ ڪيئن سٽيو ڪا ڄاڻ ئي نه پئي،
جيئڻ جو رخُ ڪٿان مٽيو ڪا ڄاڻ ئي نه پئي. (ص: ۹۵)
رهبرن ڪاڻ هر دور ۾ پونءِ کي،
ڪو سيد، نياز، اياز ڏيندا هلو. (ص: ۹۹)
او ڌرتي! مان تنهنجي رکت ڏيندي ڏيندي،
رهندو تنهن جو مان قرضي ٿيندو وڃان ٿو.
سنڌ ٽي وي وارن جو فلمايل قومي گيت ۽ شاندار پس منظر ۾ ڳايل آهي.
هزارين صفحن مان ڇا کڻي ڇا لکجي، ڇا ٻڌائجي ۽ اوهان ڪيترو ٻڌندا. بهتر ائين آهي ته عشق ڪيو پاڻ سان، گهر سان، محلن، ڳوٺن، شهرن ۽ سنڌ سان، سونهن ۽ انسانيت سان، شرافت ۽ خوشبوءِ سان، دائمي سڪون ڳوليو، مادي آسائشون ڪجهه ڪو نه آهن.
تبسم جو چؤسٽو آ:
ننگين پيرين نٽهڻ ۾ تڙڳڻ لاءِ ڊوڙي،
چينل واهه، ڇنڊڻ ۾ موٽڻ گهران ٿو.
او تبسم مان مطلب ته موٽي اتي ئي،
نئون ديري جي نٽهڻ ۾ موٽڻ گهران ٿو.
هي سوچيندڙ ڪوي، جڏهن پڙهيل لکيل حڪمرانن، آفيسرن، دانشورن ۽ دوستن جون غلط حرڪتون ڏسندو آهي ته ڏکوئجي پوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن ذاتي محفلن ۾ شروع ٿيندو آهي ته آءٌ دنگ رهجي ويندو آهيان. وڏي واڪي چوندو آهي؛ ”هاڻي! هتي رهڻ جو ڪو جواز نه آهي. آمريڪا هليو ويندس.“ اتي سندس پٽ رهي ٿو. مون کي يقين آهي جيڪڏهن آمريڪا يا يورپ هليو به ويو ته ڪجهه وقت رهي وري موٽي ايندو. صرف پنهنجي ڪجهه وقت لاءِ حساسيت گهٽائيندو. جيڪو جوانيءَ ۾ سنڌ، نئون ديرو ۽ سنگت کي ڇڏي نه سگهيو، سو پوڙهائپ ۾ اجنبي ديس ۾ رهي، سڪون ڪيئن ماڻيندو!
عبدالغفار انهن انسانن مان آهي، جن جا گهراڻا خوشحال رهيا آهن. هو هن معاشري کان لاتعلق ٿي، خوش رهي نه ٿو سگهي. هن جو جسم آسائش پسند آهي، پر هن جو روح رڙندو رهيو آهي. سندس شاعري، انھن رڙين جو عڪس/پاڇو آهي. بي قدري سنڌ ۾، الائي ڪيترا انسان آهن، جن کي هن معاشري جي بدلجڻ جو اونو آهي. ايئن ڇو آهي؟ ڇو آهي؟ ڇو جو بهتر سنڌ ۾ اسان جي اولاد ۽ سنڌ جو مستقبل آهي. معمولي ڳالهه نه آهي. ”وڍيو آهين ته ويهه! نه ته هنن ڳالهين کي معمولي ڳالهه نه سمجهه!“
اسان جي فلاسافي، سنڌ جي فلاسافي آهي. هنن محفلن مان ڪجهه ورڻ گهرجي، نه ته ڪتابن ۾ به لڀون الائي نه! ڇو ته لپي به بدلجي پئي. هڪ دوست سفر دوران ايس ايم ايس ڪيو ته؛ ڪٿي پهتو آهين؟ جواب ۾ لکيومانس؛ “Waggan” جواب ۾ لکيائين؛ But Where. نيٺ فون ڪري ٻڌايومانس؛ ”وڳڻ پھتو آھيان پيارا!“ هاڻي سوچ ته اسان جي سنڌي ٻوليءَ کي نيٽ ۽ موبائيل ڪيڏو هاڃو رسائيندي. ٻوليءَ جي ماهرن کي گڏ ٿيڻ گهرجي. رومن انگريزيءَ ۾ ۵۲ اکرن جي پٽي تيار ٿيڻ گهرجي. ڊاڪٽر خليل الله شيخ سان مان اوهان کي ملائيندس هو ماهر نه آهي، انگريزي ۽ سنڌي سٺي اٿس، ڪم جو ماڻهو آهي.
مان سمجهان ٿو ٿه مٿين سوچن سان سھمت، رڳو اڪيلو مان ڪو نه آهيان. ڇڙ و ڇڙ، سوين نه پر هزارين اهڙين سوچن سان لاڳاپيل آهيون. پر ڪمزوري اها آهي جو اسان سياسي نه آهيون. پاڻ ۾ رابطو نه آهي. گذريل دور جا تلخ تجربا آهن. سياسي ماڻهن، نظريا ۽ ڳالهيون ته سٺيون ڪيون، پر عملي لحاظ کان ڏاڍي بداعتمادي پيدا ٿي آهي. ڀُٽي صاحب جي دور تائين، ايجنسين جي وٺ پڪڙ، لکڻ ۽ ڇپجڻ تي پابندي، ڪورٽون، سزائون ۽ وري ضياءُالحق جي دور ۾ قيد، ڪورٽون، ڪيس ۽ ڦٽڪا. هاڻي اسان سڀ شوبز جا ماڻهو ٿي ويا آهيون. جيئڻ جي خرچ پکي، هر ڪنهن کي ساڻو ڪري ڇڏيو آهي. هر هنڌ، ڪمرشل ازم آهي. نيٽ طرفان، فيس بوڪ وغيره وارين سهولتن مخصوص ماڻهن کي ڳنڍيو ته آهي پر جڏهن وڃي انھن سهولتن مان، معاشري کي سڌارڻ وارو ڪم وٺجي.
ٻن ڪلاڪن جي سفر کان پوءِ، سانگهڙ پهتاسون. ماني کائي، سڀ ضلعي ڪائونسل هال پهتاسون. اتي موجود گهڻن ماڻهن کي ڏسي، سرهائي ٿي. ڊي سي عمر فاروق بلو صاحب لنچ کان وٺي گڏ هيو. بُلو صاحب، جتوئي بلوچن جو پاڙو آهي. پني عاقل ڇانوڻيءَ جي ڀرسان، پنهنجو ڳوٺ اٿن. علم الدين بُلو، تاج بلوچ ۽ غلام حيدر بُلو اتان جا آهن. هڪ نوجوان سنڌ جي حڪمرانن ۽ ڪامورن تي، چارلس نيپيئر کان محمد ميان سومرو تائين، نالي ڪتاب لکي وڏو ڪم ڪيو آهي. شايد اهو ڪم مئڊم حميده کهڙو پنهنجي دور ۾ هن کان ڪرايو هو. عبدالمؤمن بُلو، ان نوجوان جو نالو هو. ان کان علاوھ ان صاحب، سنڌ جي مختلف شھرن جا پروفائيل پڻ ترتيب ڏئي ڇپايا. عمر فاروق بلي جو خاندان، علمي ۽ ادبي گھراڻو آهي. حيدرآباد ۾، سندن وڏو، آفيسر طور آيو ۽ اتي ئي رهي پيو. عبدالمؤمن بُلو، جوانيءَ ۾ فوت ٿي ويو. اها سانگهڙ ۾ خبر پئي. فون تي وڌيڪ احوال، غلام حيدر بُلو کان ورتو، جيڪو گذريل ۱۵، ۲۰ سالن کان رابطي ۾ آهي. ساڻس ٽيچرس ٽريننگ گڏ ڪئي آهي.
ڊي سي صاحب، عبدالغفار تبسم، ڊاڪٽر خليل الله شيخ، انعام شيخ، نصير مرزا ۽ نادر علي ابڙو صاحبان کي سڏي اسٽيج تي ويهاريو ويو. مائيڪ نواز ڪنڀر جي حوالي هئي. مهمانن کي، سوکڙي طور، اجرڪ ڏنا ويا. سول سوسائٽيءَ طرفان، آڌرڀاءُ واري تقرير ٿي. نواز ڪنڀر صاحب، وقفي وقفي سان ٻڌائيندو رهيو ته؛ هن محفل مچائڻ ۾ هنن هنن تنظيمن ۽ انهن جي روح روان فردن جو تعاون حاصل آهي. سائين! انهن جو شڪريو به ادا ڪندو رهيو.
جهان ديده حسن وساڻ سان گڏ، امر لغاري، ممتاز لغاري ۽ ٻين ڪيترن جو ذڪر، رشيد ڪٽپر صاحب ڪندو آهي. نواز ڪنڀر جو آواز فون تي ٻڌو هو. روبرو ڏٺو ته مون کي اجنبيت محسوس ڪو نه ٿي. مرحوم ڀٽي صاحب جي دورِ حڪومت ۾، سِگا جون مرڪزي گڏجاڻيون، رمپا پلازا ڪراچيءَ ۾ ٿينديون هيون. مرڪزي آفيس به اتي ئي هئي ۽ هاڻي به اتي ئي آهي. اتي مرحوم شمشيرالحيدريءَ سان گڏ، ڊاڪٽر سليمان شيخ، ولي محمد روشن، بخش علي لاکو، ادل سومرو ۽ مرحوم خان محمد پنهور کي ڏٺو هو. شمشير جو آواز ڀاري، رعبدار ۽ منفرد هو. ڳالهائڻ جو کرو ۽ سچو. نواز کي ڏسي، سندس آواز، مائيڪ تي ڳالهائڻ جو انداز، مُرڪ ۽ خلوص موهي وڌو.
سِگا جي ميٽنگ ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ، گهران خرچ ڪندو هوس. ٽرين تي ايندو ويندو هوس. غربت جو زمانو هو. ڪراچيءَ ۾ امن امان هو. هڪ دفعي، ويهن روپين واري کٽ وٺي، واڻ تي بريف ڪيس مٿن کان ڏئي، ڪجهه ڪلاڪ آرام ڪيو هو. دوستن وٽ رهڻ لاءِ نه ويندو هئس. بسن تي سفر ڪبو هو. ڪينٽ تي ٽرين کان لهبو ھو ۽ چڙهبو هو. ڇا ته يادگار ڏينهن هئا! جواني، جوڀن ۽ جنون هو. هاڻي ته رڳو بوتو وڃي بچيو آهيان. روح، سنڌ ۾ ڀٽڪڻ لاءِ آتو آهي. پر خوف؛ هيڻا هڏ، گهر ڇڏي نه ٿو سگهجي. بابا مرحوم هوندو هو. انگوڇو ڪلهي تي رکي، سنگت سان نڪري پئبو هو. هاڻي ان ڏينهن پلاننگ ڪجي ئي ڪين. ٽائيم تي ڪو نه ڪو ڪم نڪري پوندو آ. هاءِ ڙي قسمت! جهڙي سنڌ، اهڙو منهنجو منُ؛ منجهيل ۽ ويڳاڻو!
نواز ڪنڀر صاحب، واري واري سان، سامعين مان ڳالهائڻ لاءِ سڏيندو رهيو. حسن وساڻ کان پوءِ، مون کي سڏ ٿيو. حسن وساڻ صاحب، بغير ڪنهن پروٽوڪول جي اکوڙي ڊيم کي بنياد بڻائي، سنڌ جي مسئلن تي ڳالهائيندو رھيو. سماجي، ادبي ۽ علمي تقريب سان گڏ سرڪاري آفيسر به هئا. پر عشق کي ڪهڙي خبر ته حد بنديون ڇا ٿينديون آهن؟ پنجٽيھن ۳۵ سالن کان مٿي، ڪيموفلاج پائي، مون سرڪاري نوڪري ڪئي آهي.
ٺٽي جي اڀيچند جي پيءُ، سرمد کي چيو هو؛ ”پئنچائت ۾ ڏاڍو خوار ٿيو آهيان ته تنهنجي ڇوري تي سرمد عاشق ٿيو آهي. ڏاڍي چؤ پڇؤ ٿي آهي.“ سرمد پڇيس؛ ”پوءِ ڇا ڪريان.“ چيائينس؛ ”ٺٽو ڇڏي وڃ!“ يهودي واپاري، حسن جي آڏو حواس وڃائي چڪو هو، پر پوءِ به محبوب کي ڇڏي، دهليءَ هليو ويو ھيو. ھو سمجھي نه سگھيو ته ان ۾ محبوب جي خواري آھي. اُتي اورنگزيب ۽ دارا شڪوه جي اقتدار جي ڪشمڪش ۾ ڦاهي چڙهي ويو. حسن ۽ عاشقن، ٻنهي کان مون کي جوانيءَ کان ڊپ ٿيندو آهي. احترام ۾ رهندو آهيان. پنهنجي سرڪشيءَ کي، هميشه کان لغام ڏيندو آهيان. هاڻي مان ڪٿان شروع ڪريان، ڪٿي ختم ڪريان. ماستري ڪم اچي وئي. پرور پت رکي، نه ته ڪنڊائتو رهندڙ ماڻهو، هيڏن اڪابرن، شاعرن ۽ سنجيده ماحول ۾ گفتگوءَ جو آغاز ڪرڻ به مون لاءِ مسئلو هو. مرشد لطيف جي سٽ پڙهي، تبسم صاحب جي شاعريءَ جو سهارو ورتو. ٻي جنگ عظيم، حسن وساڻ صاحب واري جرمني، موجوده سنڌ، اسان جا رويا، سنڌ جي تاريخ، سانگهڙ تي ٿيل انگريز حڪمرانن جا ڪلور. نه منهن، نه سُر؛ جيڪو منهن ۾ آيو، سو چوندو ويس. هوش ۾ رهندي، بي خوديءَ جون ڳالهيون ڪرڻ، ڏاڍو ڏکيو ڪم آهي. شابس آهي ٻڌندڙن کي، جو مهمان سمجهي معاف ڪيائون. ايئن واپس اچي، پنهنجي سيٽ سنڀالي.
نواز جو سرور ڏيندڙ لهجو ۽ آواز، ڪنن تائين پهتو ته پاڻي پي ورتو. اسان لاڙڪاڻي وارن کي لفظن جي مالها مان، نوازيندو رهيو. شال! جوانن واري جذبي سان کلندو، مسڪرائيندو ۽ سچ ورهائيندو وتي. (منهنجي خواهش آهي ته اتان جو ڪو بزرگ دوست ڪارروائي کي قلمبند ڪري ته بهتر ٿيندو.)
چوندا آهن ته؛ ”سڀ ڪجهه ورثي ۾ ملندو آهي پر ڪردار نه ملندو آهي.“ ھر مقرر، بُلي صاحب ۽ ڪٽپر صاحب جي تعريف ڪئي. ڊي سي صاحب، سمورو ٽائيم اسان سان گڏ رهيو. هر تقرير توجه سان ٻڌائين. جڏهن اسٽيج وارن جي ڳالهائڻ جو وارو آيو ته بُلي صاحب، هر اٿاريل نُڪتي جو بهترين انداز ۾ جواب ڏنو. سانگهڙ آئي، ڪجهه مهينا ٿيا اٿس. شهر جي مسئلن تي، ڪافي توجه ڏنو اٿائين. لاڙڪاڻي کان سانگهڙ بدلي ٿي آيو آهي. ڊاڪٽر خليل الله شيخ (سابق D.H.O لاڙڪاڻو) سان واقفيت اٿس. ڪمشنر صاحب وٽ، پوليو مهم ۽ نئين ديري بنگلي تي C.M وغيره سان ميٽنگن ۾، ضلعي جي سڀني کاتن جا سربراهه گڏ ٿيندا آهن.
انعام شيخ ۽ نصير مرزا ته اسٽيج جا شهنشاهه آهن. ڊاڪٽر خليل الله شيخ ۽ نادر علي ابڙي، محبت واري انداز ۾ ميڙو مچائيندڙن ۽ تبسم بابت، ويچار ونڊيا.
سڀني جو خيال هو ته؛ سنڌ جي مالڪي ٿيڻ گهرجي، پڇاڻو ٿيڻ گهرجي، پسند ۽ ناپسند جو دور آهي، ميرٽ نه آهي. گروهه بندي ختم ٿيڻ گهرجي، وغيره وغيره.
تبسم (ڀَٽي صاحب) کُلي ڳالهايو. چيائين؛ ”شاعري ۽ سنڌ کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه ڄاڻان. سانگهڙ پهريون دفعو آيو آهيان، سڄي سنڌ گهمڻ ۽ ڏسڻ چاهيان ٿو.“ ترنم سان پنهنجو گيت ٻڌايائين. آخر ۾، ويٺلن ڀٽي صاحب کان سوال پڇيا. ڪن سوالن جا جواب ڏنائين، ڪن جي جوابن کان لنوائي ويو. ائين تقريب پڄاڻيءَ تي پهتي.
آخر ۾ راڳ رنگ ٿيو.
مان احسان راهوجي سان گڏ ملوڪ رند سان ملڻ لاءِ هليو ويس. واپس اچي چانهه بسڪيٽ، پيٽ حوالي ڪيا. ڊاڪٽر صاحب آفر ڏني ته ڪراچيءَ ٿا هلون. هتي رهڻ ۽ ماني وغيره جو بندوبست ٿيل هو، پر پوءِ واپس ٿيڻ تي متفق ٿياسين. ڪارن مان ٿيلها بدليا. مون سوچيو؛ ”منهنجي زندگيءَ جو يادگار ٽوئر پورو ٿيو.“ گفتگو ڪندا، ڪچهري ڪندا، ۱۲ بجي ڪراچيءَ اچي پهتاسون. عاشق پاڻ ته پريشان، پر جن سان گڏ انهن کي به لَهس.
پي آئي اي ڪالونيءَ ۾ ڦرندا رهياسين. گهٽيون بند، اتان نڪري آياسين ته لاکاني فليٽس، مون کان ڪو نه لڀن. ايئن ٽائيم برباد ڪيو. پنهنجي خاندان ۾ ڪنهن جو عاشق نالو نه رکجو. اها منهنجي صلاح اٿو، وڌيڪ پاڻ ڄاڻو.
ها هڪ ڳالهه رهجي وئي. خان صاحب، قاسم آباد واري گيٽ تي مليو هو. مون پٽن کي اچڻ لاءِ روڪي ڇڏيو هو ۽ ڪراچيءَ وڃڻ جو اطلاع ڏنو هو. خان صاحب جي عمر ستر جي قريب ٿيندي پر واقعي محبت جون واٽون نراليون ۽ ساراهه جوڳيون ٿين ٿيون.
مخصوص انداز ۾ خان صاحب چيو؛ ”يار! ترسو نه! ڪراچيءَ وڃي ڇا ڪندا؟“
جيئو کهڙا صاحب.
***
_______
(1) عبدالغفار تبسم سان، سانگهڙ جي اديب دوستن شام ملھائي، جيڪا خميس ۱۱ فيبروري ۲۰۱۶ع تي رکيل ھئي. ان ۾ شرڪت لاءِ، تبسم صاحب سان گڏ سفر ڪرڻو پيو. اھو احوال ۽ جيڪي ان دوران ڏٺو وائٺو، ھتي پڙھندڙن جي دلچسپيءَ لاءِ درج ڪجي ٿو.
(2) ڳنڌڻ = وار ويڙهڻ.
(3) ڳُتڻ = وار ملائڻ