سگهڙ سخي عالم خان لنڊ
(1) مقامي روايت موجب، ميان نصير محمد ڪلھوڙي جي نائب تاجي ليکي اول طرفان کنيل ٻانھن واري روايت گهنور خان سان منسوب ٿيل ملي ٿي. مورخن ميان نصير محمد جي وفات جو سن 1692ع ڄاڻايو آهي ۽ هن علائقي ۾ ميان نصير محمد طرفان کڙي ڪيل عبوري حڪومت جي پڄاڻي بہ سندس وفات ٿيڻ سان ٿئي ٿي يا وڌ ۾وڌ سندس پُٽ ميان دين محمد ڪلھوڙي جي لڳ ڀڳ 1700ع تائين شھادت تي توڙ ٿئي ٿي.
(2) سخي عالم خان لنڊ پنھنجي دور جو ناميارو سُگهڙ شاعر هو.سندس شھرت جون سرحدون سندس علائقن تائين محدود نہ هُيون. سُگهڙن کان مليل روايتن موجب سخي عالم خان جا شاعري جي حوالي سان، سنڌ جي وڏي سُگهڙ شاعر جلال کٽيءَ سان مارڪا ٿيندا هُئا. هڪٻئي کي شاعراڻا جواب يا شعر جي ڀران شعر چئي موڪليندا هُئا. خود ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڄاڻائي ٿو تہ جلال کٽيءَ جو بيت هو تہ (ص192)
”
گهُنڊ نھين اسرار حقاني، جس وچ چمڪي نُور چمن دا“
عالم خان اُن جي ڀران شعر چيو تہ؛
” گهُنڊ نھين اسرار حقاني جس وچ مُک دلبر دا
اولي وچ ڪري اَلولان هيبت شاھہ بحر دا
هر جنس وچ رهي هميشان، هي گهڙيندڙ گهر دا
اين گهنڊ جاني خاوند خود ”عالم“ شُڪراني دا
مٿي ڄاڻايل ٻن سٽن جي روشني ۾ چئي سگهجي ٿو تہ سخي عالم خان ٽالپور دور نہ پر ڪلھوڙن جي دور جي اهم شاعر جلال کٽيءَ جو همعصر شاعر هو ۽ وڏي ڄمار ماڻڻ سبب غالبن ڪلھوڙن جي حڪمرانيءَ جي دور ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. بھرحال عالم خان پنھنجي دور جو تمام بھترين سُگهڙ شاعر هو. جھڙي طرح فن ۾ يگانو هو تھڙي طرح سخاوت ۾ بہ يگانو مرد هو. سندس ڳوٺ ڪچھرين جو مرڪز ۽ سخاوت جو امين هو. بلوچ صاحب موجب سندس هيٺيون بيت حڪمت ۽ دانائي تي چيل آهي (ص 162)
گوهر گفتا جن جا، نُڪتا نافع تن،
لاهن ٿا لحظي ۾، مُرچا مٿئون من،
تون بہ وٽان تن، وٺي اچ اوجر عالم خان چئي.
سنڌ جي تاريخ ۾ پھلوانن جي معرڪا آرائي، بھادري ۽ ارڏائي کي وڏي پيماني تي راڄن ۽ راڄدارن جي خود اعتمادي ۽ سنڌ جي لشڪر جي ڪاميابي پٺيان يا ڪاميابي سببان سنڌ جي جوانن، پھلوانن جا حوصلا وڌيا، ۽ ’چلتي‘ ۽ ’چالي‘ جا ميدان مَتا ان دور جي سُگهڙ شاعرن جنگي نظمن، چلتي ۽ چالي جي ٻولن سان سنڌ جي سورهين کي ساراهيون ۽ نازايو. انھيءَ فن ۾ سھراب چارڻ پنھنجو مَٽ پاڻ هو پر عالم خان لنڊ ۽ ٻين بہ سھڻا ٻول ٻَڌا (ص74 بلوچ) چالي ۽ چلتي جي شعرن ۾ سُگهڙ شاعر سُورهين جي هَڪلڻ هاڪارڻ، هڻڻ ۽ ڀيڪين سان وڌڻ وارين وارتائن کي شعر ۾ ساراهيو ۽ سمايو. رزميه يا جنگي شاعريءَ جي هن نموني ۾ ڀيرن، قدمن جي آوازن، دُهلن دَفن جي دہڪن واري لوڏ ۽ لئي کي سُگهڙ شاعرن شعر ۾ سموهيو، سي سنڌي رزميه شاعري جا نادر نمونا آهن. عالم خان لنڊ، جو هڪ وڏو گُني شاعر هو، جنھن چلتي جي لئي سان گڏ سنڌ جي سورهين کي عجيب انداز ۾ نازايو (ص-74) آهي.
عالم خان جا ’چلتي‘ وارا شعر:
مَل مَٽ سَٽن، سِر سَٽ گهَتن، تِل گهٽ نہ گهوٽ گهَٽاون
هر ذات سَڪيلي، وات ڦٽوڙي، ذات ڪُذات ڪنباون
مرد نہ ٿيندي زرد آهي، ڪم ڪَڙد ڪِدار ڪماون
چِلڪن ڪِلڪن تِلڪن تُڳيان، تيغ تکيان ڪَڙلاون
وِڄ وانگ وَتيان، اُٿ تجل تتيان، پل پلڪ پَتيان چا پاوَن
جُڙ ڪر، گُڙ ڪر، گوڙ گوڙ، گروڙ گجوڙ گَنواون
فيل ڪفَيل سفيلان دي اَٿ، دوڙ دَهوڙ اهوڙ ٺھوڙ ٺَھاون
پيل شڪيل طويل تونگر، مَر ڪَر ٻَر لَر نام رهاون
اڙڪن ڪڙڪن سيفان، ٽوڙ وِلوڙ وِڇوڙ وڃاون
هستي مستي دست دُ دستي، ڪَستي ڪر ڪڙڪاون
اوٽ لھہ گهنن گهوٽ کَڙو، رُڪ روٽ چَکَن چَکاون
لٽَن چَٽن چَمڪن ڌَمڪن مار مزار مناون
عالم خان جوان ايمالي ، ليڪي نام رَهاون، بَخرا پاون.
پڻ عالم خان سورهين کي نازائڻ سان گڏ، کين جَسون ڏيئي جنگ لاءِ همٿايو ۽ حوصلايو، جيئن تہ:
ديک بہ ديک مُھانڊي مَٽَن
چوتا چاڙھہ وڙهڻ ڪاڻ وَٽن
سورهيہ کڙ سَر واهيان سَٽن
رت مست مڇان سِر چَٽن
سِر ڪون سَٽن، سوڀان کٽن
بازو بازين وانگون جهَٽن
ڦھڪي نال ڦڦڙ پئي ڦھڪن
ڪڙڪي نال ڪَرايان لڙڪن
آکي عالم خان جوان سي سورهيہ مست نہ ٿِيوَن
آکي؛ سي وت ڪٿان ؟
آکي؛ جٿان هووَن تٿان.
سخي عالم خان لنڊ جو سينگار جو شعر بہ اعلي پايي جو نظر اچي ٿو، جنھن ۾ هن محبوب جي سونھن سوڀيا، اکين چپن، وارن ۽ نخرن کي ڏاڍي خوبصورت انداز ۾ بيان ڪيو آهي. سندس شعر ڏس پتو ڏئي ٿو تہ هُو سنڌي سان گڏ ٻين ٻولين تي بہ ڪمال جي مھارت رکي ٿو، سندس سينگار ۽ ٻيا شعر هيٺ ڏجن ٿا.
(1)
ڪالي ڪيس تلھير تکي، ابرو قوس ڪمانا
مِرگان تير تہ بَينِ، بڇئينديان جوڙڪي جند نشانا
هرڻ حيران هَروشِي ڳڌي، ٿئي ڏٺي ديد ديوانا(1)
چلدي چال چلي نھين چئنچل، هستي ٿيا حيرانا(2)
صورت ڏيک سنسيا وچ سورج، قمر ٿيا قربانا
عالم خان مليا مت والا_ وه جي!_ هر ويلي شُڪرانا.
(2)
بال بِشِيهَر، بانو ڀَونري، ماڻِن مُشڪ مُدام
جهُل ڪَر، هُلڪر، ماه مَتُون، وَل وَينس
ٻَهَن پا دام
نَينَ ڪَمَل هِن، ڪَيفَ ڪَشي، وچ عشق
غَضَب اَغمام
لَب لاکيڻِي، مُشڪ لَڄاڻي ماڻي هِن ماتام
موتِي مُوڙهي، ڳُوڙهي ڳَل، هِن اَحمر اَنگڙي عام
هِرڪي هي وَل وينِگس دي، پَٻ هِن اور حمام
گَج ڪَبڪ تين هِرني ڪَون اعجاز ڪري اقدام
هور هَٽاوي حُسن ورکا ڪَر، بَدر نہ ڀانوي بام
تنھن تَجمل نال تَمام ”لُنڊ“ جيھي لکَ لوڙهَ سٽيي.