دنيا تنهن دوست تان
دنيا تنهن دوست تان، فدا ڪريان في الحال،
ڪيس نام نهال، پسڻ تان پري ٿيو.
(سيد لطيف)
انجيل پاڪ ۾ اچي ٿو:
”ڪوبه ماڻهو ٻن مالڪن جي خدمت ڪري ڪونه سگهندو. يا ته هڪ سان عداوت رکندو ۽ ٻئي سان محبت. يا ته هڪ سان مليل رهندو ۽ ٻئي کي ناچيز سمجهندو. توهان خدا ۽ دولت ٻنهي جي خدمت ڪري نه ٿا سگهو.“ (متي 6: 24)
آسماني تعليم جي روشنيءَ ۾ صاف ظاهر آهي ته صحيح رستو ’دولت‘ نه پر حڪمت آهي. اسان حڪمت ذريعي ئي خدا (ڪمال) تائين پهچي سگهؤن ٿا. خدائي مقصود، مطلوب ۽ محبوب آهي.
هڪڙي تمثيل تي غور ڪريو؛ خدا کي بلندين ڏانهن اڏامندڙ هڪڙو شاهين ۽ دولت کي ان جو پاڇو سمجهو. قدرت چاهي ٿي ته انسان هر وقت شاهين کي پڪڙي رکي. ائين ڪرڻ سان ان جو پاڇو (دولت) از خود هٿ اچي ويندو. افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته دنيا جي تختي تي (هر زمان ۽ مڪان ۾) جيترا به انسان آيا، انهن مان گهڻن ئي پنهنجون پوريون زندگيون پاڇي کي پڪڙڻ ۾ ئي گذاري ڇڏيون يعني انهن پنهنجي هٿن سان ئي، پنهنجي قبرن کوٽڻ لاءِ پنهنجون زندگيون وقف ڪري ڇڏيون. قرآن شريف جي هن شهادت تي غور ڪريو:
اَلْہٰكُمُ التَّکَاثُرُ ۙ﴿۱﴾ حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ ؕ﴿۲﴾ (التکاثر: 1-2)
دنيا تي نظر ڪريو. اڄوڪو معاشرو ان آيت پاڪ جو زنده تفسير آهي. دولت جي انبارن کي وڌائڻ جي هوس ڪري زندگي نه وسامڻ واري پياس ۽ نه مٽجڻ واري بک ٿي پئي آهي. آدم خوريءَ جون صرف شڪليون بدليون آهن. استحصال جو ڪارو آسمان جيئن جو تيئن ڇانيل آهي. انسان خدا تعالى جي نافرمانيءَ سبب سڄو ڏينهن موت کي ڳولهيندو ٿو وتي. آخر 60-70 سالن جي عمر ۾ موت کي هٿ ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿو ٿئي. فرد کان وڏين سڌريل قومن تائين ذڪر ۽ فڪر جو عنوان صرف ’دولت‘ آهي. هر ڪو اهڙا طريقا پڇندو ٿو وتي ته دولت کي ڪيئن وڌايون؛ ان لاءِ سيد لطيف ٿوچئي:
جيئن ٿا پڇن ان کي، تيئن جي پڇن الله،
ته رڙهي لڌائون راهه، لٿين لک لطيف چئي.
*
ٻن ڏيئي ٻين کي، هلج پاسي هيڪ،
ورنه سهي ويڪ، تون ٽيڏي! ٽيڏايون ڪرين.
غور ۽ فيصلي جو مقام آهي ته انسان خدا ۽ دولت ٻنهي جي خدمت ڪري نه سگهندو. هڪ سان محبت رکندو ۽ ٻئي سان عداوت. اهو آهي قانون قدرت، (نه تبديل ٿيندڙ) ذهني ارتقا جو نتيجو صرف ايترو نڪتو آهي جو اسان جي علمي اوسر وهم پرستي جي ڦندي کي ڪنهن حد تائين لاهي ڦٽي ڪيو آهي، پر سرمايه داري جو ڦندو اسان جي ڳچين ۾ اهڙيءَ طرح ڦاسي پيو آهي جو ان جي ڪري بي شمار روايتي جنگين کان سواءِ انسانذات ٻن عالمي جنگين جي ٻاريل باهه جو غسل به ڪري چڪي آهي. پراڻي زماني ۾ ديوتا کي راضي ڪرڻ لاءِ هڪڙي ماڻهوءَ جي قرباني ڏني ويندي هئي ليڪن ائٽمي دور جو هي سڌريل انسان لڪشمي ديوي جي اڳيان روزانه هزارين انسانن جي قرباني ڏئي رهيو آهي. آسمان جي تعليم هيءَ آهي ته موت هر انسان جي سامهون بيٺو آهي ليڪن ’دولت جي فريب‘ انسان کي ايترو غافل ڪري ڇڏيو آهي جو ’موت‘ ڪنهن کي به نظر ڪونه ٿو اچي. انجيل پاڪ ۾ آيو آهي:
”پوءِ ڀيڙ مان هڪ شخص ان کي چيو، اي استاد! منهنجي ڀاءُ کي چؤ ته ميراث جو حصو مون کي ڏي. يسوع ان کي چيو ته ميان! ڪنهن مونکي تنهنجو منصف يا ورهائڻ وارو مقرر ڪيو آهي ۽ يسوع ان کي چيو ته خبردار! پنهنجو پاڻ کي هر طرح جي لالچ کان بچائي رکو ڇو ته ڪنهن جي زندگي ان جي مال جي ڪثرت تي موقوف ڪونهي ۽ يسوع ان کي هڪڙي تمثيل ٻڌائي، ته هڪڙي دولتمند جي زمين ۾ ڏاڍو سٺو فصل ٿيو. هو پنهنجي دل ۾ سوچي چوڻ لڳوته مان ڇا ڪيان ڇو ته مون وٽ جڳهه ئي ڪونهي جتي پنهنجي پيداوار رکان. ان چيو ته مان هيئن ڪندس جو پنهنجون ٺهيل ڪوٺيون ڊهرائي، انهن کان وڏيون ٺهرائيندس، انهن ۾ پنهنجو سمورو اناج ۽ مال ڀري رکندس ۽ پنهنجي جان کي چوندس ته اي جان! تو وٽ گهڻن سالن لاءِ گهڻو ئي مال جمع ٿيو پيو آهي. چين ڪر، کاءُ پيءُ، خوش رهه. مگر خدا ان کي چيو اي نادان! اڄوڪي رات جو ئي، تنهنجي جان، توکان طلب ڪئي ويندي. پوءِ جيڪو تو مال تيار ڪيو آهي اهو ڪنهن جو ٿيندو، اهڙو ئي اهو شخص آهي جيڪو پنهنجي لاءِ خزانو جمع ڪري ٿو ۽ خدا جي نزديڪ دولتمند ڪونهي.“ (لوقا 12: 21)
خدا تعالى جي نظر ۾ دولتمند اهو ناهي جنهن کي گهڻي دولت هجي بلڪه خدا جي نظر ۾ دولتمند اهو آهي جيڪو نيڪين جو وڌ ۾ وڌ نور جمع ڪري. اهو ئي اهو اصلي خزانو آهي جيڪو اسان جي زندگيءَ جو ضامن آهي. انسان کي دولت جي زيادتي ۽ چاهت سٺي ٿي لڳي ۽ راه خدا پسند ڪونه ٿي اچي، ليڪن حقيقت جو فيصلو آهي ڪجهه ٻيو آهي. انجيل پاڪ جي مٿين آيت جي هيٺين لفطن تي وري غور ڪريو:
”اهڙو ئي اهو شخص آهي جيڪو پنهنجي لاءِ خزانو جمع ڪري ٿو ۽ خدا جي نظر ۾ دولتمند ڪونهي.“ (لوقا 12: 21)
[b]ڀٽائي گهوٽ وٽ دولت جو مقام:
[/b]ماڻهو گهرن مال، آءٌ سڀ ڏينهن گهران سپرين،
دنيا تنهن دوست تان، فدا ڪريان في الحال،
ڪيس نام نهال، پسڻ تان پري ٿيو.
قرآن حڪيم ۾ اچي ٿو:
وَعَسٰۤی اَنۡ تَكْرَہُوۡا شَیۡئًا وَّہُوَ خَیۡرٌ لَّكُمْ ۚ (البقره-216)
ترجمو: ايئن به ٿي سگهي ٿو ته توهان کي ڪا شئي ناپسند هجي ليڪن درحقيقت اها توهان جي فائدي جي هجي.)
قرآن شريف جي تعليم جو بنياد ماديت ۽ روحانيت وچ ۾ توازن تي قائم آهي. جنهن جي اولين تقاضا اها آهي ته انسان خدا جي معرفت حاصل ڪري ۽ پنهنجي ذات جو تعلق خدا تعالى سان جوڙي. انسان محض دولت جي اختيار جي بنياد تي زنده ڪونهي. انسان کي گهرجي ته هو دنيا جي مادي خواهشن کي قرآن جي تعليم جي ماتحت رکي. لامحدود (خدا) ۽ محدود (انسان) ائين پاڻ ۾ جڙيل آهن جو انهن کي الڳ ڪرڻ خطري کان خالي ڪونهي. جيڪڏهن خدا (ابديت) سان رشتو ٽٽي پوي ته پوءِ هيءَ دنيا مايوس ڪن حد تائين بي حقيقت آهي. ابديت خدا تعالى جي صفت آهي. وقت شاهد آهي ته انسان ابديت (خدا) سان رشتو جوڙڻ بجاءِ ان رشتي کي ڇنڻ ۾ ئي زندگي ۽ ان جي نعمتن کي برباد ڪيو. فنا جي باهه، فرعوني قاروني (حسي) تهذيبن کي مٽائي ڇڏيو.
جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ گهڻي دولت جمع ٿي وڃي ته اها بي معنى ٿي پوي ٿي ڇو ته اها ان جي سهولتن ۾ ڪوبه اضافو نٿي ڪري سگهي بلڪه ٻين جي حق تلفين جو سبب ٿئي ٿي، ۽ ٿيندي آئي آهي. دولت کي حاصل ڪرڻ جي جستجو، انسان کي خدا (مقصد زندگي) کان غافل ڪري ٿي. تاريخ شاهد آهي ته اسان دولت جي مقابلي ۾ روحاني قدرن (جيڪي درحقيقت اسان جي اصلي دولت ۽ ضرورت آهن) کي نظر انداز ڪندا بلڪه ڪچليندا آيا آهيون. اهڙي بي روح زندگي، انسان کي انسان جي خلاف ۽ قومن کي قومن جي خلاف، دشمن طور آڻي بيهاري ٿي. غور جو مقام آهي ته انسان جون ضرورتون اڻ کٽ آهن ۽ اڻ کٽ جو حصول صرف روحاني طور تي ئي ممڪن آهي. قدرت جي ان نعمت کي هر وقت سامهون رکو ته جان، مال کان وڌيڪ قيمتي آهي. ۽ جان کي دنيا توڙي آخرت ۾ سڦل بنائيندڙ نظريا ۽ عملي اصول جان کان وڌيڪ قيمتي آهن.
جيڪڏهن ماڻهو عقل و فراست کان ڪم وٺن ۽ آسماني (خدائي) انداز استعمال ڪن ته انهن کي اهو احساس ٿيندو ته دنيا جي انسانن جي پاڻ ۾ محبت قائم ڪرڻ، دولت جي مقابلي ۾ خوشحالين ۽ سچي مسرت جو سبب ٿيندو. جيڪڏهن توهان دولت جي اندر زندگي ڳولهڻ لڳو ۽ ان جو سطحي ۽ ظاهري ساز و سامان ، توهان کي پنهنجي طرف ڇڪي توهان کي ڄار ۾ ڦاسائي ته اُها توهان جو سڀ کان قيمتي روحاني جوهر کسي وٺندي ۽ توهان جي روح جا نوراني گونچ سڙي ويندا. توهان جا آسماني جذبات مرده ٿي ويندا. توهان جي اندر ۾ اها لطيف ترين روحانيت اڀري ڪونه سگهندي، جيڪا اعلى ترين حقيقتن جو ادراڪ ڪندي آهي. اهڙي دل ۾ آسماني حڪمت جو نوراني اثبات ٿي ڪونه سگهندو.
دنيا تي غور ڪريو. دولت جي قانونن انسان کي مجبور ۽ محڪوم بنائي ڇڏيو آهي. انسان روحاني طور هڪ شڪنجي ۾ هٿيڪو ٿي ويو آهي. دولت پرستيءَ اسان جو اجتماعي شعور ۽ خلاقيت جون صلاحيتون اسان کان کسي ورتيون آهن. دولت جي محبت ۾ انسان خدا (مقصد) کي وساري ويٺو. نتيجو اهو نڪتو جو ياد محبوب (خدا، مقصد، ڪمال) باقي نه رهي. اسان جي دل ۾ خدا (ڪمال) جي چاهت بجاءِ غيرن جون چاهتون ڀرجي ويون. اها دل جتي هر وقت فرشتا، نورانيت ڇٽڻ ۽ محفل حق سينگارڻ ۾ مشغول هجن، اتي دولت جي ظلمتن پنهنجو بت خانو آباد ڪيو. دنيا جي مادي ترقي ڏسو. ٿورو گهرائي ۾ لهو. ٻاهر بجليون ئي بجليون اندر ويرانيون ئي ويرانيون. انسان جا قدم ڳرا ٿي پيا. انسان خدا (ڪمال) ڏانهن وڌڻ بجاءِ دولت جي ديويءَ جو ديوانو ٿي ويو. اهو انسان ڪهڙو ٿيندو، جنهن کان ان جو نظام ان جو آسماني رنگ و روغن ئي ڦري وٺي. حقيقي مسرت تخليقي زندگي، محبت ۽ دانش جي صلاحيت ۾ ئي آهي. جيڪڏهن انسان پنهنجي معاشي زندگيءَ کي قانون خداونديءَ جي بجاءِ پنهنجي خود ساخته قانونن جي ماتحت ئي رکي ته ناهموارين جو هڪ جهنم اڀري ٿو. اڄوڪي دنيا ان جو ڀيانڪ منظر پيش ڪري رهي آهي.
اصلي دولت اها آهي ته توهان کي شعور هجي. توهان کي گهرجي ته ڪائنات ۾ انسان جي مقام کي سمجهو. توهان کي پنهنجو پاڻ سان وابستگي هجي. توهان کي حق جي تقاضائن سان هم آهنگي هجي. جيڪڏهن توهان جي حق سان هم آهنگي مڪمل آهي ته پوءِ توهان ڪل جو اهو جزو آهيو، جيڪو نور جي ابدي ڌاري تي وهي ابديت جي ساگر ۾ لهي ٿو، زندگي،، نور جو وهندڙ ساگر آهي. جيڪڏهن توهان ان جي مخالفت ۾ آهيو، ۽ انجي رواني کي روڪڻ لاءِ رڪاوٽن جمع ڪرڻ ۾ مصروف آهيو، توهان ضدي آهيو ته پوءِ توهان جي فنا يقيني آهي. ڪفر ڪرڻ معنى تباهي ميڙڻ. ڪافر حقيقي زندگيءَ جو باغي آهي.
[b]تزڪيه نفس ۽ سرمايه داري نظام:
[/b]آسماني تعليم ’تزڪيه نفس‘ تي زور ڏنو آهي. غور جو مقام آهي ته تزڪيه نفس ئي قدرت جي طرف کان مليل اهو ذريعو آهي جنهن سان انسان باطني آلودگيءَ کان پاڻ کي صاف ڪري ابديت (جنت) ۾ داخل ٿي سگهي ٿو. ’تزڪيه نفس‘ جي ڪري ئي انسان کي، جانور کان اعلى (آسماني) مقام مليل آهي. تزڪيه نفس ئي انسان جي نمايان خصوصيت آهي. تزڪيه نفس ئي واحد ذريعو آهي خدا (ڪمال) تائين پهچڻ جو. پر قرآن ان لاءِ صاف صاف ٻڌايو آهي ته ”مَنْ اَعْطيٰ وَاتَّقيٰ” جنهن پنهنجو مال لٽايو، خدا لاءِ ۽ انهن جي بندن لاءِ ته اهو ئي تزڪيه ۽ تقويٰ وارو ٿيندو. جڏهن اسين نظام سرمايه داري جي قباحتن کي ڏسئون ٿا ته پوءِ ‘تزڪيه نفس’ جي ضرورت ويتر شدت سان محسوس ٿئي ٿي. ڇاڪاڻ ته نظام سرمائيداريءَ جون خباثتون ئي انساني قدرن ۽ انساني تزڪيي جون سڀ کان وڏيون دشمن آهن. انسانذات هن وقت تائين جيڪي به نظام آزمايا آهن، اهي انسان جي روح تي ڪوبه اثر ڪونه ٿا ڇڏين. ان ڪري اهڙي خرچ ۽ انفاق وارو تزڪيه نفس ئي اسان جي روح کي زنده جاويد بنائڻ جو قدرتي وسيلو آهي. نظام سرمايه داري هجي يعني خدا جي جاءِ تي دينار هجي ۽ قباحتون نه هجن، اهو ٿي ڪونه سگهندو. قدرت جو قانون تبديل ڪونه ٿيندو. تبديل اسان کي ٿيڻو آهي.
اي دولت جي چمڪ ۾ هوش و حواس وڃائڻ وارا انسان! دولت سان روح ۽ جسم جا اهي توقعات پورا ڪونه ٿيندا جيڪي قدرت ان سان متعلق ڪري رکيا آهن. جيڪي ماڻهو دولت جي ذريعن تي قبضو ڪري ويهي رهيا آهن ۽ خدا تعالى جي ڏنل نعمت کي خدا جي راهه ۾ خرچ نه ڪرڻ ڪري، بربادين جي باهه ۾ ڪرندا وڃن ٿا. حالانڪه اهي دولت کي راهه خدا ۾ خرچ ڪري بلند درجا حاصل ڪري پيا سگهن. ليڪن ان جي برعڪس دولت جي هوس ۽ ارتڪاز (هڪ هنڌ جمع ٿيڻ) انسانذات ۾ محبت ۽ الفت کي ختم ڪري، انسانن کي هڪٻئي جو دشمن ڪري ڇڏيو آهي. قرآن حڪيم جي هن آيت تي غور ڪريو:
وَقُلْنَا اہۡبِطُوۡا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۚ (البقره- 36)
ترجمو: اسان چيو توهان مقام بلند کان پستيءَ طرف وڃو، هڪٻئي جا دشمن ٿي ڪري.
سرمايه دارانه نظام جي فروغ سان انسان دشمن امڪانات هاڻي ڀيانڪ حقائق ٿي ويا آهن. آسماني تعليم مطابق ڪائنات کي انسان لاءِ تخليق ڪيو ويو آهي يعني مرڪزي حيثيت انسان کي مليل آهي. پر هاڻي موجوده صورتحال ۾، (جيڪا دنيا تي ڇانيل آهي) انسان ڪائنات جو مرڪز نه رهيو آهي بلڪه هاڻي ته انسان، ڪائنات جو جواز به ڪونهي. آسماني تعليم چوي ٿي ته انسان اها نور جي چادر پنهنجي بدن تي وري ويڙهي جيڪا شيطان ان کان کسي چڪو آهي. ايڏي عظمت باوجود انسان پستين سان اهڙو چنبڙيو، لڪشمي ديوي تي اهڙو ته مگن ٿيو جو پنهنجي زندگيءَ جو آسماني مقصد ئي وساري ويٺو. انسان پنهنجي تخليقي امڪانن جي تڪميل جي محرڪات کان محروم ٿي ويو آهي. انسان دولت جي اڳيان هڪ رانديڪو ٿي ويو آهي. انسان هڪ اهڙي شيءِ ٿي ويو آهي، جنهن جي ڪا ذات نه هجي، هڪڙو بي مصرف ۽ بيگانه وجود. حقيقت ازلي کان ڪٽيل.
اها دولت، جيڪا، انسان جو خدا (ابديت) سان رشتو جوڙي ته پوءِ اها وڏي نعمت آهي پر جي اها ثروت، انسان جو، خالق سان رشتو ٽوڙي ڇڏي ته پوءِ ان کان وڌيڪ لعنت ٻي آهي ئي ڪونه.
حقيقت جو مشاهدو ڪريو، موجوده سماج ترقي يافته هجڻ جي باوجود نفسياتي طور بيمار آهي. سرمايه جي عبادت ڪندڙ نظام جو پرزو رهندي انسان جي روحاني هستي مٽجي رهي آهي. انسان حيوان ٿيندو ٿو وڃي. هڪڙو هجوم، جنهن جي ضمير جو ڪوبه آواز ڪونهي. روحاني ۽ جسماني، ٻنهي طرفن کان معاشي نظام جي جبر جو شڪار. بيگانگي ذات جي بيماري انسان کي آزادي ۽ خود مختاري کان محروم ڪري ان کي خارجي حالتن جو محڪوم بنائي ڇڏيو آهي. انسان معذور ٿي ويو آهي.
توحيد هيءَ آهي ته خدا تعالى جو جيڪو قانون خارجي ڪائنات ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. ان قانون کي، انسان جي معاشي زندگيءَ جو مدار بنايو وڃي. جيڪڏهن معاشي زندگيءَ کي، خدا تعالى جي ڪائناتي قانون کان الڳ ڪيو وڃي ته اها نهايت پست قسم جي زندگي ٿيندي. ڇا انسان کي ان راهه تي هلڻ کان انڪار آهي جنهن تي سموري ڪائنات هلي رهي آهي؟ انسان کي گهرجي ته هو پنهنجو تعلق حق سان جوڙي. انسان جنت ۾ وڃڻ گهري ٿو. آسماني صحت چاهي ٿو. هيءَ حقيقت صاف آهي ته جيڪڏهن دنيا جا سڀئي دولتمند پنهنجي دولت خدا جي راهه ۾ خرچ ڪن، ته اسان جلد کان جلد موت جي ملڪ مان نڪري ابديت جي ملڪ ۾ داخل ٿي سگهون ٿا. ان ڪري قرآن چوي ٿو:
وَ یَسْـَٔلُوۡنَکَ مَاذَا یُنۡفِقُوۡنَ ۬ؕ قُلِ الْعَفْوَ ؕ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللہُ لَكُمُ الۡاٰیٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَکَّرُوۡنَ ﴿۲۱۹﴾ۙ
(البقره-219)
ترجمو: ۽ پڇن ٿا توهان کان ڇا خرچ ڪيئون خدا جي راهه ۾، چئون ته جيڪي ڪجهه ضرورت کان وڌيڪ آهي. اهڙيءَ طرح خدا تعالى بيان ڪري ٿو حڪم، شايد توهان غور ڪريو.
يعني انسان غور کان ڪم وٺي ته پوءِ عقل صاف ٻڌائي رهيو آهي ته سڀ ڪجهه راه خدا ۾ خرچ ڪيئون. پوءِ اسان جلد کان جلد ڪمال (خدا) تائين پهچي سگهون ٿا. راهه خدا ۾ گهڻو خرچڻ معنى گهڻو حسن، خير ۽ حق ڦهلائڻ. آسمانن تي پرواز ڪرڻ. هڪ آسمان کان ٻئي آسمان تي چڙهڻ. حسين کان حسين تر ۽ خوب کان خوب تر مقام ڏانهن وڌڻ.
اي انسان- آسمان جي هن آواز تي ڪن ڏي. پنهنجي عظمت تي غور ڪر، انجيل پاڪ ۾ آيو آهي:
”ان ڪري مان توهان کي چوان ٿو ته پنهنجي جان جو فڪر نه ڪيو ته اسان ڇا کائينداسين؟ ڇا جان خوراڪ کان ۽ بدن پوشاڪ کان وڌيڪ ڪونهي. هوا ۾ پکين کي ڏسو؛ نه پوکن ٿا، نه ڪٽن ٿا، ۽ نه ڪوٺين ۾ جمع ڪن ٿا، تڏهن به توهان جو آسماني پيءُ انهن کي کارائي ٿو. ڇا توهان انهن کان وڌيڪ قدرت ڪونه ٿا رکو؟ ڇا توهان مان ڪو اهڙو آهي جيڪو فڪر ڪري پنهنجي عمر ۾ هڪ گهڙيءَ جو به اضافو ڪري سگهي؟ ۽ پوشاڪ جي لاءِ ڇو ٿا فڪر ڪريو؟ جنگلي سوسن جي وڻ کي، غور سان ڏسو ته اهي ڪهڙيءَ طرح وڌن ٿا. نه محنت ٿا ڪن ۽ نه ئي ڪتين ٿا ته به مان توهان کي چوان ٿو ته سليمان به، پنهنجي ساري شان و شوڪت جي باوجود، انهن مان ڪنهن به هڪ وانگر ملبوس ڪونه هئو. بس جڏهن، خدا تعالى، ميدان جي گاه کي، جيڪو اڄ آهي ۽ سڀاڻي تنور ۾ وڌو ويندو، کي اهڙي پوشاڪ پارائي ٿو ته پوءِ اي ڪم اعتقادو توهان کي ڇو نه پهرائيندو، ان ڪري فڪرمند ٿي ڪري ايئن نه چئو ته اسان ڇا کائينداسين يا ڇا پهرينداسين.“ (متي 6: 25: 30)
اچو ته هاڻي هن تمثيل تي غور ڪريون. هيءَ تمثيل ڊاڪٽر رفيع الدين جي ڏنل آهي؛ علم حياتيات جي مطابق جيو گهرڙو زندگيءَ جو هڪڙو بنيادي جز آهي. هڪڙو حيواني جسم در حقيقت هڪڙو فرد ڪونه هوندو آهي بلڪه گهڻن ئي فردن جي هڪ جماعت ٿيندو آهي. اهي فرد جسم جا جيو گهرڙا هوندا آهن جيڪي مختلف ڪم ڪندا آهن ليڪن اهي سڀئي جسم جي قائد يعني دماغ جي ماتحت متحد ۽ منظم ٿيندا آهن.
دماغ جي عصبي نظام جو مڪينزم انهن کي خون جي صورت ۾ خوراڪ پهچائيندو آهي. هر جيو گهرڙو، صرف اوتريقدر خوراڪ حاصل ڪندو آهي، جيتريقدر اها ان جي نشوونما لاءِ ضروري ٿيندي آهي ۽ فالتو خوراڪ ٻين خلين جي حوالي ڪندو آهي. جيڪڏهن ڪن جيو گهرڙن وٽ،وڌيڪ خون (ضرورت کان زياده) جمع ٿي وڃي ته ان کي بيماريءَ جي حالت سمجهيو ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ ٻين جيو گهرڙن تائين خون گهٽ مقدار ۾ پهچي ٿو ۽ جسم جي مجموعي قوت ۾ گهٽتائي اچي ٿي. خون جي اهڙيءَ طرح گردش يا ورهاست هر جيو گهرڙي جي انفرادي صحت ۽ ساري جسم جي حفاظت لاءِ لازمي آهي. نفس انسانيءَ جون به ٻه حيثيتون آهن. هي پنهنجي ذات جي حد تائين هڪڙو فرد آهي ليڪن ان سان گڏ هڪ ڪل جو جزو به آهي، جيڪو آخرڪار سموري انساني معاشري جو ڪل آهي. ڪوبه نفس انساني، انفرادي طور تي ڪمال جي انتها تائين پهچي ڪونه ٿو سگهي بلڪه ان مقام تي ’ڪل‘ جي ذريعي ئي پهچي سگهندو، جنهن جو اهو جز آهي.
فرض ڪريو ته هڪ انسان وٽ خوراڪ جو ذخيرو، ان جي ضرورت کان وڌيڪ آهي. ان جو مثال ايئن آهي جيئن انسان جي بدن جي جيو گهرڙن ۾ خون. جيڪڏهن اهو انساني فرد ان خوراڪ جي ذخيري مان، پنهنجي مومن ضرورتن مطابق کڻي باقي ٻين کي ڏئي ٿو ته ان جو مثال ايئن ٿيندو جيئن تندرست جيو گهرڙن، رت کي ٻين جيو گهرڙن ڏانهن منتقل ڪري ٿو. جو فرد انساني، خوراڪ کي جمع ڪري رکي ته اهو ايئن آهي جيئن ڪنهن جيو گهرڙي ۾ وڌيڪ خون جمع ٿي وڃي ته ان صورت ۾ چيو ويندو ته اهو گهرڙو بيمار آهي. اهڙي طريقي سان ان فرد انساني کي غير صالح يا بيمار قرار ڏئي سگهجي ٿو. صالح ترين خليه اهو آهي، جيڪو سڄي انساني بدن جي طبعي گهرجن کي پورو ڪرڻ ۾ ڪامل مدد ڏئي ۽ ٻين جيو گهرڙن سان ملي ڪري بهترين مصالحت سان ڪم ڪري ٿو. جيڪو جيو گهرڙو اهڙيءَ طرح ڪم نٿو ڪري اهو غير صالح يعني ڪافر آهي. چوڌاري نظر ڪريو هڪڙو جنگلي معاشرو آهي جنهن ۾ انسان هڪڙي موذي جانور وانگر پنهنجي لاءِ جدوجهد ڪري ٿو ۽ ٻين جي حقن کان بي بهره آهي. ان جو مقصد محض زنده رهڻ ۽ پنهنجي جبلتن جي تسڪين آهي. قرآن حڪيم وٽ بقا حاصل ڪرڻ جو قدرتي قانون آهي ته:
وَ یَسْـَٔلُوۡنَکَ مَاذَا یُنۡفِقُوۡنَ ۬ؕ قُلِ الْعَفْوَ ؕ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللہُ لَكُمُ الۡاٰیٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَکَّرُوۡنَ ﴿۲۱۹﴾ۙ
(البقره-219)
ترجمو: ۽ پڇن ٿا توهان کان ڇا خرچ ڪريون خدا جي راه ۾، چئون ته جيڪي ڪجهه ضرورت کان وڌيڪ آهي، اهڙيءَ طرح خدا تعالى بيان ڪري ٿو حڪم، شايد توهان غور ڪريو.
قرآن حڪيم ۾ اچي ٿو:
کَیۡ لَا یَكُوۡنَ دُوۡلَۃًۢ بَیۡنَ الْاَغْنِیَآءِ مِنۡكُمْ ؕ (الحشر-7)
ترجمو: ائين نه ٿئي ته دولت، توهان جي مالدارن ۾ ئي گردش ڪندي رهي.
اڄ انسان جي حالت هيءَ آهي جو نوانوي سيڪڙو بدحال ۽ هڪ سيڪڙو دولت ۽ عيش جي سڀني وسيلن تي قابض آهن. زندگيءَ جي نعمتن ۽ راحتن جي ان نامنصفانه ورهاست، دنيا جي آباديءَ جي انتهائي وڏي حصي کي ضد، لالچ، عداوت، مايوسي، غم، ڪاوڙ، خودبيزاري ۽ خوف جهڙن، جذباتي مرضن ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي جن نه صرف جسم کي، بلڪه روح کي به برباد ڪري ڇڏيو آهي. خطرناڪ جرم، ڌاڙا، قتل، اغوا، تشدد، جنگ، عصمت فروشي، ڦرلٽ مار، اهي سرمايه پرستيءَ جي وڻ جا ڪوڙا ڦل آهن. دولت جي ظالمانه تقسيم، دنيا ۾ رهندڙ انسانن کي زمين جي، ٻن اهڙن خطن ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي، جن مان هڪڙو خطو اهڙو آهي جيڪو پاڻيءَ سان بلڪل ڀريل آهي. ظاهر آهي ته اهڙي زمين، جنهن ۾ پاڻي، ضرورت کان وڌيڪ آهي، اتي ڪنهن به فصل جو ٿيڻ ناممڪن آهي. هڪ جڳهه تي رڪيل پاڻي، آهستي آهستي گندو ٿيندو ويندو، اتي زهريلا ڪيڙا ئي پيدا ٿيندا. ٻيو خطو اهڙو آهي جتي پاڻي بلڪل آهي ئي ڪونه. زمين بنجر آهي، پاڻيءَ جي ڦڙي ڦڙي لاءِ ترسي رهي آهي. سڪل زمين ۾ ساوڪ پيدا ٿي ڪونه سگهندي. اهڙيءَ صورتحال ۾ آسمان جيڪو حل ٻڌايو آهي اهو انجيل پاڪ کان سکو؛ گهڻي پاڻي واريءَ زمين مان وڌيڪ پاڻي ڪڍي سڪي زمين ۾ وجهو.
”ماڻهن ان کان پڇيو ته اسان ڇا ڪريون؟ ان جواب ۾ کين چيو ته جنهن وٽ ٻه چوغا هجن اهو ان کي، جنهن وٽ نه هجي، ورهائي ڏئي ۽ جنهن وٽ کاڌو هجي، اهو به ائين ئي ڪري.“ (لوقا 3: 11)
هڪڙي حديث پاڪ ۾ آيو آهي:
فلیعد بہٖ علیٰ من لاظہرلہٗ، فلیعد بہٖ علیٰ من لازادلہ (ابوداؤد)
(ضرورت کان وڌيڪ ڪپڙو ان شخص کي واپس ڪريو جنهن وٽ ضرورت مطابق ڪونهي ۽ ضرورت کان وڌيڪ کاڌو ان شخص ڏانهن موٽايو جنهن وٽ ضرورت جي مطابق ڪونهي.)
اچو ته هاڻي انجيل پاڪ جي هن آيت تي غور ڪريون:
”هو يريحو ۾ داخل ٿي وڃي رهيو هو ۽ ڏسو زڪائي نالي جو هڪڙو ماڻهو، جيڪو محصول وٺڻ وارن جو سردار ۽ دولتمند هو، يسوع کي ڏسڻ جي ڪوشش ڪري پيو ته ڪهڙو آهي. ليڪن پيهه جي سبب کان ڏسي ڪونه پيو سگهي ڇو ته ان جو قد ننڍو هو. بس ان کي ڏسڻ جي لاءِ اڳتي ڊڪندو هڪ گوالر جي وڻ تي چڙهي ويو ڇو ته اهو ان راه کان وڃڻ وارو هو جڏهن يسوع اتي پهتو ته مٿي نگاهه ڪري ان کي چيائين اي زڪائي جلدي لهي اچ ڇو ته اڄ مونکي تنهنجي گهر رهڻو آهي. اهو جلد کان جلد لهي، ان کي خوشيءَ سان پنهنجي گهر وٺي ويو جڏهن ماڻهن ڏٺو ته سڀيئي سس پس ڪري چوڻ لڳا ته اهو هڪڙي گنهگار شخص وٽ وڃي لٿو ۽ زڪائي اٿي بيهي خداوند کي چيو اي خداوند ڏس. مان پنهنجو اڌ مال غريبن کي ڏيان ٿو ۽ جيڪڏهن ڪنهن جو ڪجهه ناحق ورتو اٿم ته ان کي چوڻو ڪري ادا ٿو ڪريان. يسوع ان کي چيو ته اڄ هن گهر ۾ نجات آئي آهي.“
(لوقا 19: 1-10)
ٻئي هنڌ آيو آهي:
”۽ يسوع پنهنجي شاگردن کي چيو مان توهان کي سچ چوان ٿو ته دولتمند جو آسمان جي بادشاهي ۾ داخل ٿيڻ مشڪل آهي. ۽ وري توهان کي چوان ٿو ته اٺ جو سُئيءُ جي سوراخ مان نڪرڻ، ان کان آسان آهي جو دولتمند خدا جي بادشاهيءَ ۾ داخل ٿئي. شاگرد اهو ٻڌي ڏاڍا حيران ٿيا ۽ چوڻ لڳا ته پوءِ ڪير نجات ماڻي سگهي ٿو؟ يسوع انهن جي طرف ڏسي ڪري چيو ته اهو ماڻهن کان ته ٿي ڪونه سگهندو ليڪن خدا کان سڀ ڪجهه ٿي سگهي ٿو.“ (متي 29: 23-27)
آسماني بادشاهت ۾ داخل ٿيڻ جي معنى آهي زندگيءَ ۾ داخل ٿيڻ. زندگي ۾ اهو داخل ٿيندو جيڪو دولت جو سهارو نه پڪڙي بلڪه پنهنجي اندر خدا جون صفتون پيدا ڪري. قانون قدرت آهي ته جڏهن، انسان پنهنجي اندر خدا جون صفتون آڻيندو ته اهو وجود ڪامل (نور) ٿي ويندو. اهڙي وجود جي ئي قدرت کي تمنا آهي. انسان جڏهن پنهنجي اندر خدائي صفتون آباد ڪري ٿو ته انسان به نور ٿي وڃي ٿو. ان مرتبي ۾ انسان، پنهنجي مرضيءَ کي خدا جي مرضيءَ ۾ فنا ڪري ڇڏي ٿو. ٻين لفظن ۾ چئون ته خود ئي مجسمه ايزدي ٿي وڃي ٿو. ان جي ذاتي مرضي، چاهت يا ارادو باقي ڪونه ٿو رهي. صرف الله جو ارادو باقي رهجي ٿو. توحيد جو مقصد اهو آهي ته خدا تعالى جي عظمت ۽ جلال سامهون انسان جي ’انا‘ بالڪل ختم ٿي وڃي. ان صورت ۾ انسان، الله تعالى جي هٿن ۾ هڪڙو اوزار ٿي پوي ٿو (مقصد کي حاصل ڪرڻ جو). هڪ اهڙي ساهواري شيءِ، جنهن جو پنهنجو ڪو ارادو ڪونهي. فاعل جيڪي چاهي، جيڪو ڪم وٺي. انسان جو ظاهري جسم دراصل اسرار خداونديءَ جو خزانو ٿي وڃي ٿو ۽ ان جا لفظ، افعال خدا سان ئي منسوب ٿين ٿا. قلم انسان جي هٿ ۾ هوندو آهي ليڪن لکڻ وارو خدا آهي، جيڪي ڪجهه چاهي ان کان لکائي، ڇوته فاعل حقيقي خدا آهي (غور جو مقام آهي ته سواءِ خدا تعالى جي ٻيو ڪنهن شيءِ جو وجود ڪونهي). قرآن حڪيم جي شهادت آهي:
فَلَمْ تَقْتُلُوۡہُمْ وَلٰکِنَّ اللہَ قَتَلَہُمْ ۪ وَمَا رَمَیۡتَ اِذْ رَمَیۡتَ وَلٰکِنَّ اللہَ رَمٰی ۚ (الانفال-17)
ترجمو: (بدر جي ميدان ۾) مخالفن کي توهان قتل ڪونه ڪيو، الله قتل ڪيو. توهان انهن تي تير ڪونه هلايا، الله هلايا هئا.
توحيد جي ڪيفيت اها آهي جنهن ۾ انسان جا سڀئي سفلي آثار ختم ٿي وڃن ٿا، صرف خدا تعالى باقي رهجي وڃي ٿو. سيد لطيف چوي ٿو:
احد احمد پاڻ ۾ وچان م فرق،
آهي مستغرق عالم انهيءَ ڳالهه ۾.
*
راز ڪيائين راءِ سين، ڪنهن موچاريءَ مهل،
انا احمد بلاميم، سين هنئي سائل،
ڪنهن ڪنهن پئي ڪل، ته هو دوئي هيڪ ٿيا.
*
توڏي کي تعظيم، ٻين سڀني کان اڳري،
اوڏي ٿي الف کي، من گڏيائين سين ميم.
*
موحد جي نشاني آهي:
حقيقت هڻي منهنجي جان جدا ڪئي،
هڪڙو پساه پرينءَ ري، سگهان تان نه کڻي،
ڌڻي ئي ڌڻي، رهيو آهي روح ۾.
اڪثر چيو ويندو آهي ته ماضي ۽ حال جي اقتصادي مسئلن ۾ وڏو فرق آهي. زمين جيتري اڳي هئي اڄ به اوتري آهي، ليڪن اڳي آبادي گهٽ ۽ زندگي جون ضرورتون محدود هيون. هاڻي آبادي گهڻي وڌي وئي آهي. جيڪڏهن آباديءَ جي لحاظ سان، زمين جي ايراضي وڌندي وڃي ته پوءِ ڪوبه اقتصادي مسئلو، پيدا ڪونه ٿيندو. ليڪن مشڪل اها آهي ته هر شعبي ۾ اضافو ٿيندو رهيو، اضافو جنهن ۾ نه ٿيو، اها زمين جي پکيڙ هئي. ان ڪري دور حاضر جي ڪشمڪش کي، انسان جي هوس جو نتيجو نه، بلڪه ان ۾ قدرت جي ڪوتاهيءَ جو وڏو دخل آهي.
قرآن حڪيم ان ڳالهه کي ڪونه ٿو مڃي. قرآن حڪيم جي نظر ۾، فقر و فاقه ۽ مفلسيءَ جو وڏو سبب، قدرت جي ڪوتاهي نه بلڪه ان ۾ انسان جي جهالت، غفلت، بي انصافي، استحصال ۽ ظلم جو دخل آهي. آسمان جي تعليم اها آهي ته خدا تعالى، انسانن کي زمين تي خلق ڪيو. ان جي لاءِ نعمتون به سڄي زمين تي ڦهلائي ڇڏيائين، ليڪن شيطاني جهالت جي سبب سڄي انسانيت جي عام مفاد لاءِ خلقيل وسيلن کي طاقتور ماڻهن پنهنجي قبضي ۾ آڻي، پاڻ اسراف ڪيو ۽ ٻين کي محروم ڪيو. اهڙي طرح طاقتور قومن پاران پنهنجي غاصباڻي مقصدن جي لاءِ قومن کي غلام بڻايو. استحصال لاءِ هڪڙو ملڪ ٻئي ملڪ جو شڪاري. نتيجو اهو نڪتو آهي جو انسان ذات جا سڀ وسيلا، انسان جي خون پسيني جي ڪمائي، انسان جي باطني ۽ خارجي آلودگيءَ مٽائڻ بدران، فوجن، هٿيارن ۽ بارود تي خرچ ٿي رهيا آهن.
مون وٽ اقوام متحده جي هڪ اڳوڻي سيڪريٽري جنرل جي پراڻي رپورٽ موجود آهي ان جي مطالع ڪرڻ سان خبر پئجي ويندي ته انسان ڪيتري خطرناڪ ظلمت ۾ ڦاٿل آهي.
جناب پيريزڊيڪوائر ٻڌائي ٿو:
”ترڪ اسلحي جي موضوع تي 156 فردن تي مشتمل عالمي اداري جي آئنده ٿيڻ واري خصوصي اجلاس جي رپورٽنگ جي لاءِ، پوري دنيا مان آيل، مهمان صحافين سان گفتگو ڪندي چيو ته اسان جي بدنصيبي آهي جو اڄ دنيا ۾ 50 (پنجاهه) هزار ائٽمي هٿيار موجود آهن جن جي طاقت شهر ”هيروشيما“ تي ڪيرايل ائٽم بم کان ڏهه لک دفعا وڌيڪ آهي. ائٽمي هٿيارن سان سينگاريل، هڪ آبدوز، ايتري ته، ڌماڪه خيز قوت رکندي آهي، جنهن جو مثال اڄ تائين تاريخ ۾ ملڻ مشڪل آهي. پاڻ واضح ڪيائون ته هن ڪمري ۾ موجود هر شخص ۽ درحقيقت هن زمين جي گولي تي رهڻ وارو هر انسان انگن اکرن جي روشني ۾ ٽن ٽنن جي انتهائي ڌماڪ خيز بارود جي سامهون بيٺو آهي.
تاريخ جي مهلڪ ترين هٿيارن جي ذخيري جي ڀوائتي پهلوءَ کان قطع نظر، اسان هن وقت، هٿيارن جي ڊوڙ تي سالانه 600 (ڇهه سؤ) ارب ڊالر يا هيئن سمجهو ته ڏهه لک ڊالر في منٽ جي حساب سان خرچ ڪري رهيا آهيون. جڏهن ته هر سال يا هر مهيني نه، بلڪه هر روز، ترقي پذير ملڪن ۾ 40 (چاليهه) هزار ٻار بک، افلاس ۽ بيمارين ڪري مري وڃن ٿا. اهي ڏڪائيندڙ انگ اکر ڏيندي، مسٽر پيريز ڊيڪوائر چيو ته اسان هاڻي هڪ اهڙي خطرناڪ موڙ تي پهچي چڪا آهيون، جتي اسان اها صلاحيت ته حاصل ڪئي آهي جو اسان پاڻ کي ڪيترا دفعا فنا ڪري سگهئون، ليڪن اسان اها سياسي استقامت ۽ اخلاقي جرئت حاصل نه ڪري سگهيا آهيون جو بني نوع انسان جي هڪ وڏي حصي کي فاقه ڪشي کان بچائي سگهون. پاڻ وڌيڪ چيائون ته اهو صحيح آهي ته ائٽمي هٿيار، هن وقت تائين ٿيل ايجادن ۾، سڀني کان وڌيڪ مهلڪ ۽ تباهي آڻيندڙ هٿيار آهن، پاڻ چيائون ته هي ڪيڏو نه وڏو الميو آهي جو ڪساد بازاري ۽ بحران جي هن دور ۾ اسلحه سازيءَ جي صنعت بدستور ترقي ڪري رهي آهي. صرف 1945ع کان بعد دنيا ۾ روايتي اسلحه سان 130 (هڪ سو ٽيهه) جنگيون وڙهيون ويون آهن، لکين ماڻهو هلاڪ ٿيا، عالم انسانيت کي ناقابل بيان مصيبتن سان منهن ڏيڻو پيو.“ (اقوام متحده جون 1983ع)
قرآن حڪيم ۾ آيو آهي:
یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللہَ وَذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ كُنۡتُمۡ مُّؤْمِنِیۡنَ ﴿۲۷۸﴾ فَاِنۡ لَّمْ تَفْعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرْبٍ مِّنَ اللہِ وَرَسُوۡلِہٖ ۚ(البقره: 279-278)
(اي ايمان وارو! الله کان ڊڄو ۽ وياج جي جيڪا بقايا آهي ان کي ڇڏي ڏيو جيڪڏهن توهان ايمان وارا آهيو. جيڪڏهن ان تي عمل نه ڪندؤ ته اشتهار ٻڌو جنگ جو الله ۽ ان جي رسول جي طرف کان.)
مٿين آيت پاڪ ۾ صاف ظاهر آهي ته هر وياجي نظام سان الله ۽ انهن جي رسولن جي جنگ آهي. غور ڪريو؛ هن وقت عالم انسانيت تي وياجي نظام جي سخت پڪڙ آهي، يعني دنيا جا سڀئي انسان، سڌي يا اڻ سڌي طرح ان کان متاثر آهن. پر انهن سڀني ان نظام سان Compromise ڪيو آهي. حق کان نڪري ويا هڪ ئي طرح جي بربادين تي ٽٽي پيا. سڀني خدا ۽ ان جي رسولن جي لشڪر کي ڇڏي ڏنو. دين جي نظام مان سڀئي نڪتا. سڀ غافل ٿي ويا. سڀني تي ننڊ جو موت طاري ٿي ويو. سڀني حق کان منهن موڙي ڇڏيو. ٻين لفظن ۾ باطل (شيطان) جا هي لفظ پورا ٿيا
قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَاُغْوِیَنَّہُمْ اَجْمَعِیۡنَ ﴿ۙ۸۲﴾ (ص: 82)
(ترجمو: چيائين تنهنجي جلال جو قسم! مان انهن سڀني کي راه حق کان گمراهه ڪندس.)
سڀني حق جي عشق کان منهن موڙيو. غيرن جي طرف ڊوڙيا ته جيئن ٺوڪرون کائن. پيار جو نور حاصل ڪرڻ لاءِ خدا جي طرف ڪونه آيا. اي حق سان بغاوت ڪرڻ وارؤ! توهان جي فڪرن جو هر فڪر گمراهي آهي.
قرآن حڪيم جي هيءَ آيت:
وَاٰتَی الْمَالَ عَلٰی حُبِّہٖ (ترجمو:177)
(۽ جيڪي ماڻهو پنهنجو مال الله جي محبت ۾ ڪڍن ۽ خرچ ڪن ٿا.)
وَمِنَ النَّاسِ مَنۡ یَّتَّخِذُ مِنۡ دُوۡنِ اللہِ اَنۡدَادًا یُّحِبُّوۡنَہُمْ کَحُبِّ اللہِ ؕ وَالَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡۤا اَشَدُّ حُبًّا لِّلہِ ؕ
(البقره: 165)
ترجمو: ماڻهن ۾ اهڙا به آهن جيڪي خدا کي ڇڏي ڪري ٻين کي معبود بنائيندا آهن ۽ پوءِ انهن سان اهڙي ئي محبت ڪن ٿا جهڙي خدا سان ڪرڻ گهرجي ۽ اِهي اُهي ماڻهو آهن جن ايمان آندو آهي سي خدا سان شديد محبت ڪن ٿا.
توهان جي لاءِ صرف هڪ ئي راهه آهي. ان کان سواءِ ٻيو ڪنهن طرح جو به ڇوٽڪارو ڪونهي. ياد رکو ان وقت تائين خدا جو قهر وسندو رهندو، ۽ اهو ڪڏهن به ٿڌو نه ٿيندو جيستائين سڀني قوتن ۽ طاقتن سان خدا تعالى (حقيقت ڪلي) جي اڳيان نه جهڪو. سڀني غفلتن کي آزمائي ڏٺوسين. صدين کان نافرماني جي ڪوڙاڻ کي چکي ڏٺوسين. توهان گناهن جي ڦل سان چڱيءَ طرح پنهنجا دامن ڀري ڏٺا. هڪ خدا کان سرڪشيءَ جي سزا ملندي رهي. اهي قومون جيڪي مٽجي چڪيون آهن. انهن جي کنڊرات تي وڃي انهن کان پڇو. اهوئي جواب ملندو ته خدا کان بغاوت ۽ جهالت جي چاهت ئي فنا جو سبب ٿي.
اي ڪاش! توهان جا روح پلٽجن ۽ توهان جي غفلت مري وڃي ۽ توهان جاڳي پئو، هن ڀيانڪ گهري ننڊ مان. اي ظالم! خدا تعالى کان وڌيڪ، ڪنهن جي محبت ۽ پيار آهي، جنهن جا زنجير تنهنجي پيرن ۾پئجي ويا. اي دوست! سرڪشيءَ جو مزو چکيو سين اچو ته هاڻي اطاعت جو مزو به چکئون. غيرن سان رشتن جوڙڻ جو تجربو، صدين کان ڪندا آيا آهيو. اچو ته ان هڪ سان ڇو نه وري جڙئون، جنهن کان پري رهي ذلتن ۽ خوارين کان سواءِ ڪجهه هٿ نه آيو. گهڻو ٿي چڪو. خدا جي طرف رجوع ڪريو. حق سان جڙي حق ٿي وڃو يعني ڪامل ٿي وڃو. پاڻ ۾ خدا جون صفتون آڻيو.
غور جو مقام آهي ته زندگيءَ جا بهترين وسيلا، محدود اقليت جي هٿ ۾ ڏيڻ ۽ دنيا جي غالب اڪثريت کي ڏکن حوالي ڪرڻ، انساني جسمن جي ڪائنات ۽ انهن جي مقصد خلاف وڏي ۾ وڏي بدي آهي. چند هوست پرستن تي ڇانيل جهالت جي ڪري، دنيا جو هر انسان ظلمت ۾ ڦاسي پيو آهي ۽ اها ظلمت جي دلدل ان کي آهستي آهستي ڳهندي رهي ٿي. ظلم ته اهو آهي ته دولت مند نه پاڻ جنت (ابديت) ۾ داخل ٿين ٿا ۽ نه وري ٻين کي داخل ٿيڻ ٿا ڏين. اچو ته گڏجي چئون: ”اي الله اسان عهد ٿا ڪريون ته تنهنجي ڏنل ربوبيت ۽ رحمت جي ذريعن تي ذاتي قبضو ڪري، دنيا جي وڏي اڪثريت کي انهن ذريعن مان فائدو وٺڻ ۽ علم و تهذيب جي برڪتن کان محروم ڪرڻ وارو صاحب اقتدار ۽ صاحب مال و دولت (فرعون ۽ قارون) ۽ انهن جي جوڙيل نظام معيشيت و سياست کي رد ٿا ڪيون.“
اسان خدائي نظام معيشت چاهيون ٿا. اسان الله ۽ ان جي رسولن جي لشڪر ۾ جمع ٿي ڪري ان نظام ۽ ان طبقي خلاف بغاوت ٿا ڪيون. اسان چاهيون ٿا ته نئين آسماني تهذيب جو بنياد محض سياسي يا معاشي مقابلي بازيءَ بجاءِ ساري دنيا جي انسانن جي سماجي ۽ روحاني تصورات جي ماتحت هجي. اسان زمين تي آسماني بادشاهت چاهيون ٿا. جتي صرف محبت ۽ سچ جي حڪمراني هجي. سيد لطيف جي هن هدايت تي غور ڪريو:
ڪوڙ ڪماءِ م ڪچ، اٿي اور الله سين،
ڪڍ تون دغا دل مان، صاحب وٺي سچ.
*
سڀ ننگيون ٿي نڪرو، لالچ ڇڏيو لوڀ،
هستي جي هئڻ جون، وٿون سڀ وسار.
*
مان پڇني سپرين، چت ۾ چيتاريج،
ڪڍي ڪائي ڪچ کي، ڪوڙ م ڪمائيج،
وڻج وهائيج، سڀ سوداگر سچ جو.
اهو خيال رکو ته خدا (سچ) کان سواءِ ٻي ڪابه رغبت توهان کي مقصد (خدا) خلاف استعمال نه ڪري. خدا کان غفلت ۾ گذريل هڪ هڪ پل، باطل جي بندگي سان پيدا ٿيل باهه آهي. خدا جي عبادت ڪرڻ جي معنى آهي حسين کان حسين تر مقام ڏانهن وڃڻ. ياد رکو ته جيڪڏهن توهان سچ جي راهه تي نٿا هلو ته معنى باطل جي راهه تي آهيو. ٻن مان هڪ راهه جو هجڻ ضروري آهي. اهو قدرت جو قانون آهي. ظاهر آهي ته قانون تبديل ڪرڻ توهان جي هٿ ۾ آهي ئي ڪونه.
بامقصد انسان اهو ٿيندو آهي جيڪو پنهنجي پوري وجود سان مقصد سان لاڳاپيل هجي. جنهن جي زندگي ان جي مقصد ۾ ائين سمايل هجي جو ائين محسوس ٿئي ته ٻنهي ۾ ڪابه دوري ڪونهي. بامقصد (سچو) ماڻهو پنهنجي مقصد ۾ گم رهندو آهي. اهو هر ڳالهه کي پنهنجي مقصد جي روشنيءَ ۾ ڏسندو آهي. زندگي وڌ ۾ وڌ دولت يا رتبو ڪمائڻ جو نالو ڪونهي. هر طرف کان ڪٽجي صرف خدا (حقيقت ڪل) سان جڙي وڃو، جتان انسان جي فلاح جو نور آبشارن وانگر وهي ٿو. خدا (ڪامل حقيقت) ۾ پاڻ کي لڪائي ڇڏيو. اها آهي وحدت. توهان صرف ’سچ‘ نظر اچو. ياد رکو! جيستائين خدا سان حقيقي رشتو نه جوڙيندؤ تيستائين توهان جي مٿان خدا جو قهر وسندو رهندو. خدا کي ڇڏي دولت کي آقا بنائڻ پاڻ کي باهه ۾ اڇلائڻ آهي.
ياد رکو! هتي مڪاري، دغا، فريب ۽ ڊپلوميسيءَ لاءِ ڪابه جاءِ ڪونهي. مڪاري حڪمت جو نعم البدل ٿي ڪونه سگهندي. ڏاڪڻ جا ڏاڪا ٿيندا آهن. ان تي چڙهبو ته بلند ٿبو. انسان جي اڳيان به آسمانن جي ڏاڪڻ لڳل آهي. ڏاڪڻ جي ڏاڪن وانگر عالم ادنى ۽ عالم بالا هڪٻئي سان جڙيل آهن. عالم بالا تي ان وقت چڙهي سگهبو جڏهن عالم ادنى ۾ ان جو بندوبست ڪيو وڃي. ڏاڪڻ وانگر، درجن تي چڙهڻو آهي. جڏهن انسان پاڻ کي عالم ادنى جي دلچسپين ۾ غائب ٿو ڪري ته اهو پاڻ کي ايئن سمجهو ته هڪڙي خول ۾ بند ڪندو آهي. ٻين لفظن ۾ هيئن چئبو ته ان انسان جو، عالم بالا سان رشتو ٽٽي پوي ٿو. انسان ۽ ابديت (خدا) جي درميان ’ انا‘ رنڊڪ طور اڀري اچي ٿي. جيڪڏهن توهان دولت کي ئي پنهنجو ’مقصد‘ سمجهو ۽ عالم ادنى سان جڙيل رهيا ته پوءِ توهان پاڻ ئي پنهنجا پر ڪٽي ڇڏيا. توهان ان مک وانگر ٿي وڃو ٿا جيڪا لذت جي چڪر ۾ ماکيءَ ۾ ڦاسي پوي ٿي ۽ پرواز ته ٺهيو، پنهنجي جان ئي وڃائي ويهي ٿي. اها دولت توهان جي جسم کي ٿلهو ڪري ٿي پر اها توهان جي روح جي قاتل آهي. جيڪڏهن دنيا جي ظاهري چمڪ توهان کي پنهنجي غلاميءَ ۾ آڻي ته پوءِ زندگيءَ جومقصد (خدا، ڪمال) ڪيئن حاصل ٿيندو؟ هر حال ۾ اوليت مقصد (خدا، ڪمال) کي ڏني وڃي اهو آهي مٿي چڙهڻ جو قدرتي قانون. ڪنهن به انسان کي اهو حق ڪونهي ته هو الله تعالى جي ڏنل نعمت (دولت) کي پنهنجي نفس جي ظلمتن تي خرچ ڪري، ڇو ته ائين ڪرڻ سان انسان ذات تي ظلمت جو گهيرو سخت ٿيندو. خدا تعالى دولت ان ڪري ڪونه ڏني آهي ته ان جو استعمال انهن عملن ۾ ٿئي جيڪي زندگيءَ جي مقصد کان انسان کي پري ٿا ڪن. خدا تعالى جي دولت کي صرف نوراني خواهشن تي ئي خرچ ڪرڻو آهي. قرآن حڪيم جو دولت لاءِ نقطه نظر هي آهي ته مومن، دولت جو مالڪ ڪونهي بلڪه اها دولت، قدرت جي قانونن مطابق ان وٽ جمع ٿي آهي. اها دولت امانت آهي. ان امانت جو صحيح استعمال تڏهن ٿيندو جڏهن ان کي راهه خدا ۾ خرچ ڪيو وڃي.
ملڪيت جي لاءِ اسلام جو حڪم هي آهي ته ملڪيت انسان جو ذاتي حق ڪونهي بلڪه مالڪ الملڪ انسان کي پنهنجي طرف کان نيابت جو حق عطا ڪيو آهي ته جيئن اهو سڀني بندن کي فائدو پهچائي جي ان وانگر هڪ مالڪ جا بندا آهن ۽ ان مجموعي فائدي مان هو خود به استفادو ڪري.
وَ مَا لَكُمْ اَلَّا تُنۡفِقُوۡا فِیۡ سَبِیۡلِ اللہِ وَ لِلہِ مِیۡرَاثُ السَّمٰوٰتِ وَ الْاَرْضِ ؕ (الحديد: 10)
۽ توهان کي ڇاٿيو آهي جو خرچ نٿا ڪڍو الله جي راهه ۾ ۽ الله جي ميراث آهي جو ڪجهه آسمانن ۽ زمين ۾ آهي.
ٻئي هنڌ آيو آهي:
ولَہٗ مَا فِی السَّمٰوٰتِ والْاَرْضِ ؕ
ترجمو: ۽ انهيءَ جو آهي جو ڪجهه آسمانن ۽ زمين ۾ آهي.
مثال طور هڪڙو شخص آهي جيڪو دنياوي مال متاع کي پنهنجي زندگيءَ جو وڏي ۾ وڏو قدر قرار ٿو ڏئي ته پوءِ هو هر اهڙو طريقو اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو جنهن سان ان جي دولت جي انبار ۾واڌارو اچي ۽ هر ان ڪم کان لهرائيندو جنهن سان دولت جي انبار ۾ ڪمي اچي يعني طلب مال ان جو ذڪر ۽ فڪر ٿي پوي ٿو. اها آهي دولت جي بندگي. ان وقت انسان جو الله ’دولت‘ آهي. چوڌاري ڏسو، توهان کي نظر ائين ئي ايندو. دولت ئي زندگيءَ جو مقصد آهي. مقصدن سان فرد ۽ قومن جي زندگيءَ جا رخ، انهن جي چڱي ۽ بري جا پيمانا ۽ انهن جي جدوجهد جا انداز متعين ٿين ٿا. فرد جي زندگي جو حقيقي مقصد آهي نور جي تلاش، زندگيءَ جي تلاش، حسن جي تلاش،خدا جي تلاش.
دولت کي زندگيءَ جو مقصد بنائي، جيڪي ڪجهه ان جي حاصلات لاءِ ڪيو ويندو، اها دولت جي بندگي ٿيندي. يعني توهان دولت جي غلامي ڏني تڏهن دولت توهان وٽ آئي. خدا کي حاصل ڪرڻ لاءِ انسان خدا جي حڪمن تي هلندو ته اها خدا جي بندگي ٿيندي. وقت انسان جي عملن جو اظهار آهي. انسان چوويهه ڪلاڪ ڪونه ڪو فعل ڪندو ٿو رهي.
هر فعل خدا تعالى جي حڪم مطابق ٿيندوته پوءِ انسان جي ننڊ به عبادت آهي. سيد لطيف ٿو چئي:
تن تسبيح من مڻيو، دل دنبورو جن،
تندون جي طلب جون، وحدت سروڄن،
وحده لاشريڪ لھ، اهو راڳ رڳن،
سي ستائي جاڳن، ننڊ عبادت جن جي.
حقيقت ڪل (نور، خدا، عقل ڪل) جي رضا کي ٺڪرائي، ان جي اطاعت کان لهرائي ڪنهن ٻيءَ ذات جي رضا تلاش ڪئي وڃي ته پوءِ زندگي جو فطري حسن برقرار رهي ڪونه سگهندو. حضور اڪرم * جي زندگي فقط الله (نور) لاءِ هئي ڇو ته انسان جي زندگيءَ جو مقصد’الله‘ آهي ۽ نه دولت.
قُلْ اِنَّ صَلَاتِیۡ وَنُسُکِیۡ وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِیۡ لِلہِ رَبِّ الْعٰلَمِیۡنَ ﴿۱۶۲﴾ۙ لَا شَرِیۡکَ لَہٗ ۚ وَ بِذٰلِکَ اُمِرْتُ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُسْلِمِیۡنَ ﴿۱۶۳﴾(الانعام: 163-162)
ترجمو: توهان اعلان ڪيو ته منهنجي نماز ۽ منهنجي هر قسم جي عبادت ۽ قرباني منهنجو جيئڻ ۽ مرڻ سڀ ڪجهه الله (رب العالمين) جي لاءِ آهي جنهن جو ڪوبه شريڪ ڪونهي مونکي اهوئي حڪم ڏنو ويو آهي ۽ مان سڀني کان پهريان سِرُاطاعت ۾ خم ڪرڻ وارو آهيان.
انسان کي خدا تعالى (نور، عقل ڪل) جي اطاعت ۽ وفاداري جي ضرورت آهي. جيڪڏهن ان اها روش اختيار ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته پوءِ ان جي نظام ۾ خلل ۽ انتشار پيدا ٿي پوندو. انسان کان جو اهو مطالبو ڪيو ويو آهي ته اهو به درحقيقت انسان جي ڀلائيءَ لاءِ ئي آهي. جيڪڏهن انسان اصلي مالڪ کي ڄاڻي، ان جي سامهون ڪنڌ نه جهڪائي ۽ ان کي ڇڏي ڪري ڪجهه ٻيا خدا ٺاهي ته ان جي زندگي برباد ٿي ويندي. انسان جي ان کان وڌيڪ ٻي ڪهڙي بدبختي چئبي جو جنهن مالڪ کيس تخليق ڪيو آهي هو ان جي رضا کي زندگيءَ جو بنياد بنائڻ بدران ڪجهه ٻين خدائن مثلاً دولت سان تعلق خاطر پيدا ڪري. ڪن ٻن متضاد شين جي محبت هڪ دل ۾ گڏ ٿي نه سگهندي. انسان يا ته خدا جو ٿي سگهندو يا دولت جو
مَا جَعَلَ اللہُ لِرَجُلٍ مِّنۡ قَلْبَیۡنِ فِیۡ جَوْفِہٖ ۚ
خدا تعالى ڪنهن به انسان ۾ ٻه دليون ڪونه رکيون آهن. هڪ دل، هڪ سان محبت. قرآن حڪيم جي هن آيت پاڪ تي غور ڪريو:
ضَرَبَ اللہُ مَثَلًا رَّجُلًا فِیۡہِ شُرَکَآءُ مُتَشٰکِسُوۡنَ وَ رَجُلًا سَلَمًا لِّرَجُلٍ ؕ ہَلْ یَسْتَوِیٰنِ مَثَلًا ؕ اَلْحَمْدُ لِلہِ ۚ بَلْ اَكْثَرُہُمْ لَا یَعْلَمُوۡنَ ﴿۲۹﴾ (زمر:29)
ترجمو: الله مثال بيان ڪري ٿو هڪ شخص جو جنهن جا ڪيترائي آقا آهن، پاڻ ۾ ضد رکڻ وارا، ۽ هڪڙو ٻيو شخص آهي جو پوري جو پورو هڪ شخص جي ملڪ آهي ته پوءِ ڇا ٻنهي جو حال ته ڪجهڙو آهي. الحمدلله مگر هي آهي ته انهن مان اڪثر سمجهن ئي ڪونه ٿا.
هڪ اهڙو غلام آهي جنهن جا ڪيترائي آقا آهن. انهن مان هر هڪ ان کي ڪونه ڪو ڪم ڪرڻ لاءِ چوي ٿو. هڪڙو چوي ٿو فلاڻو ڪم ڪر ٻيو چويس ٿو ته هي ڪم ڪر ٽيون ڪو ٽيون حڪم ڪري ٿو. اهو ٽنهي جي درميان حيران نموني سان بيٺو هوندو. ان جي مقابلي ۾ وري هڪڙو ٻيو شخص آهي جيڪو صرف هڪ آقا جي سامهون ئي جهڪي ٿو. ان لاءِ ڪوبه تضاد ڪونه ٿيندو بلڪه اهو سڪون دل سان قدم کڻندو ۽ پوري دل جي حضور سان اڳتي وڌندو ويندو. هڪ خدا (نور) جي سرپرستي ۾ آهي، جيڪو هر شي ۾، هر حال ۾ هر جڳهه تي ان جي هدايت ڪري ٿو ۽ ان جي راهه کي ايئن روشن ڪري ٿو جيئن ڪاري رات ۾ ٽارچ جي روشني. دولت کي صحيح مقام تي رکڻ کان سواءِ اسان اڳتي وڌي ئي نٿا سگهؤن. مالي قدرن کي غيرمعمولي اهميت ڏيڻ غير معقول آهي. جيڪڏهن رزق جي فراوانيءَ کي مستقل قدرن جي تابع نه رکيو وڃي ته پوءِ اهي ئي فراوانيون معاشري جي تباهيءَ جو سبب ٿي وڃن ٿيون.
وَکَمْ اَہۡلَكْنَا مِنۡ قَرْیَۃٍۭ بَطِرَتْ مَعِیۡشَتَہَا ۚ فَتِلْکَ مَسٰکِنُہُمْ لَمْ تُسْکَنۡ مِّنۡۢ بَعْدِہِمْ اِلَّا قَلِیۡلًا ؕ
(قصص: 58)
ترجمو: ڪيتريون ئي قومون اهڙيون هيون جن کي رزق جون فراوانيون حاصل هيون ليڪن ان جي باوجود به تباهه ٿي ويون. هي آهن انهن جا اجڙيل ڪاشيانه، جن ۾ انهن کان بعد گهٽ ئي ڪو رهيو آهي.
قرآن حڪيم ان ڳالهه جي اجازت نٿو ڏئي ته زندگي جاهل خواهشن جي رڪاوٽن ۾ ڦاسي معاشري کي بدبودار ڪري ڇڏي. اسلام دنيا جي هر انسان کي بنيادي ضرورتن جي فراواني ڏئي، ان کي بلندي ڏانهن ڇڪڻ چاهي ٿو. هڪ بهترين دنيا جي تخليق ڪري، مساوات ۽ آزاديءَ جي ماحول ۽ آدم جي پوري ڪٽنب کي پاڪائي سان ڀرڻ چاهي ٿو.
قرآن حڪيم چوي ٿو ته گذريل قومن جي انجام کي سامهون رکي توهان پنهنجي لاءِ پاڻ ئي فيصلو ڪيو. جنهن قوم جي روش اختيار ڪندؤ انهيءَ قوم جهڙو انجام ٿيندو. اٽل ۽ غير تبديل ٿيندڙ قانونن مطابق قومن جي زندگي ۽ موت جا فيصلا ٿيندا آهن.
سُنَّتَ اللہِ الَّتِیۡ قَدْ خَلَتْ فِیۡ عِبَادِہٖ ۚ
ترجمو: اها خدا تعالى جي اٽل روش آهي جيڪا سڀني سابق قومن جي سلسلي ۾ جاري ۽ ساري آهي.
واضح رهي ته اصل شيءِ نظريه زندگي آهي. ڏوهه در حقيقت غلط نظريي يا تخريبي نظام جو منطقي نتيجو ٿيندا آهن. غلط نظام ۾ رهڻ وارا اهي ماڻهو ئي تباهه ڪونه ٿيندا آهن، جن انفرادي طور تي ڪو ڏوهه ڪونه ڪيو آهي بلڪه سڪين ڪاٺين سان گڏ سايون ٽاريون به سڙي وينديون آهن.
کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِیۡنَ ﴿۲۵﴾ (الاحقاف: 25)
ترجمو: هر مجرم قوم جو انجام اهوئي ٿيندو آهي.
قرآن حڪيم سڀني براين جو علاج اهو ٻڌايو آهي ته:
یٰقَوْمِ اعْبُدُوا اللہَ
ترجمو: اي منهنجي قوم جا ماڻهو توهان صرف الله تعالى جي اطاعت ڪريو.
ان کان سواءِ ٻئي ڪنهن جي حڪمن جي اطاعت نه ڪيو. الله تعالى جي قانون ۾ ڪابه تبديلي ڪونه ايندي. قرآن حڪيم ۾ اچي ٿو:
سُنَّۃَ اللہِ فِی الَّذِیۡنَ خَلَوْا مِنۡ قَبْلُ ۚ وَلَنۡ تَجِدَ لِسُنَّۃِ اللہِ تَبْدِیۡلًا ﴿۶۲﴾
ترجمو: الله تعالى جي اها روش جيڪا گذريل قومن جي معاملي ۾ ڪارفرما هئي تون ان ۾ ڪڏهن به تبديلي ڪونه ڏسندين.
انسانن جي انتهائي وڏي اڪثريت ”دولت جي بندگيءَ“ ۾ زندگي گذاري آهي. اسلام پابنديون لاڳو ڪري ٿو جيڪي درحقيقت نه تبديل ٿيندڙ قانون آهن. معاشي پهلو انسان جي بلڪل قريب آهي. ان شعبي ۾ عقل ڪل (قرآن حڪيم) جي هدايت الله تعالى جي قريب ڪندي آهي يعني اسان بلند ٿيندا آهيون، ارتقا جي نوراني ڏاڪڻ تي چڙهندا آهيون.
جيڪو دولتمند مسلمان نهايت دينداري سان شخصي ملڪيت جي سڀني روحاني قاعدن جي پابندي ڪري ٿو ۽ هر سال پنهنجي نقد رقم ۽ زيورن وغيره تي زڪوات ڏئي ٿو اهو مسلمان آهي. درحقيقت الله تعالى سان محبت جو اهو هيٺيون درجو آهي. اسان کي خدا تعالى سان محبت جي انتهائي اعلى درجي تائين پهچڻو آهي. حضور اڪرم جو عمل اهوئي ڪجهه سيکاري ٿو.
قرآن حڪيم جي نظر ۾ انسان جي تخليق هڪ آهي. ان جي فطرت ۽ ان جي ڪائنات هڪ آهي. انهن جون تقاضائون هڪ آهن ۽ انهن جا حل به ساڳيا آهن. قرآن حڪيم هڪ موزون ۽ مسلسل پروگرام پيش ڪري ٿو، جنهن جو بنياد سڀني انسانن جي ترقي يعني ارتقا جي بلنديءَ تي چڙهڻ آهي، ڪمال ڏانهن وڌڻ آهي. ان ڪري آسماني هدايت کي حاصل ڪرڻ ۾ دنيا جا سڀ انسان قابل احترام آهن. نور (الله) جي بادشاهت جو لازمي رستو هي آهي ته سڀني انسانن کي هڪ جيترا موقعا حاصل ٿين. ڪنهن به شخص جي راهه ۾ حسب نسب يا ڪوشش ۽ جدوجهد تي پاڻي ڦيرڻ واري ڪابه رڪاوٽ نه هجي. انساني ضمير کي مادي ۽ معاشي قدرن جي انڌي غلامي مان ڪڍيو وڃي. اڄ اسان مان اڪثريت جو وقت صرف ان فڪر ۾ ٿو گذري ته دولت جي موجود انبار ۾ ڪهڙيءَ طرح اضافو ڪيو وڃي. اخلاق کي پاسيرو رکي، فرد کان وٺي دنيا ۾ موجود قومن تائين، ان ڀڄ ڊڪ ۾ مصروف آهن. هر هڪ نفساني عالم ۾ گرفتار. ڪنهن کي به ٻئي جي خبر ڪونهي. ايتري وڏي هجوم ۾ هڪڙو بندو به ڪونهي، جنهن کي پنهنجي خالق جي مرضيءَ جو فڪر هجي. ڪوبه ڪنهن جو مددگار ڪونهي. بيگانگيءَ جو هيڏو ڀيانڪ منظر!
یَّتِیۡمًا ذَا مَقْرَبَۃٍ ﴿ۙ۱۵﴾ (بلد: 15)
(ترجمو: هڪ اهڙو هجوم جنهن ۾ هر ڪو پاڻ کي اڪيلو محسوس ٿو ڪري.)
*
لِكُلِّ امْرِیًٔ مِّنْہُمْ یَوْمَئِذٍ شَاۡنٌ (عبس: 37)
ترجمو: هر هڪ پنهنجي نفس جي ڦندي ۾ اهڙيءَ طرح مبتلا آهي جو هڪڙي کي ٻئي جو هوش ئي ڪونهي.
اڄوڪي ائٽمي دور جو انسان، انهيءَ راهه تي گامزن آهي جيڪا راهه گذريل قومن کي ختم ڪري چڪي آهي. ياد رکو ته غير حق جي آمريت بني نوع انسان جي لاءِ قهر خداوندي ثابت ٿيندي. اسان کي حق سان بغاوت امن سان رهڻ ڪونه ڏيندي.
قرآن حڪيم جي ”مساوات“ مان مراد اها ڪونهي ته هر گهر ۾ هڪ جيترا نوٽ هجن بلڪه ان جو مقصد اهو آهي ته دنيا ۾ رهڻ واري هر انسان کي ايترا موقعا حاصل هجن جو هو پنهنجون ڪمزوريون ۽ نقص ختم ڪري سگهي ۽ بلنديءَ طرف پرواز ڪرڻ لاءِ پاڻ کي الاهي سانچي ۾ پورو لاهي سگهي ۽ پنهنجي مٿان خدائي رنگ چاڙهي سگهي.
الله تعالى دولتمند انسانن سان خاموش معاهدو ڪري رکيو آهي ته اهي غريبن جي پرگهور لهن ڇو ته وسيلا انهن وٽ آهن. اهي دولت تي نانگ ٿي نه ويهن بلڪه دولت ۽ وسيلن جو آسماني استعمال ڪري ظاهري ۽ باطني خير پيدا ڪن.
دولت ڀاڻ آهي ۽ زمين تي رهندڙ انسان فصل وانگر آهن. زمين ۾ ڀاڻ کي جيترو ڦهلائبو ته فصل به اوترو ئي ڀلو لهندو. ڦل گهڻو ملندو ڇو ته زمين جي هر هڪ ٻوٽي کي قوت ۽ خوراڪ ملندي. دنيا ۾ رهندڙ سڀ دولتمند انسان حق جي آسماني آواز کي سمجهن ۽ غريبن جي سار لهن. انهن جون اوڻايون ۽ مشڪلاتون دور ڪن. ٻوٽو جڏهن زمين مان گونچ ڪڍندو آهي ته ان وقت باغ جو مالهي ان جي حفاظت ڪندو آهي. ان مٿان ڪنهن ڀتر جي رڪاوٽ هوندي ته ان کي هٽائيندو ته جيئن سج جا ڪرڻا ان کي قوت ڏين ۽ شبنم جا قطرا ان جو منهن ڌوئن. ڀاڻ وجهندو، پاڻي ڏيندو، سنڀال ڪندو، مطلب ته دولتمندن جي حيثيت مالهيءَ واري آهي.
اقتصادي عدل مان مراد دولت جي اهڙي تقسيم ڪونهي جنهن سان بعض فردن جون جمالياتي ضرورتون پوريون ٿين ۽ بعض ان جي تڪميل کان رهجي وڃن. اسلام کي اهڙي اقتصادي عدل سان ڪوبه واسطو ڪونهي. درحقيقت اقتصادي عدل جي حقيقت کي پورو نه ڪري انسان پاڻ کي دغا ڏئي رهيو آهي. ان ڪري اي دولتمند! بداخلاق ۽ ناجائز طريقن سان دولت جمع ڪري خدا جي بندن تي ظلم نه ڪيو. دولت جي خاطر برتر مقصد جي راهه ۾ ڪنڊا نه اڇلايو. ايئن ڪرڻ سان سڄي زمين ڪنڊن سان ڀرجي ويندي، ۽ انهن ڪنڊن جي نقصان کان توهان به بچي ڪونه سگهندؤ. بي انصاف ۽ ظالم اقتصادي نظام لڪل نوراني قوتن کي تباه ڪري ڇڏي ٿو ۽ انسان کي شاندار مستقبل جي طرف وڌڻ ڪونه ٿو ڏئي. ياد رکو ته مستقبل امڪانات جو هڪ اڻ کٽ سلسلو آهي، ان کي رنگين بنائڻ انسان جو ڪم آهي. زندگي ۾ تخليقي صلاحيت موجود آهي جيڪا نامياتي عضون کي محض پنهنجي مقصد جي توسيع ۽ پنهنجي اغراض جي تڪميل لاءِ ڪم آڻيندي آهي. روحاني تبديلي بامقصد قوت جو اظهار آهي جيڪا پاڻ کي ظاهر ڪندي هميشه ان ڳالهه لاءِ ڪوشان هوندي آهي ته زندگيءَ جي اعلى تر صفتن کي حاصل ڪندي وڃي ڪمال (الله) تائين پهچي.
سيد لطيف جي ڪلام جو روح اهو آهي ته انسان کي ’ڪامل‘ ٿيڻ گهرجي.
جي ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي تن لهي نه لالي،
ڪري ڪيف خماريا، مئي پي سوالي،
ڪري حاصل هليا، ڪيفيت ڪمالي.
ڪامل ٿيڻ لاءِ سيد لطيف جيڪي آسماني ڏس ڏنا آهن انهن ڪرڻن جو نوراني ذائقو چکي پوءِ اڳتي هلو.
ماڻهو گهرن مال! آءٌ سڀ ڏينهن گهران سپرين،
دنيا تنهن دوست تان فدا ڪريان في الحال،
ڪيس نام نهال ، پسڻ تان پري ٿيو.
*
پاڻ مَ کڻج پاڻ سين، وسيلا وڃاءِ،
عشق سان اٺاءِ، پير پريان جي پار ڏي.
*
پاڻ مَ کڻ پاڻ سين، ري وسيلي وڌ،
لالن تني لھ، عشق جنين جي اڳ ۾.
*
جي ٿيا حل حبيب سين، سمهڻ تن ثواب،
نيڻ هيرائي ننڊ سين، خوش ڪيائون خواب،
اوسيئڙو عذاب، دليان تن دور ٿيو.
*
ٻانهپ جو ٻيڙين ۾ وکر وڌائون،
موتي معرفت جا، سچا سوڌيائون.
*
توبهه سندي تسبيح، پڙهڻ ساڻ پڄاءِ،
نانگا پنهنجي نفس کي ڪا نئين راهه سونهاءِ،
تاسندي دوزخ باهه، تو اوڏيائي نه اچي.
*
سيوئو جن سبحان، وير نه وڙهي تن سين،
توبهه جي تاثير سان، تري وئا طوفان.
*
سڀ ننگيون ٿي نڪرو، ڇڏيو لالچ لوڀ،
هتان جي هئڻ جون، وٿون سڀ وسار.
*
جنهن سنياسيءَ سانڍيو گندي ۽ گراهه،
تنين کان الله، اڃان آڳاهون ٿيو.
حضور اڪرم * هڪ دفعي حضرت ابوذر غفاري کي مخاطب ٿي هيئن فرمايو:
”اي ابوذر! ڇا تون احد جي پهاڙ کي ڏسين ٿو؟ مان (ابوذر) سج کي ڏٺو ته ڏينهن جو ڪيترو حصو باقي رهيو آهي ۽ گمان ڪرڻ لڳس ته شايد رسول الله مونکي ڪنهن ضرورت لاءِ موڪليندا. مون چيو ها. پاڻ فرمايائون مونکي پسند ڪونهي ته مون وٽ احد پهاڙ جيترو سون هجي ۽ مان ٽن اشرفين کان سواءِ ڪل نه خرچيان.“ (صحيح بخاري جلد اول 1257)
مٿين لفظن ۾ حضور اڪرم * دولت کي جنهن مقام تي رکيو آهي اهو قرآن حڪيم جي هن آيت پاڪ جو عملي نمونو آهي:
وَ یَسْـَٔلُوۡنَکَ مَاذَا یُنۡفِقُوۡنَ ۬ؕ قُلِ الْعَفْوَ ؕ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللہُ لَكُمُ الۡاٰیٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَکَّرُوۡنَ ﴿۲۱۹﴾ۙ (البقره: 219)
ترجمو: توکان پڇن ٿا ته ڪيترو خرچ ڪريون؟ (تون) چؤ ته جيڪو (توهان جي ضرورتن کان) وڌيڪ آهي (سو سڀ غريبن، محتاجن تي خرچ ڪري ڇڏيو) اهڙي طرح الله تعاليٰ توهان کي کولي بيان ڪري ٿو ته جيئن غور ۽ فڪر ڪريو.
جيڪڏهن دنيا جو هر انسان اقتصادي معاملات ۾ حضور اڪرم * جي پيروي ڪري ۽ پنهنجي ضرورتن کان وڌيڪ خدا جي راهه ۾ ڏئي ته اسان جلد کان جلد ڪمال تائين پهچي سگهون ٿا. ليڪن افسوس آهي جو شيطاني وسوسا ائين ڪرڻ ڪونه ٿا ڏين:
جنهن سنياسيءَ سانڍيو گندي ۽ گراهه،
تنين کان الله، اڃان آڳاهون ٿيو.
قرآن حڪيم هر انسان کي ادنى نفسياتي ماحول مان ڪڍي انتهائي اعلى ۽ پاڪيزه نفسياتي ماحول تائين پهچائڻ گهري ٿو. ان جي تعليم اها آهي ته انسان الله سان محبت جون منزلون طئي ڪري. قرآن حڪيم هر انسان کي محبت، جمال ۽ ڪمال جو نوراني مجسمو ڏسڻ چاهي ٿو:
وَاٰتَی الْمَالَ عَلٰی حُبِّہٖ
ترجمو: ۽ جيڪي ماڻهو پنهنجو مال الله جي محبت ۾ڪڍن ۽ خرچ ڪن ٿا.
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَہَآءَ اَمْوَالَكُمُ الَّتِیۡ جَعَلَ اللہُ لَكُمْ قِیٰمًا
ترجمو: ۽ پنهنجي مال کي، جنهن کي خداوند عالم توهان جي بقا جو ذريعو بنايو آهي نادانن جي حوالي نه ڪريو.
وسيلا حڪومتن وٽ آهن. اهي راه حق تي اڳتي وڌڻ لاءِ خرچ ٿيڻ گهرجن. تنهن ڪري قدرت جا ڏنل وسيلا عالم حڪمرانن جي هٿ ۾ هجن ڇو ته داناءُ ئي دولت کي راهه خدا (حسن) ۾ خرچ ڪندو. هو راهه کان واقف آهي.
[b]قرآن حڪيم ۽ سيڪيولرازم:
[/b]قرآن حڪيم جي هن آية پاڪ ۾ سيڪيولر معاشيات جو عڪس نظر ايندو:
قَالُوۡا یٰشُعَیۡبُ اَصَلٰوتُکَ تَاۡمُرُکَ اَنۡ نَّتْرُکَ مَا یَعْبُدُ اٰبَآؤُنَاۤ اَوْ اَنۡ نَّفْعَلَ فِیۡۤ اَمْوَالِنَا مَا نَشٰٓؤُاؕ (هود: 87)
ترجمو: اي شعيب تنهنجي هيءَ صلواة ڪهڙي آهي جيڪا اسان کي ان جي اجازت به نٿي ڏئي ته پنهنجي مال کي پنهنجي مرضيءَ مطابق خرچ ڪريون.
اهو آهي سيڪيولرازم نظام، جيڪو شروعات کان وٺي اڄ تائين جيئن جو تيئن قائم آهي. نماز جو تعلق مذهب سان آهي ۽ مذهب هڪ پرائيويٽ معاملو آهي. معاشيات جو تعلق دنيا جي ڪارونهوار سان آهي. اي شعيب! هي تنهنجو ڪهڙي قسم جو مذهب آهي جنهن جو دائرو معاشيات تائين ڦهليل آهي. اسلام جيڪو حقيقت ڪل جو نالو آهي، اڄ ان کي زندگي مان ڪڍيو ويو آهي. اسان جي اجتماعي زندگيءَ ۾ اسلام جو ڪوبه عڪس ڪونهي. ياد رهي ته اسلام زندگيءَ جي هر شعبي کي پنهنجي گرفت ۾ آڻي ان کي رنگ ۾ رنڱڻ ڪرڻ چاهي ٿو.
اسلام ۾ ملڪيت جو تصور شاهانه ڪونهي بلڪه خادمانه آهي. قرآن حڪيم چاهي ٿو ته انسان جي معاشي ادائيگي، اندروني جذبات ۽ داخلي احساسات جي بنياد تي هجي ۽ اهڙيءَ طرح انسان اقتصادي هجڻ سان گڏ اخلاقي به هجي. انسان جي شخصيت جي تڪميل ۾ ان جي نفسيات کي وڏو دخل آهي ۽ اها شخصيت ئي هوندي آهي جيڪا ان جي اجتماعي ۽ سماجي حالتن تي اثر انداز ٿيندي آهي. جيڪڏهن ان جي شخصيت جي اصلاح ڪئي وئي ۽ ان کي پاڪيزه سانچي ۾ وڌو ويو ته پوءِ اجتماعي سڌارو آساني سان اچي سگهندو. قرآن حڪيم انسان جي اخلاقي قوت کي ڪيترو بلند ڏسڻ چاهي ٿو ان جو اندازو توهان حضور اڪرم * جي هيٺين لفظن مان لڳائي سگهو ٿا. پاڻ ڪريم جن جا مشهور لفظ آهن:
”خدا جو قسم جنهن جي قبضه قدرت ۾ منهنجي جان آهي ته جيستائين ڪوبه دولتمند پنهنجي مسڪين ڀاءُ جي لاءِ ايتري ئي خوبصورت زندگي ڪونه ٿو چاهي جيڪا هو پنهنجي لاءِ چاهي ٿو ته پوءِ ان وقت تائين ان جو ايمان ڪامل ڪونهي چاهي اهو زڪواة باقاعده ڏيندو هجي.“
جيڪڏهن ڪو دولتمند شخص پنهنجي مسڪين ڀاءُ جي لاءِ عملي طور اهو ئي ڪجهه پسند ڪري جيڪي ڪجهه هو پنهنجي لاءِ پسند ڪري ٿو ته پوءِ ان کان وڌيڪ اخلاقي قوت جو مظاهرو ٻيو ڪهڙو ٿي سگهندو؟ آسماني اخلاق به اهڙي اظهار جو نور آهي.
مال ۽ دولت کي قدر اعلى يا قدر ڪل قرار ڏيڻ قرآن حڪيم جي پيغام سان بغاوت آهي، ڪفر آهي. حق، حسن ۽ خير سان جنگ آهي. ڪافر آهي اهو انسان جيڪو قدرت جي ٺوس سچائين جو انڪار ڪري ۽ پنهنجي خراب عملن سان نه صرف پنهنجي برباديءَ ۽ تباهيءَ جو سامان تيار ڪري بلڪه پاڻ سان گڏ ٻين لاءِ به هلاڪت جو سبب ٿئي. خدا تعالى جي طرف توجه نه ڏيڻ ڪري انسان ظلمت جي پردي ۾ اچي وڃي ٿو. جيڪڏهن ڪوششن جو مرڪز ’دولت‘ ٿئي ته پوءِ موجوده دور وانگر هر طرف اوندهه ئي اوندهه هوندي. جيڪو انسان ظلمت جي گهيري مان نه نڪتو ۽ اڃان عالم روحانيت کان پري آهي ته پوءِ اهو خدائي مقصد جي راهه ۾ رڪاوٽ آهي يعني شيطان جو روپ. اسان جي انفرادي زندگي، عالمگير مقصد جي حصول جو ذريعو آهي.جيستائين اهو جزو، نوراني نه ٿيندو تيستائين حق جي مقصد کي استحڪام نصيب ڪونه ٿيندو ۽ جمود جي ڪيفيت طاري رهندي.
جيڪڏهن دولت کي آخري هدف تصور ڪري جمع ڪيو وڃي ۽ پاڻ کي ان ۾ ئي غرق ڪيو وڃي ته پوءِ اها ئي دولت سڀني براين جو سرچشمو ٿي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح انسان ڪمال کان پري ٿيندو وڃي ٿو. قرآن حڪيم، دولت جي معيار تي قائم ٿيندڙ سڀني امتيازات کي غلط قرار ڏنو آهي. هو انسان جي مادي فائدي جي مقابلي ۾ دائمي زندگيءَ جي طرف وڌڻ جو رستو کولي ٿو ۽ ان جي نظرن کي مادي مصيبتن ۽ آلودگين مان ڪڍي آسماني جلوي ۾ سمائي ڇڏي ٿو.
قرآن حڪيم جي ڪامل حقيقت کان ناواقف مسلمان، هڪ اهڙي اقتصادي نظام کي قائم رکيون بيٺو آهي، جنهن ۾ دولتمند کان، ’زڪواة‘ جي نالي تي ڪجهه روپيه وٺي، جماعت جي مسڪين ماڻهن ۾ ورهايا وڃن ٿا. انهن جي خيال ۾ هيءُ ڳالهه ويٺل آهي ته سماج ۾ غريبن جي انتهائي وڏي تعداد سان گڏ دولتمندن جي اقليت جو هجڻ ضروري آهي. اسلام جي حقيقت کي انهيءَ نظر سان ڏسبو ته پوءِ اهو هڪڙو ظلم آهي، جهالت آهي، ڇو ته اسان نوراني ارتقا (ڪمال) ڏانهن وڌڻ جا دروازا ئي بند ڪري ڇڏيا. اسلام ارتقا جو قائل آهي. هڪ هنڌ بيهڻ ان لاءِ موت آهي. ڪامياب، سچي ۽ پائيدار اقتصادي مساوات فرد جي ضمير اندران پيدا ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي وجود ۾ آڻڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته انسان جي روحاني تربيت ڪئي وڃي. زندگيءَ جي مقصد کي ڄاڻڻ لاءِ مناسب حالتون پيدا ڪيون وڃن ته جيئن انسان انهن امڪانات کي سمجهي سگهي، جن کي شهود ۾ آڻڻ لاءِ قدرت، انسان کي بار بار جنم ڏئي رهي آهي. زندگيءَ جو مقصد ناپائيدار خوشي نه بلڪه تڪميل انسانيت آهي ڇو ته ان ۾ ئي امن، مسرت ۽ خوشحالي موجود آهي. تاريخ ۾ امن ۽ مسرت جا اونداها وقفا دراصل انسان جي ڪاهلي، ڪم ڪو شي ۽ غير تخليقي رجحان جا دور آهن.
اڄ حالت اها آهي جو شراب جي بوتل جي مقابلي ۾ انسان جي خون جي بوتل سستي آهي. انسان کي ايتري اهميت به حاصل ڪونهي جيتري مادي شين کي آهي. اسان، شيطان جي ٿوري ئي اشاري تي پنهنجي سموري روحاني متاع ۽ فڪري سرمايه تان دستبردار ٿي وڃئون ٿا. اسان روح، سيرت، اخلاق ۽ ايمان کي وساري ماديت جي سنهري ڄار ۾ ڦاسي هلاڪت ۽ برباديءَ طرف ڊوڙڻ لڳاسين ۽ اهڙيءَ طرح مقصد تخليق کي فراموش ڪري چڪا آهيون. انسان مقصد جو غلام آهي. ان ڪري انسان کي گهرجي ته دولت جي غلامي (بندگي) ڇڏي نور، حسن ۽ خير جي غلامي قبول ڪري.
قرآن حڪيم انسان کي طبقن مان ڪڍي ”نور کي ڳولهڻ وارو جاندار“ بنائڻ چاهي ٿو. انسان کي ڪمال تڏهن ملندو جڏهن هو ڪمال جي بندگي ڪري، ان جو غلام ٿي وڃي. جيڪڏهن اسان دولتمندن جي دولت مان نهايت ئي ٿورو حصو (زڪوات)، جنهن سان دولتمند جي جمالياتي پهلوءَ تي ڪوبه اثر ڪونه پوندو، ضرورتمندن کي ڏيئون ته اِها دولتمند جي خود پرستي ۽ سنگدلي کان معاشري کي بچائڻ جي هڪڙي تدبير آهي. اسلام جو پورومطالبو خداپرست اقتصادي نظام لاءِ ئي آهي.
انسان جي پنهنجي ذات جي نشونما انفرادي طور تي ڪنهن جهنگ ۾ ٿي ڪونه سگهندي. اهو ڪلي انسانيت جو هڪڙو جزو آهي جيستائين ڪلي انسانيت جي نشوونما نٿي ٿئي تيستائين جز کي ارتقائي نور حاصل ٿي نه سگهندو.
قرآن حڪيم پنهنجي مڃڻ وارن کي دولت گڏ ڪرڻ جو لائسنس ڪونه ٿو ڏئي بلڪه اهو ڪمائي جي طريقي کي اجتماعي مفاد سان ڳنڍي ٿو.
اڄڪلهه دنيا تي ماده پرست تهذيب ڇانيل آهي. ڊاڪٽر خليفو عبدالحڪيم پنهنجي مشهور ڪتاب Islamic Ideology ۾ جديد تهذيب متعلق چوي ٿو:
”جديد تهذيب ڪلي طور ان مفروضي مان پيدا ٿي آهي ته انسان صرف حيوان آهي. انسانيت جو ڪوبه تصور انهن جي ذهن ۾ حيوانيت کان الڳ ۽ ان کان بالاتر ڪونهي. اهي انساني فطرت جي انهن مطالبن کي اصلي ۽ بنيادي تسليم ڪن ٿا جن جو مقصد انسان جي حيوانيت آهي. اهي چون ٿا ته انسان جي اهم ترين ۽ فيصله ڪن شيءِ معاشيات آهي. جانور جو دماغ جو ڪجهه سوچي ٿو ۽ ان جي دل ۾ جيڪي جذبا پيدا ٿين ٿا انهن سڀني جو اهوئي مطالبو ته پنهنجي وجود کي برقرار رکڻ لاءِ غذا حاصل ڪئي وڃي ۽ نوعي وجود کي برقرار رکڻ لاءِ صنف مقابل سان ميلاپ ڪيو وڃي يعني زندگي صرف ان جو نالو آهي ته کائو، پيئو ۽ قبر ۾ داخل ٿي وڃو. تهذيب، اخلاق، مذهب، علم ۽ فڪر سڀئي انهيءَ حڪمران جي تابع آهن. انهيءَ جي مرضيءَ مطابق ٺهيا آهن ۽ انهيءَ جي مرضي سان بگڙندا آهن. انهن جي نظر ۾ پوري انساني تاريخ معاشيات جي محور تي گهمي ٿي ۽ گهمندي رهندي. جيڪي به مذهب پيدا ٿيا آهن انهن کي معاشيات ئي پيدا ڪيو آهي. اخلاق جا جيترا به بنياد ٺهيا، اهي سڀ جا سڀ معاشي بنياد تي ٺهيا آهن. انساني تهذيب و تمدن صرف معاشي حالات ۽ ضرورتن جي ڪري وجود ورتو آهي. انسان جي دل ۽ دماغ جي ان کان سواءِ ٻي ڪابه حيثيت ڪونهي ته هو جسم ۽ ان جي مطالبن جي خدمت لاءِ تدبيرون سوچي. انهن جي نظر ۾ اهوئي زندگيءَ جو خلاصو آهي.“ (ص 21)
قرآن حڪيم جو رستو پهرين قدم تي ئي انهن کان جدا ٿي وڃي ٿو. قرآن شريف مڃي ٿو ته انسان جو قالب حيواني آهي ۽ حيواني تقاضائن جو خيال رکڻ ضروري آهي. ليڪن انسانيت جا اعلى مسئلا ۽ انساني فطرت جا نوراني پهلو ان کان بلند تر آهن. قرآن شريف جي نظر ۾ نه انسان جي پوري زندگي رڳو معاشي آهي ۽ نه ئي، زندگيءَ جا ٻيا پهلو معاشيات جي تابع آهن. معيشت انساني زندگيءَ لاءِ ۽ زندگي اعلى مقصد لاءِ آهي.
جديد اقتصادي نظريا انسان کي صرف ”ڏينهن گذارڻ وارو جاندار“ سمجهن ٿا. جنهن جي زندگيءَ جو مقصد چند سالن جي زندگي گذارڻ، کائڻ، پيئڻ ۽ نسل وڌائڻ تائين محدود آهي. خدا فراموش تهذيب، انسان کي جامد حيوان ۽ جسم پروري جي مشين سمجهيو آهي. اهي نطريا دنيا ۾ وبال جان ٿي ويا آهن. ڇو ته انهن ۾ اخلاقي عنصر جو فقدان آهي. نتيجي ۾ انسان جو امن ۽ سڪون تباهه ٿي ويو آهي. هو بغير مقصد جي آواره گردي ڪري رهيو آهي. جيستائين معاشي ۽ اخلاقي مقصد هم آهنگ نه ٿيندا تيستائين زندگيءَ ۾ وحدت قائم ٿي نه سگهندي.
اسلام چوي ٿو ته انسان ڪو جامد وجود ڪونهي جو ان کي ٻين مادي وسيلن جي صنف ۾ آڻي بيهاريو وڃي ۽ ان سان پيداواري عناصرن جهڙو سلوڪ ڪيو وڃي. اهو هڪ عظيم المرتبت وجود آهي. جنهن جي سامهون سڀني پيداواري وسيلن کي هڪ خادم جي حيثيت سان پيش ٿيڻو آهي. مقصد اول آهي، باقي وسيلا واسطو آهن. ان ڪري اهوئي مالڪ ٿيندو.
زندگي سفر آهي. سڀئي انسان مسافر آهن. اهي هڪڙي منزل تي پهچڻ چاهن ٿا، جيڪا قدرت انهن لاءِ مقرر ڪئي آهي. انسان، انسان جو ساٿي آهي. اسان جو ڪردار اهوئي هجڻ گهرجي جيڪو مسافريءَ دوران مسافرن جو هڪٻئي سان هوندو آهي. اسان هتي دولت جمع ڪرڻ ڪونه آيا آهيون، بلڪه اسان کي انهي دولت مان وڌيڪ زندگي پيدا ڪرڻي آهي. قرآن حڪيم جي شهادت آهي:
یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اسْتَجِیۡبُوۡا لِلہِ وَلِلرَّسُوۡلِ اِذَا دَعَاكُمۡ لِمَا یُحْیِیۡكُمْ ۚ
ترجمو: اي ايمان وارو! لبيڪ چئو الله ۽ ان جي آواز تي جڏهن اهي توهان کي دعوت ڏين ان شيءِ جي طرف جيڪا توهان کي زندگي ڏئي.
ڌرتي تي رهندڙ هر فرد جو به حق آهي ته اهو بکيو نه سمهي. اسان سڀني جون گهرجون ساڳيون آهن. اسان سڀئي؛ قدرت جي وڇايل دستر خوان تي ڀائيوار آهيون. جهڙيءَ طرح آسماني دنيا ۾ موجود فلڪياتي جسمن ۾ اتحاد نظر اچي رهيو آهي (ڇو ته هڪ ٻئي جي سهاري تي آهن) ساڳيءَ طرح انسانن جي وچ ۾ به اتحاد ٿيڻ گهرجي.
قرآن حڪيم ۾ الله تعالى طرفان معاشيات جو هڪڙو نوراني نظام به ٻڌايو ويو آهي. انهيءَ نظام جو بنياد خدائي صفتن سان وابسته آهي. خدا تعالى جو حڪم آهي ته عملي زندگي ۾ ان جي صفتن جومظاهرو ڪيو وڃي. خدائي رنگ ۾ پاڻ کي رنڱجي. ڪپڙو جڏهن رنگ ۾ رنڱبو آهي ته ان جي پهرين حالت تبديل ٿي ويندي آهي. انسان جي عمل ۾ به جيئن الله تعالى جي صفتن جو مظاهرو ٿيندو ته اهو زندگي بخش قوت ٿي پوندو. سخاوت هڪ آسماني صفت آهي. سخي بلندين جو رهواسي ٿيندو آهي. اهو الله سان محبت جو اظهار ”زڪوات ڏيندڙن“ وانگر نه ڪندو آهي بلڪه هو پنهنجي ضرورتن کان وڌيڪ سڀ راهه خدا ۾ ڏيندو آهي. سنت رسول اڪرم * جي سچي پيروي ڪندو آهي يعني جيئن حضور اڪرم صه جن ڪا به دولت ۽ جائيداد ڪونه ٺاهي هئي.
ماڻهو گهرن مال! آءٌ سڀ ڏينهن گهران سپرين،
دنيا تنهن دوست تان فدا ڪريان في الحال،
ڪيس نام نهال، پسڻ تان پري ٿيو.
اهڙي معاشيات، جيڪا فرد ۾ حقيقي قدرن، آسماني اخلاق ۽ روحانيت کي پيدا نٿي ڪري، ته پوءِ ان مان انساني تهذيب پروان ڪونه چڙهي سگهندي. ان جو نتيجو هميشه اهو نڪرندو، جيڪو گذريل قومن جو نڪتو آهي. ڇو ته انهن به دولت سان ايترو ئي پيار ڪيو هو. جڏهن اسان ڪنهن معاشي عمل کي برو چئون ٿا ته ان جو مطلب اهو ٿيندو آهي ته اسان ڪنهن اعلى قدر تي؛ ادنى ضرورتن يا ناري خواهشن کي ترجيح ڏيئون ٿا. اهو انتخاب ئي ان نظام مقاصد جو جز هوندو آهي، جنهن سان زندگي الاهي رنگ ۾ رنگجي وڃي ٿي. شعوري يا غير شعوري طور تي فردن ۽ جماعتن جي ايمان جو سرمايو به اهوئي آهي. سوسائٽي اندر زندگي بسر ڪري، ماڻهو اسباب مان، قرآني ڦل مهيا ڪندو آهي. ان لاءِ ضروري آهي ته جماعت جي حقن جو هر حال ۾ لحاظ رکيو وڃي.
انساني زندگيءَ لاءِ يقيناً رزق ضروري آهي، پر انسان جي روح کي جيڪو رزق پائمال ڪري ٿو، تنهن مان زندگيءَ کي فائدي کان وڌيڪ نقصان مليو آهي. انتخاب جي اصول سان، ڪنهن گروهه جي معيشت کي نه ڪا خاص تقويت پهچڻ گهرجي ۽ نه ضعف. ڇو ته فرد ئي پنهنجي وصفن سان اجتماعي ترقيءَ جو سرچشمو مهيا ڪندا آهن. معاشري جو فرض آهي ته فردن جي اهڙن وصفن جي قدر داني نه ڪئي وڃي جنهن سان ابتري پيداٿئي. اهڙي قسم جا اوصاف غير اخلاقي نظامن ۾ ظاهر ٿين ٿا ۽ انهن جي ڪري ئي انسان جو امن ۽ سڪون برباد ٿي ويو آهي. اهڙا نظام انسان کي بي حس مشين سمجهن ٿا.
آئيڊيل انسان وٽ سرمايه جي حيثيت هڪڙي تلاءَ وانگر آهي جنهن مان هر طرف ناليون نڪرن ٿيون. اهو پاڻي هر ان ضرورتمند تائين پهچي ٿو جنهن جي زمين ويران آهي ۽ جتي ڪابه سبزي ڪونه ٿي ڦٽي. مطلب ته جنهن وٽ گهڻو پاڻي آهي ان تي قدرتي فرض آهي ته اهو ٻين کي آباد ڪري.
دنيا جا سڀئي انسان هڪ ٻوٽي ۾ لڳل گلن وانگر آهن. جنهن نور جي پاڻيءَ مان اڇي گل کي رس ملي ٿو تنهن ساڳئي گاري مان ڪا روگل به رس چوسي ٿو. انهن سڀني گلن ۾ هڪڙي ئي خوشبوءِ موجود آهي. خوشبوءِ کي خوشبوءِ کان نفرت ٿي ڪونه سگهندي. اهي ته گڏجي ماحول جي رنگيني کي مهڪائيندا. انهيءَ ڪري اي انسان! تون پاڻ به جيءُ ۽ ٻين کي به جيئڻ ڏي. پاڻ خدائي نعمتن مان لطف وٺ ۽ ٻين کي به وٺڻ ڏي. تون ۽ اسان فنا ٿي وڃئون ان کان بهتر آهي ته تون به بقا جي وادين جو سير ڪر ۽ ٻين کي به سير ڪراءِ. ائين نه ٿئي جو دولت اتي پئي هجي ۽ اسان سڀ ائٽمي تباهي جي دوزخ ۾ جلي خاڪ ٿي وڃئون. اچو ته سڀئي گڏجي الله تعالى جي گهر (زمين) کي سلامتيءَ جي گهر ۾ تبديل ڪيئون. ڪروڙين تباهه ٿيندڙ عقل زندگي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. جيئن گهڻيون بيٽريون ملائبيون ته ڪرنٽ به گهڻو پيدا ٿيندو. اهڙيءَ طرح دنيا جي انسانن جي نوراني تربيت ٿيندي ته زندگيءَ لاءِ پاڻي به گهڻو ملندو. تنهنجو ڪم صرف هي آهي ته شيطان جي پکڙيل ظلمت جي ڄار مان پاڻ کي ٻاهر ڪڍ.
قرآن شريف جي معاشي نظام ۾ نمائش کي ڪوبه دخل ڪونهي. اڪثر شاهوڪار جيڪي ڪجهه خرچ ڪن ٿا (غريبن جي مدد خاطر) تنهن ۾ نمائش جو وڏو دخل آهي. ان کان سواءِ هو فائدي جي اميد به رکي ٿو يعني نفساني خواهشون به ان ۾ شامل هونديون آهن. اهو الله (نور) کي راضي ڪرڻ ڪونهي، بلڪه پنهنجي نفس کي راضي ڪرڻ آهي.
توهان ڪنهن غلام کي ڏٺو هوندو. جڏهن به مالڪ ان کي سڏ ڪندو ته هو پنهنجو ڪم ڪار ڇڏي مالڪ جي حڪم جي بجا آوري ڪندو آهي. خدا تعالى جي اڳيان اسان جي حيثيت هڪڙي ’غلام‘ واري آهي. اهو اسان جو آقا آهي. اهڙو آقا، جيڪو غلام کي هر قت بلند کان بلند ڏسڻ چاهي ٿو. اسان جو ڀلو ان ۾ آهي ته هڪ سچي غلام وانگر پاڻ تي آقا جي حاڪميت قبول ڪريون. هر وقت اهو ڏسئون ته آقا (الله، نور، خالق) ڇا ٿو چوي ۽ نه اهو ڏسئون ته پنهنجي راءِ ڇا ٿي چوي. اسان جڏهن پنهنجي نفس جي ٺهيل راهه کي ڇڏي خدائي راهه وٺئون ته پوءِ ئي اسان اهو چئي سگهنداسين ته اسان الله تعالى (آقا) جي ڪمن ۾ پنهنجي زندگي گذاري. اسان کي زندگيءَ جو مقصد، پنهنجي ٺاهيل راهه سان ڪونه ملندو، مقصد تڏهن ملندو، جڏهن خدائي عمل ڪبو. تنهنڪري چيم ته پنهنجي نفس کي ماري خدا تعالى ۾ زنده ٿي وڃو:
قُلْ اِنۡ كُنۡتُمْ تُحِبُّوۡنَ اللہَ فَاتَّبِعُوۡنِیۡ یُحْبِبْكُمُ اللہُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوۡبَكُمْ ؕ وَاللہُ غَفُوۡرٌ رَّحِیۡمٌ ﴿۳۱﴾ (آل عمران: 31)
ترجمو: اي نبي! ماڻهن کي ٻڌائي ڇڏ ته جيڪڏهن توهان سچ پچ الله سان محبت ڪريو ٿا ته منهنجي پيروي ڪريو ته الله توهان سان محبت ڪندو ۽ توهان جا گناهه معاف ڪندو ۽ هو ڏاڍو معاف ڪندڙ ۽ رحيم آهي.
حضور اڪرم * جن اخلاق جي بلند مرتبي تي هئا. انسان ڪامل نور جي صفتن جو مجموعو. قرآن حڪيم ۾ اچي ٿو:
وَ اِنَّکَ لَعَلٰی خُلُقٍ عَظِیۡمٍ ﴿۴﴾
(بيشڪ توهان اخلاق جي عظيم مرتبي تي آهيو.)
اڄوڪو انسان حضور اڪرم صه جي اخلاق جي جيتري پيروي ڪندو ته اسان اوترو ئي جلد زمين تان شيطان کي تڙي، جنت ۾ پهچي سگهون ٿا. سيد لطيف ٿو چئي:
سيوئو جن سبحان، وير نه وڙهي تن سين،
توبهه جي تاثير سين، تري وئا طوفان،
ڏيئي توڪل تڪيو، آڙ لنگهيا آسان،
ڪامل ڪشتيبان، وچ ۾ گڏين واهرو.
اسان کي عقل ڇا لاءِ عطا ٿيو؟ هي اکيون ۽ ڪن ڇو مليا؟ ڇا ان کان علاوه ڪو مقصد هيو ته اسان راز حيات کي ڄاڻون ۽ ارتقا ۽ ڪماليت طرف قدم وڌايون. جيڪڏهن خدا تعالى جي انهن عظيم نعمتن جو اسان، خدا جي مرضيءَ مطابق، استعمال ڪيئون ته اهو ان جو عملي شڪر آهي. پر جيڪڏهن اهي نفساني خواهشن، خودپرستي، غرور، غفلت ۽ مقصد حيات جي مخالفت ۾ استعمال ٿيا ته اهو نعمت جو ڪفر آهي.
ڪفران نعمت جو سڀ کان وڏو مثال ترقي يافته قومن جا اهي هٿيارن جا ڪارخانا آهن جتان باهه، گولن ۾ بند ٿي، دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پهچي رهي آهي. ڪهڙي نه بي رحميءَ سان، انهن قدرتي وسيلن کي باهه ۾ تبديل ڪيو پيو وڃي. ترقي يافته قومن جي ٻاريل، ان باهه جي ٻيلي ۾ ويچارو معصوم انسان سڙي رهيو آهي، هر هنڌ قدرتي وسيلن سان ڪفر جاري آهي.
اصلي معاشي قدر اهو آهي ته جز، پنهنجي روحاني عمل سان جماعت جي مسرت ۾ اضافو ڪري. ايئن نه ٿئي جو جز، ڪل جي خلاف بغاوت ڪري رنڊڪ جو سبب ٿئي. ايئن نه ٿئي جو لالچ کي وڌائيندو، مستقبل جي ڳڻتيءَ ۾ غرق رهي ۽ سدائين ان فڪر ۾ هجي ته اڄ دولت جي انبار ۾ اضافو ڪونه ٿيو ته سڀاڻي ڇا ٿيندو! حقيقي انسان لاءِ وقت جي اهميت ان جي صحيح استعمال سان مشروط آهي.
صحيح عمل ڪرڻ جو وقت ’هاڻي‘ آهي تنهن ڪري هينئر ئي الله تعالى جي فرمان مٿان جهڪي پئو. فالتو دولت حقدارن تائين پهچايو، ان کي ٽجوڙين ۾ بند نه ڪيو. بي انصاف ۽ ظالم اقتصادي نظام نوراني قوتن کي تباهه ڪري ڇڏي ٿو ۽ انسان کي شاندار مستقبل طرف وڌڻ ڪونه ٿو ڏئي.
قرآن سان بغاوت ڪائنات جي سچائي سان بغاوت آهي. قرآن حڪيم حرڪت جو قائل آهي. قرآن حڪيم ارتقا جي تڪميل چاهي ٿو. ان کي اها ڳالهه هرگز پسند ڪونهي ته ارتقا جو نوراني جوش مانيءَ جي ٽڪرن، نوٽن جي ٿهين يا ڪنهن جسماني خواهش جي رنڊڪ سان رڪجي وڃي.
قرآن حڪيم صرف انسان جي ظاهر کي نٿو ڏسي پر نفس جي گهراين ۾ لهي وڃي ٿو ته جيئن ان کي ارتقا جي نوراني جوش لاءِ سازگار ڪري. داخلي تبديليءَ سان ٻاهر جي دنيا به بدلجي وڃي ٿي. جيڪڏهن انسان جي اندر ۾ نور جي کاڻ آهي ته پوءِ ٻاهر به نور مسڪرائيندو ۽ جيڪڏهن اندر ۾ باهه جو طوفان آهي ته پوءِ ٻاهرين دنيا ۾ گلن جو سڙڻ يقيني آهي.
ڪائنات ۾ انسان جو مقام سامهون رکندي قرآن حڪيم هدايت ڪري ٿو:
وَ اَنۡفِقُوۡا مِمَّا جَعَلَكُمۡ مُّسْتَخْلَفِیۡنَ فِیۡہِ ؕ (حديد: 7)
ترجمو: ۽ خرچ ڪريو ان مان جيڪو ان توهان جي هٿن ۾ ڏنو آهي نائب ڪري.
انسان جو مقام صرف خليفي يعني نائب جو آهي. انسان صرف پنهنجي خالق يعني (نور، الله، حقيقت ڪل) جي سامهون جوابده آهي. نائب جو ڪم صرف اهو ٿيندو آهي ته آقا جي حڪم جي تڪميل ڪري. انسان زمين تي ان ڪري آندو ويو آهي ته نور جي قانونن (حڪمن) تي هلي. ڇو ته انهن قانونن تي هلڻ ۾ ئي انسان جو فائدو يعني ان جي زندگي آهي.
اسلام ملڪيت جي حق کي ان وقت تائين تسليم ڪري ٿو جيستائين ان جو احترام ٿئي ۽ جڏهن ان جي خلاف حالتون پيدا ٿين ته پوءِ اسلامي حڪومت (آسمان جي بادشاهت) ۾ ملڪيت جو اهڙو تصرف سنگين جرم آهي. قرآن حڪيم زندگي جي بقا جي سامان کي جاهلن جي هٿ ۾ ڏيڻ ڪونه ٿو چاهي. بلڪه قرآن حڪيم نازل ئي ان ڪري ٿيو ته ان برائي کي پاڙئون پٽي.
اڪثر چيو وڃي ٿو ته دولت ۽ مسرت حاصل ڪرڻ جي خواهش هڪ جائز انساني جذبو آهي. صحيح، جيڪڏهن اسان چاهيون ٿا ته دولت ۽ مسرت اسان جي روحاني نجات جو وسيلو بڻجن ته انهن کي جائز طريقن سان حاصل ڪيو وڃي. مقصد، اخلاقي ضابطي کان سواءِ ڪونه ملي سگهندو. دولت ڀاڻ آهي، ڀاڻ کي سڄي زمين ۾ ڦهلائبو ته فصل سٺو لهندو. نجات ان وقت ملي سگهي ٿي جڏهن اسان نظم و ضبط جي پابندين کي قبول ڪيون ۽ خود غرضانه ذاتي رجحانات کي ترڪ ڪيئون. اڄ اسان جي معاشي زندگي ۾ ملڪيت جي هوس ۽ طاقت جي خواهش بنيادي حيثيت رکي ٿي. ان کان اسان ان وقت تائين انڪار نٿا ڪري سگهون جيستائين انسان جي ذهن ۽ شعور ۾ بنيادي تبديلي نه آڻيون. نجات جو حصول، دراصل روحانيت جو حصول آهي. غور جو مقام آهي ته زندگيءَ جو مقصد محض پيٽ ڀرڻ ڪونهي، نه ئي اسان پنهنجي ڪاروبار، دولت، جسماني خواهش، طاقت، اختيار يا خارجي فطرت سان تعلقات جي بنياد تي زنده آهيون. اسان جيڪڏهن زنده آهيون ته پنهنجي روحاني نظام جي ڪري.
انفرادي زندگي هڪ محدود زماني جو نالو ڪونهي. ان کي صرف هڪ دفعو پيدا ٿيڻ ۽ مرڻ تائين محدود ڪري نٿو سگهجي. انفرادي زندگي، ڪيترين ئي زندگين تي ڦهليل زنجير جي هڪ ڪڙي آهي. زندگيءَ جو سفر رڳو هڪ دفعو مرڻ سان ختم نٿو ٿئي بلڪه اهو ان وقت تائين جاري رهندو جيستائين گناه فطرت جي تباه ڪارين، انسانن جي خطائن ۽ ڪمزورين کان بلند ٿي ڪري مڪمل نجات جي مرحلي تائين ڪونه ٿا پهچؤن. هر نئين زندگي نوان موقعا پيدا ڪري ٿي ليڪن اسان ڪهڙي شڪل اختيار ڪيئون ٿا ان جو دارومدار اسان جي عملن تي آهي. جيستائين ڪمزورين ۽ غلطين جو شڪار رهنداسين روحاني ترقي ڪونه ٿيندي.
هڪ لڳاتار ارتقا پذير دنيا ۾ بدي ۽ غلطيءَ جو وجود اڻ ٽر آهي. وري ڪامل نجات جو مرحلو اهو آهي جتي هر نقص کان آزادي ملي وڃي. انسان محض پنهنجي فطري خواهشن جي هٿ ۾ رانديڪو نه ٿئي. ان جو روح نفس جي منفي خواهشات تي فتح حاصل ڪري سگهي ٿو. جيڪي کيس پنهنجو غلام رکڻ چاهن ٿيون. اسان کي جيڪي اسباب مهيا ڪيا ويا آهن، انهن تي اسان کي اختيار ڪونهي. مثلاً ماءُ پيءُ ۽ ماضي کان مليل اوڻايون. اسان جو اختيار اهو آهي ته مستقبل ۾، انهن اسباب کي جهڙي طرح چاهيون استعمال ڪري سگهون ٿا. غور جو مقام آهي ته اسان کي پنهنجي اهڙي آزاد مرضي حاصل ڪونهي جيڪا ڪنهن نه ڪنهن طرح ماضي مان متعين نه ٿيل هجي. انسان کي اها آزادي حاصل آهي ته هو مهيا ٿيل اسباب کي شعور جي روشنيءَ ۾ استعمال ڪن. شعور ڪامل (آسماني آواز) جي اطاعت ئي نجات آهي.
قرآن حڪيم جي هن آيت تي وري غور ڪريو:
لَنۡ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنۡفِقُوۡا مِمَّا تُحِبُّوۡنَ ۬ؕ (آل عمران: 92)
ترجمو: توهان هرگز نيڪي نٿا حاصل ڪري سگهو، جيستائين پنهنجي پسنديده مال کي خدا جي راهه ۾ خرچ نه ڪبو.
يعني مٿين آيت پاڪ ۾ اهو چيووڃي ٿو ته اهڙي مال کي جنهن سان توهان جي محبت هجي، تنهن کي خدا تعالى جي راهه ۾ خرچ ڪريو، نه ته ٻيءَ حالت ۾ توهان نيڪوڪار ٿي ڪونه سگهندا. ظاهر آهي ته انهي پسنديده مال مان، جنهن کي خدا تعالى جي راهه ۾ خرچ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي، اهو مال به شامل آهي، جيڪو زڪوات ڏيڻ کان پوءِ به انسان وٽ بچي پوي ٿو. انسان انهي جي محبت ڪري، ان کان جدا ٿيڻ ڪونه ٿو چاهي. باقي رهيو ناپسنديده مال، سو ان کي ته ڪوبه شخص پاڻ وٽ جمع ڪونه ڪندو آهي جو ان کي خرچ ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي ها. فالتو مال کي خرچ ڪرڻ اهڙي نيڪي ڪونهي، جا انسان کي بلندي ڏانهن وٺي وڃي، پر ان سان گڏ فالتو مال کي جمع ڪرڻ ۽ خرچ نه ڪرڻ، خدا تعالى جي نظر ۾ اهڙي برائي آهي، جنهن لاءِ سخت سزا ڏني ويندي:
یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡۤا اِنَّ کَثِیۡرًا مِّنَ الۡاَحْبَارِ وَ الرُّہۡبَانِ لَیَاۡكُلُوۡنَ اَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَیَصُدُّوۡنَ عَنۡ سَبِیۡلِ اللہِ ؕ وَالَّذِیۡنَ یَكْنِزُوۡنَ الذَّہَبَ وَالْفِضَّۃَ وَلَا یُنۡفِقُوۡنَہَا فِیۡ سَبِیۡلِ اللہِ ۙ فَبَشِّرْہُمۡ بِعَذَابٍ اَلِیۡمٍ ﴿ۙ۳۴﴾ یَّوْمَ یُحْمٰی عَلَیۡہَا فِیۡ نَارِ جَہَنَّمَ فَتُكْوٰی بِہَا جِبَاہُہُمْ وَجُنُوۡبُہُمْ وَظُہُوۡرُہُمْ ؕ ہٰذَا مَا کَنَزْتُمْ لِاَنۡفُسِكُمْ فَذُوۡقُوۡا مَا كُنۡتُمْ تَكْنِزُوۡنَ ﴿۳۵﴾
ترجمو: اي ايمان وارؤ! گهڻا احبار ۽ رهبان ماڻهن جا مال ناحق طور کائن ٿا ۽ خدا جي راهه کان روڪين ٿا اهي ماڻهو جي سون ۽ چاندي جمع ڪندا آهن ۽ ان کي الله جي راهه ۾ خرچ نٿا ڪن انهن کي دردناڪ عذاب جي خبر ڏيو. اهو ڏينهن ياد ڪن، جڏهن اهو مال جهنم جي باهه ۾ تپايو ويندو ۽ ان سان انهن جي پيشانين، پاسن ۽ پٺين کي ڏنڀيو ويندو ۽ چيو ويندو ته اهو اُهو مال آهي، جنهن کي اوهان پنهنجي لاءِ جمع ڪيو هو. هاڻي انهيءَ جو مزو چکو، جنهن کي جمع ڪيو هيو.
انجيل پاڪ ۾ اچي ٿو ته؛
انسان خدا جي راهه ۾ ڇا خرچ ڪري؟
(متي 19 جي آيت پاڪ 16-22) چوي ٿو:
”۽ ڏسو هڪ شخص ڀرسان اچي ڪري ان کي چيو اي استاد مان ڪهڙي نيڪي ڪريان ته جيئن هميشه جي زندگي ماڻيان. ان کيس چيو ته تون مون کان نيڪيءَ بابت ڇو ٿو پڇين؟ نيڪ ته هڪ آهي ليڪن جي تون زندگيءَ ۾ داخل ٿيڻ چاهين ٿو ته حڪمن تي عمل ڪر. ان کيس چيو ڪهڙن حڪمن تي. يسوع چيو ته خون نه ڪر، زنانه ڪر، چوري نه ڪر، ڪوڙي شاهدي نه ڏي، پنهنجي پيءُ جي ۽ ماءُ جي عزت ڪر ۽ پنهنجي پاڙيسري سان پاڻ وانگر محبت ڪر. ان جوان ان کي چيو ته مان انهن سڀني تي عمل ڪيو آهي هاڻي مون ۾ ڪهڙي ڪمي آهي. يسوع ان کي چيو جيڪڏهن تون ڪامل ٿيڻ ٿو چاهين ته وڃي پنهنجو مال ۽ اسباب وڪڻي غريبن کي ڏي. توکي آسمان تي خزانو ملندو ۽ اچي منهنجي پويان هل مگر اهو جوان اها ڳالهه ٻڌي، غمگين ٿي هليو ويو ڇو ته مالدار هو.“
”غريبن کي ڏيڻ“
راهه خدا ۾ خرچ ڪرڻ. ياد رکو حق، حسن، سچ جي راهه ئي خدا جي راه آهي.
خدا (مقصد، ڪمال) ۽ دولت جي تعلق کي سمجهڻ لاءِ سيد لطيف جي هن عظمت تي غور ڪريو:
ماڻهو گهرن مال! آءٌ سڀ ڏينهن گهران سپرين،
دنيا تنهن دوست تان، فدا ڪريان في الحال،
ڪيس نام نهال، پسڻ تان پري ٿيو.
*
پاڻ م کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڌ،
لالن تني لئه، عشق جنين جي اڳ ۾.
*
عاشق الله جي، محبت رکي من،
سندي سڪ پرين، تن ۾ آهي تن جي.
*
حقيقت هڻي منهنجي جان جدا ڪئي،
هڪڙو پساه پرينءَ ري، سگهان تان نه کڻي،
ڌڻي ئي ڌڻي رهيو آهي روح ۾.
*
ٻن ڏيئي ٻين کي، هلج پاسي هيڪ،
ورنه سهي ويڪ، تون ٽيڏي، ٽيڏايون ڪرين!
*
سڀ ننگيون ٿي نڪرو ڇڏيو لالچ ۽ لوڀ،
هتي جي هئڻ جون، وتون سڀ وسار.
*
جن سنياسين سانڍيو گندي ۽ گراه،
انين کان الله، اڃان آڳاهون ٿيو.
*
جيئن ٿا پڇن ان کي، تيئن جي پڇن الله،
ته رڙهي لڌائون راهه، لٿن لک لطيف چئي.
مستقبل امڪانات جو هڪ اڻ کٽ سلسلو آهي. ان کي رنگين بنائڻ انسان جو ڪم آهي. زندگيءَ ۾ تخليقي صلاحيت موجود آهي جيڪا نامياتي عضون کي محض پنهنجي مقصد جي توسيع ۽ پنهنجي اغراض جي تڪميل لاءِ ڪم آڻيندي آهي. روحاني تبديلي بامقصد قوت جو اظهار آهي جيڪا پاڻ کي ظاهر ڪندي هميشه ان ڳالهه لاءِ ڪوشان هوندي آهي ته زندگيءَ جي اعلى تر صفتن کي حاصل ڪندي وڃي ڪمال (الله، مقصد) تائين پهچي.