سُگهڙ فَقر علي ڀُرڳڙي
انھن ڪچھرين منجهان هن نہ فقط اتساھہ حاصل ڪيو پر لوڪ شاعري ۽ ان جي صنفن بابت بہ ڄاڻ پرائي. سندس تربيت ۾ سندس ناني محمد حسن ڀُرڳڙيءَ جو وڏو هٿ رهيو. کيس شاعراڻو نالو فَقر علي پڻ سندس ناني ئي ڏنو جنھن وٽ سنڌ جا نالي وارا سُگهڙ ڪھي ايندا هُئا. جيڪو اٽڪل 80 ورهين جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. انھن کان علاوہ سُگهڙ علي شير ابڙو ۽ خير محمد ڀُرڳڙي بہ فَقر علي کي سُگهڙائپ جا گُر ۽ گُڻ سيکاريا.
سُگهڙ فَقر علي پنھنجي فن ۾ نھايت برجستو سُگهڙ شاعر هو. سندس شعر ۾ رواني ۽ پُختگي کيس موجودہ دور جي بھترين سُگهڙ شاعرن جي سٿ ۾ شمار ڪري ٿي. هن بيت، ڪافي، ڏهس، سينگار، پروليءَ ۽ ڳُجهارت جي صنفن سان خوب نڀاءُ ڪيوآهي. سندس شاعريءَ ۾ عشق حقيقي ۽ عشق مجازيءَ جا بہ رنگ رچيل آهن تہ پنھنجي ديس ۽ علائقي جي حالتن جي پڻ عڪاسي ٿيل آهي. سُگهڙ فَقر علي سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين کي پنھنجي اظھار جو وسيلو بڻايو. سندس ڪلام بابت منھنجو مضمون استاد بخاري ڊگري دادو جي مئگزين ۾ شايع ٿيل آهي. 2020ع ڌاري وفات ڪري ويو. سندس ڪلام نموني طور هيٺ ڏجي ٿو.
سنڌي ڪلام،
بيت
اتي ڳول ﷲ کي، تون وڌاءَ نہ وک،
عبادت جي آسري، ڪيئي، مري ويا لک،
موتو قبلل انت موتو، سڄو ڏينھن سک،
”فَقر علي“ چئي ڏک، ڏسندين ڪونہ ڏيھہ ۾.
****
جي اٿئي عشق ﷲ سان، تہ پنھنجو پس پاڻ،
سدائين آيو ساھہ ۾ آهي هئين اندر هاڻ،
مُلا قاضي مُصلن ۾ آهن اجايو اڻ ڄاڻ،
”فَقر علي“ هر ڪنھن ساڻ، مليو ماءُ جي پيٽ ۾.
****
ساري ڳالھہ سڌي اٿئي رڳو اکيون پٽ انسان،
وِچئون نہ ڪا ٻي وٿي آ نہ تون پري پريشان،
جاچي ڏس تون جان ۾ پنھنجو مالڪ مھربان
”فَقر علي“ چئي مڪان، مولا جو ٿئي من ۾.
****
چنڊ ڏيان چئي ٿو مُنھن تي توکي مان،
جهڙو حسن حبيب جو اهڙو ناهي تنھنجو نان،
”فَقر علي“ تنھن ڪان، ٿا لکين سڪن لوڪ ۾.
****
چنڊ چارئي پھر متان چوين آهيان چاس،
جي نگاھہ پويئي نرمل جي تہ نپٽ ٿئين ناس،
”فَقر علي“ چئي ماس، ڳري وڃيئي ڳڻتين ۾ .
****
چنڊ تنھنجو چاھہ آهي چٽو گهڙيون چار،
جي سونھن ڏسين سڄڻ جي تہ رهندو وڃيئي رفتار،
”فَقر علي“ چئي هڪوار، ذرِي نہ رهئي زيب جي،
****
چنڊ ٿئين چٽ جي تون پسين منھن محبوب جو،
هليو وڃئين هڪ جاءِ اتي دلبر اڳيان هيءُ دم،
”فَقر“ علي“ چئي گُم، ٿئين پسڻ سان ئي پرين جي.
****
چنڊ ڪابہ چيز منھنجي عجيب جھڙي نہ آءُ،
سھڻي صورت ساجن جي اهڙي ڪاٿي ناهي ڪاءُ،
”فَقر علي“ چئي هر جاءِ، هاڪ هلي پئي حُسن جي،
****
گُذر غريبي گڻ ڀلو تون دم دم رک دليل،
هتي حياتي هڪ گهڙي جو ادا اٿئي اڏيل،
اڳيان فيصلو ”فَقر علي“ چئي واري وٺندئي وڪيل،
هوڏ وڏائي هَٺ ڇڏي ڪر راضي رت جَليل،
متان ڪم سمجهي ڪيل، تون لتاڙين لوڪ ۾.
****
گُذر غريبي گُڻ ڀلو رک تن اندر ۾ تار،
مسافر هن ملڪ ۾ تون آهين ڏينھن ٻہ چار،
سنبري ويھہ متان سڏ ٿئي نہ ڇڏيندئي سرڪار،
کڻي هلندين تون خان هتان جيڪا ڪندين کٽ هار،
”فَقر علي“ چئي نھار، واري پنھنجي وطن ڏي.
****
گُذر غريبي گُڻ ڀلو، تون سوچي سڳو سور،
طلب تاڪيد توبھہ جي وٺ پنھنجي اندر ۾ پيو اور،
حِرس حَسد ڪِينو ڪڍي ڪٽ قلب جي ڪور،
امر عبادت فرض ﷲ جو مڃي هل تون مور،
”فَقر علي“ چئي تور، اڳيان روبرو ٿيندئي رهبر جي .
****
گُذر غريبي گُڻ ڀلو. تون ٻڌ حقيقت هيءُ،
هٿ جوڙي هر ڪنھن جي اڳيان جانب چئو جيءُ،
هيءَ حياتي هڪ ڏينھن هتان هر گز ويندئي هليءَ،
باقي رهندو راڄ ۾ تنھنجو نالو نيڪيءَ،
”فَقر علي“ چئي ٿيءُ، تون محبت وارو ملڪ ۾ .
****
مُحبت جو ڪو مُلھہ ڪونھي، آهي بي مثال،
قرب وارو آهي ڪروڙ پتي ڀلي هيڻو هُجيس حال،
”فَقر علي“ چئي مال، آهي رهڻي واري جو راڄ ۾ .
****
خودي کي کائِيِ جن ڄاڻي رکي ڄاڻ،
انھن مومنن جي ملڪ ۾ وڏي ٿي واکاڻ،
مُوتو قبلل انت مُو تُو رهيا ساري عمر ساڻ،
”فَقر علي“ چئي پاڻ، جيئري ماريائون جهان ۾ .
****
جيئري هن جھان ۾، تون تڪڙ ڏي نہ تاڻ،
جواني ويندئي جان مئون سدائين نہ رهندئي ساڻ،
آڪڙ وڏائي اقير اندر مان ڪوسو نہ ڳالھاءِ ڪنھن ساڻ،
محبت رک مَن ۾ تون وجهي صبر جي سُڀاڻ،
”فَقر علي“ چئي پاڻ، مالڪ ڏيندئي من را .
****
جيڪا بہ ڪئي جانب تو توکي سھڻا آهي شابس،
گڏ گهُمين ٿو غيرن سان تنھن جا ڏور پون ٿا ڏس،
”فَقر علي“ چئي ڪس، ڪھڙي لڳي اٿئي قرب ۾ .
****
ڪيڏو ڪرين ٿو قرب ۾ تون پرين پريشان،
اها سونھن سدائين سھڻا توسان ڪڏهن هلندي ڪان،
”فَقر علي“ چئي حيران، هزار ڪيا ٿئي حُسن تي .
ڏکيو ڪيئي هن ڏيھہ ۾ مونکي رولي بي گُناھہ،
سدائين گڏ سورن سان آئون پرين ٿيو هان پاھہ،
”فَقر علي“ چئي باھہ، عشق ٻاري آ اندر ۾ .
****
مغرور نہ ٿي محبوب مٺا پنھنجي حُسن تي هيڪار،
هڪ سھڻو اڳيئي تون سپرين ٻيو ڪرين هار سينگار،
”فَقر علي“ چئي نہ مار، عاشق پنھنجي ارمان ۾ .
****
جهڙو گُل گلاب جو اهڙو آهين تون عجيب،
سھڻن ۾ آهي سھڻا تنھنجو نرالو نصيب،
”فَقر علي“ چئي قريب، اچي ويھہ اکين جي .
****
مجبور ڏسي مونکي ٿو سھڻا ڏين سور،
وڃڻ ناهي واجب توکي دلبر مونکان دور،
”فَقر علي“ چئي مور، مري ويندس آئون مٺڙا .
****
ماڻھو تنھنجي ملڪ جا مون رهڻ نہ ٿا ڏين رات،
تڏهن تہ نہ ٿي ٿئي توسان منھنجي مٺڙا مُلاقات،
”فَقر علي“ چئي تات، آها عجيب تنھنجي اندر ۾ .
****
سھڻا تنھنجي سونھن جو مولا ڪيو آ مان،
ماڻھو سڄي هن ملڪ جا آهن پرين پريشان،
”فَقر علي“ چئي احسان، تو عجيب ڪر اچڻ جو .
****
سھڻا تنھنجي سيني ۾ ٿو سونھين سونو هار،
ڪاٽن وڳو ڪري پرين ٿو گهُمين شھر بازار،
”فَقر علي“ چئي هزار، حُسن تنھنجي حيران ڪيا .
****
سھڻا تنھنجي سڪ ۾ ٿو رئان روزانو،
ڪيئن ڪيان آءُ ڪاڏي وڃان آهي ظالم زمانو،
”فَقر علي“ چئي تانو، ماڻھو ٿا مونکي ڏين .
****
نڀائجان نازڪ تون ناتو مونسان نينھن،
سڪ تنھنجي آ سيني ۾ مونکي سھڻا سڄو ڏينھن،
”فَقر علي“ چئي مينھن، عشق وهايو اکين مان .
****
پلي وئين تون پرين دلبر ڇاکئون دل،
ڇڏ رسامان راضي ٿي اچي محب مونسان مل،
”فَقر علي“ چئي ڪُل، ماڻھو کلن ٿا ملڪ جا .
****
پَر بہ نہ آئين پرين تون ٿو رُسين ڏسي رمضان،
عيد جي ڏينھن اڪيلو آئون ٿيان پرين پريشان،
”فَقر علي“ چئي احسان، تون عجيب ڪر اچڻ جو .
****
مُنھن ميرو من نہ ميرو اندر جنھنِ جو عاج،
جن دامن ورتي دست علي جو تن کي ڏاتر ڏنا ڏاج،
محبت مولا علي جي آهي مومنن لاءِ معراج،
”فَقر علي“ چئي تاج، سونا پاتئون سِرن تي .
****
مُنھن ميرو مُن نہ ميرو اندر جن جي اکيون،
اهي سدائين وتن صبر ۾ نينھن نفي سان رکيو،
نپٽ ماريائون نفس کي کڻي ترارون تکيون،
”فَقر علي“ چئي ڏکيون، تڪليفون ڏنائون تن کي .
****
وياج جي واپار کئون اهو مناسب اٿئي تہ مَر،
چار ڇليون اَن جون ڏيئي چوٿين مھيني ڪرين هزار جي گهر،
مسلماني لڄايئي وياجي سڏايئي ڏاتر ڪيئي ڏمر،
”فقر علي“ چئي سِر، پيو منھن ڪُٽيندي مَرڻ تائين .
****
چارئي پھر چُمان آءُ پرين تنھنجا پير،
دلبر اچ ديدار ڪيون دم نہ ٿئي دير،
”فقر علي“ چئي هير، پئجي وئي آ پيار جي .
****
بيوقوف کئون ڀلو اهو ڍور بہ آهي ڍڳو،
هِن ۾ ڪِرت ڪار جي هيءَ جهڻ ڪري جهڳو،
”فَقر علي“ چئي رڳو، عمر وئي آزار ۾ .
****
ڏسي پَسي هن ڏيھہ ۾ ٿو آڪڙ ڪرين ادا،
خاڪي آهين خاڪ منجهان تو خلقيو پاڻ خدا،
”فَقر علي“ چئي جدا، مور نہ ٿيندي مٽيءَ کان .
****
جي وِک کڻي تہ وھہ واھہ ڪيان جي ڏسين تہ تنھنجا ڏت،
حُسن تنھنجي هر گهڙي آهي ﷲ ڪيئي عزت،
”فَقر علي“ چئي رت، اچ توکي آءُ ڏيان .
****
سُھڻا توکي سيني اندر آءُ جوڙي ڏيان جاءَ،
سُھڻي صورت ساجن تنھنجي اهڙي ڪٿي ناھہ ڪاءَ،
”فَقر علي“ چئي آءَ، تہ راضي ڪيون روح کي .
****
ڪھڙو ڏوھہ ڪيوسين جو تون جاني ٿِيئن جُدا،
سور نہ ويندو سڄڻ تنھنجو آخر هيءُ ادا،
”فَقر علي“ چئي خدا، آڻيئي ڏسان اڱڻ تي .
****
ڀيرو ڀڃي تون ڀورل وئين ٿي دلبر مونکان ڌار،
جي نڀائڻو نہ هيو نازڪ توکي تہ پھريان ڪرين ڇو پيو پيار،
”فقر علي“ چئي تار، آهي عجيب تنھنجي اندر ۾ .
****
مَٽ نہ ڪيان ڪو ملڪ ۾ تنھنجو دنيا ۾ دلبر،
هي حسن توکي آ حسين ڏنو پرين منھنجي پرور،
”فقر علي“ چئي گهر، مان گهوري ڇڏيان تو گهوٽ تان .
****
سڪون ناهي ساھہ کي جڏهن پرين ٿئين تون پري،
عشق جي آزار ۾ پئي دلڙي دانھون ڪري،
”فَقر علي“ چئي مري، ماندو من محبوب لاءِ .
****
ننڍي لاءِ جو ناتو ڇني وئين تون ڇو،
ياد ڪجائين يار مونکان روئدين پيو پو،
”فقر علي“ چئي ڪو، قياس نہ ڪيئي قرب ۾ .
****
اکيون تنھنجون عجيب ڪن ڪُھڻ جو ڪم،
ڏسي مارين ڏيھہ ۾ ڪن ڪو نہ رحم،
”فقر علي“ چئي دم، عاشق ڏين آزار ۾ .
****
سھڻا تنھنجي سِڪ ڪيو تنگ تمام،
صبح شام سھڻا سائين پيو وٺان تنھنجو نام،
”فَقر علي“ چئي طعام، وڻن ڪيئن وڇوڙي ۾ .
****
لَب گُلابي لال تنھنجا ڏند موتي داڻا،
ماري وئين محبوب مونکي مٺا ڪري ماڻا،
”فَقر علي“ چئي سياڻا، حسن ڏسي حيران ٿيا .
****
سھڻيون اکيون سھڻا تنھنجون دلبر آهن دام،
ڄاڻي پون ٿا ڄار ۾ ڪيئي سھڻا ڪري سلام،
”فَقر علي“ چئي غلام، تو هزارين ڪيا آهن حسن تي .
****
دل چوي ٿي دلبر مان هجون سڄو ڏينھن ساڻ،
گڏ گهمئون ٻئي گڏجي پيا ڪيون روح رهاڻ،
”فَقر علي“ چئي ڪاڻ، اسان ڪڍئون نہ ڪنھنجي .
****
گُذر غريبي گُڻ ڀلو تون نفي سان رک نينھن،
نوڙت نيازي توبھہ زاري پيو ڪر رات ڏينھن،
”فَقر علي“ چئي مينھن، رب وسائيندئي رحمت جو .
****
دلبر سِواءِ هن دنيا ۾ ماندو آهيان مان،
ياد ڪري آءُ يار کي پيو راتيان ڏينھن روان،
”فَقر علي“ چئي ڏيان، دانھن ڪنھن کي درد جي .
****
پارت هُجئي پرين مونکان جانب نہ ٿِجان جُدا،
مري ويندس آءُ مٺڙا ڄاڻي ٿو خُدا،
”فَقر علي“ چئي فِدا، سُهڻا توتان سِر ڪيان .
****
قاضي ڪاھہ قُرآن ۾ لَڀ لال پائي ليئو،
ساھہ سمايل سُپرين تون ٻول نہ ٻيو،
ﷲ آدم انھي کئون جدا ناهي ٿيو،
”فَقر علي“ چئي پيو، وسي تنھنجي وجود ۾ .
****
نھاري نيڻ کڻي دلبر ڪيئي داءُ،
دل ڦُري دور رهئين ڪل نہ پيئي ڪاءُ،
”فَقر علي“ چئي آءُ، تہ سڄڻ رهئون شھر ۾ .
****
ڪانگا وڃ قريب ڏي منھنجو جانب هجي جنھن جاءِ،
چئو اڃا نہ لڌي آ عجيب تو منھنجي سڄڻ سُڌ سماءُ،
رهان ڪيئن هن راڄ ۾ مان تنھنجي يار سِواءِ،
”فَقر علي“ چئي ٺڪاءُ، نہ ٿو اچي تنھنجي نينھن ۾ .
****
ڪانگا ڪري ڪوھہ منھنجو پرين وڃي تون پَس،
متان بہ پوي پرينءَ کي توکي ڏسي تَرس،
چئو ڏوھہ ڪھڙو جو ڏور ٿئين مونکان ڀورل ڪيئي بس،
”فَقر علي“ چئي ڪَس، ڪھڙي لڳي ٿئي قُرب ۾ .
****
عشق تنھنجي آ عجيب ڪيو، جانب مونکي جوڳي،
ڪارو ويس ڪري ڇڏيم جڏهين توسان دل لڳي،
”فَقر علي“ چئي رُڳي، آهي آس تنھنجي اندر ۾ .
****
نہ ڏجي پٽ پرين کي نہ ٿئجي رنج رَهي،
دعا گهُرجي تہ دلبر کي رَب بخشي ڏجي وهي،
”فَقر علي“ چئي صحيح، سھڻو هجي ساٿ سان .
****
ڪانگل ٻوتہ ڪٿي آ منھنجو سڄڻ نہ آندئي ساڻ،
عيد بہ ٿي اڃا عجيب نہ آيو ڪيان ڪنھن سان روح رهاڻ،
”فَقر علي“ چئي تِنھن ڪاڻ، مون رات روئي آ ڏينھن ڪيو .
****
پُنھل سان پيار منھنجو اصلي آهي،
ڀينر هن ڀنڀور ۾ باقي رهيو ڇاهي،
”فَقر علي“ چئي ڪاهي، هلي وينديس هوت ڏي.
****
هلي وينديس هوت ڏي هينئر آءُ هاڻ،
عشق آري ڄام جي مونکي ڪيو آهي اڻڄاڻ،
”فَقر علي“ تنھن ڪاڻ، سُري وينديس سرتيون.
****
سنڌ توکي ڪري آءُ، جيجل چوائين جيءُ،
سھڻي سارن ملڪن ۾، تون آهين امڙ منھنجيءُ،
توتي قربان ٿِي، فتح ڪندس ”فَقر علي“ چئي،
****
سنڌ سِر صدقي ڪيان، آءُ ڏيان توتي ساھہ،
هڻندس نعرو هڪ ڏينھن، تنھنجو جيسين اٿم پساھہ،
”فَقر علي“ چئي ﷲ ڏيندو سوڀ سنڌين کي.
****
سنڌ ساري رات پئي ٻري، بدن ۾ باھہ،
گُم ڪندس آءُ غدار کي، ڪندس سِري پنھنجو ساھہ،
”فَقر علي“ چئي ٺاھہ هاڻي مور نہ ڪبو مخالف سان.
****
سنڌ سڄو ڏينھن تنھنجا، آهن سيني ۾ سوداءَ،
رت پيئندس رقيب جي، آءُ ڪندس غير جُداءَ،
”فَقر علي“ چئي فدا، سنڌ توتي سِر ڪندس.
****
سنڌ ڪوري ڪنڌ توتان، گهوريان هي جند جان،
پورن ملڪن ۾ پھريون، نمبر تنھن جو نام نشان،
آزادي تنھنجي جو اندر ۾، اڃا رهيل آ ارمان،
”فَقر علي“ چئي فرمان، آهي مڃڻو ساري ملڪ کي.
****
جي شاعر سڏائين تہ سمجهہ ڌاري، هي سُخُن ٻُڌ سچو،
شامل نہ ڪجائين شعر ڪو، هن ڪتاب ۾ ڪچو،
ڪِن شاعرن تان سِر صدقي ڪيان، ڪي وري شاعر لاءِ ڏچو،
ٻڍو هجين کان ٻچو، هِي فرض ٿِي ”فَقر علي“ چئي .
****
جي شاعر ٿي سڏائين، تہ سورهين ٿي وسئون پنھنجي نہ ويھہ،
ويندي وڃ تون وينجهارن جي، ٿا ڏهس پڙهن جنھن ڏيھہ،
ماڻڪ موتي جواهر جڙي، شاعرن ڪري ڇڏيو آهي ڇيھہ،
سڄڻ سڄوئي ساڻيھہ، تون ڦولھي ڏس ”فَقر علي“ چئي .
****
ساقي کڻي سڪ مان، پيالو مونکي پيار،
تہ اچي ننڊ نيڻن کي، لھي وڃن اوٽار،
ساري رات سورن ۾، مون روئي وهايا نار،
”فَقر علي“ چئي تار، مونکي عاجز ڪيو آ عجيب جي.
****
تون ٿو هلين جيڪا لوڏ آ، مور ڇڏي پنھنجي هوڏ آ،
سونھن سڄڻ تنھنجي سون آ، اهڙو سھڻو ٻيو ڪون آ،
سِڪ سھڻا تنھنجي ساڻ آ، مالڪ ٺاهيو توکي پاڻ آ،
”فَقر علي“ تنھنجو يار آ، جنھن سان ڪيو تو پيار آ .
****
اڃا نہ آيو عجيب ڇو، اڄ دلبر ڪئي دير،
مڃي جي منٿ منھنجي، مٺي ٿئي ماٺ ڀلي،
پنھنجو تون پاڻ ڄاڻ، چويئي ڇا ”فَقر علي“
نينھن ناسور ۾، ساڙ نہ پنھنجو سِر .
****
سُگهڙ فَقر علي جا ڪجهہ سرائيڪي ڏوهيڙا هيٺ ڏجن ٿا.
هزار آکين مئين هڪ نہ منان، تون هوشيار تہ هئين الاوڻ دا،
پيار ڪرڻ نا ميڪون پاھہ ڪِتئي، وڏا ڦنڌ رکيئي ڦساوڻ دا،
جڏان بي ڏيک تيڪون سڏان مئين، سھڻا تہ وتئين نخرا ڪِتِي نٽاوڻ دا،
”فَقر علي“ ڪھڙا فرض ڪھڙا فرض اَهوِي، جو ميڪون اقرار ڏتئي دل لاوڻ دا.
****
ڏٺي ميڪون ٿيا ڏور ويندئين، رڳا دلبر ديدار ڪراوڻ ڪون،
پڇون لڳا مائين پڇدا وتان تہ، ويندئين لڪا ميڏي الاوڻ ڪون،
عشق اڻموٽ اکئين ڪنون انڌا، نھين ڏهن اڦاهي کاوڻ ڪون،
”فَقر علي“ آوي موت ڀلي، ڪون ڊڄسان آپ مراوڻ ڪون.
****
پاڻي چا مائين پير ڌووان، ٻھہ پرين دي آ پيراندي ڪون،
محبين وچ هي محبوب ميڏا، جيوين سون وڏهي چاندي ڪون،
روندئين ڏٺي ميڪون راڄ ويندي، نھين دل جاءِ ڏيندي دل ماندي ڪون،
”فَقر علي“ ڪونھي يار دلي جو اڄ ڏيوي ٻانھن سيراندي ڪون.
****
گاج نئي تي هن گهر اسان ڏي، ڪھڙا ڪم هي آپ ڦنڊاوڻ دا،
صبح دا ماني ٻڌ شام تائين، نڪلون هنڌ ڳولون مال چراوڻ دا،
سواري دي لاءِ گڏھہ سڀڪو ڌاري، ڪونھي رستا گاڏي هلاوڻ دا،
”فَقر علي“ ٻي سڀ ڳالھہ ڀلي باقي سُک نھين سنڌ آوڻ دا.
****
مال متاع تي ماري ٻيٺئون، سڀ خرچ دوڪاني دا کنڌا،
سئو کن ڀاتي اسان گڏ هِيون ذاتي، ڪونھي اسان وچ سنڌا،
”فَقر علي“ جٿان روزي ملي، ڀلي دائي هووي ڪنڌا .
****
سادي ماڻھو اسان ساري عمر رهيئون، نہ آڪڙ وڏائي آوي،
سرنھن ڄانڀي دي سدائين، اسان پٽ ساڳ چڙهيندئون ساوي،
جائي جواري ماني جام ڏيندئون، جيڪو بي آوي پيا کاوي،
”فَقر علي“ هيون نوڪر انھي دي جيڪو دلبر آ دل لاوي.
****
ڪاڇي اسان ڏي ڏي ڪم هن اهي، نيٺ رهيئون ساري عمر،
هڪ سال وسدي تہ ول ڪي سال ڇٽا، پڇي ٻيٺي ڏهدئون برئي بر،
اِنھين آسري وچ ٻھہ ابا ڏاڏا ڳيا، مندان سنڀال مر،
پيھلون ڏيھلي پٽي پيش وٽي، تبئي سُکئي پئون آپڻي گهر،
روزي دا ضامن هي رزاق ڏيندا، هر جهان ڪون هڪئي نظر،
”فَقر علي“ ڪيون ڇوڙ هلون اسان، آپڻا لشڪر خان شھر.
****
پيرين پو مائين پرين پيارا ڀورل ڀورل ڀاڪر پاوئين، سڀ سمجهاوئين،
محبت مٺا ميڪون مار منائي ڀاءُ پوشاڪ پٽ پھراوئين، سڀ سمجهاوئين،
برھہ بيوس ڀلائي ڀلا ٻھہ صفن صاف ٻڌاوئين، سڀ سمجهاوئين،
”فَقر“ في الحال محبوب ميڏا مِل مارو ملڪ گهماوئين، سڀ سمجهاوئين.
****
مِل مٺا محبوب مينان پرين مائين پرچاوئين، ٻول ٻڌاوئين،
پور پرين پئي پل پل پوندن ٻھہ پٽ ٻلھاوئين، ٻول ٻڌاوئين،
مٺا پاڻي محب ميڪان پيءُ پلٽ پلاوئين، ٻول ٻڌاوئين،
”فَقر“ فڪر هم فرض ميڏا منھن محبوب ملاوئين، ٻول ٻڌاوئين.
****
سَنڌ سَنڌ وچ هم سور سڄڻ دي، هڪ وال نھين ميڏا واندا،
ڪي سال گُذر ڳئي قرب والي دا، احوال نھين ڪنھن آندا،
صبح شام گهِن تنھن دا نام ٻيٺان، رات ڏينھن مائين روندا،
”فَقر علي“ فيراق تنھن دي من، مار ڪِتي ميڏا ماندا .
****
سينٽ عطر اسان سڄي عمر نھين ماريا، ڪو سرها چا صابڻ،
ميٽ تيل مار مٿي ڪون، پڇي ٻھندئون سِر ڌووڻ،
آڪڙ وڏائي اسان اصل نھين ڪِتي، جو هي وڏڙئين دا آکڻ،
”فَقر علي“ آکي ڪار هي اُهائي اَبي ڏاڏي والي اسان ڪان.
****
سينڌ سينگار نہ سرمان پائون، نہ ڪيون ڪريم پائونڊر نان پيار،
هٿ مُنھن ڌو پڇي هل پوندئون، ڀلي وڃڻا هووي پار،
رُکي سُکي ماني روح نان کاندئون، جيڪا ڏتي رب ڏاتار،
”فَقر علي“ آکي ڪار هي اُهائي اَبي ڏاڏي والي اسان ڪان.
****
دھہ دلبر دي دل کسي، رک بر جان دا رنگ،
سھہ ڳچي سونھين سجن دي، دند ددست ڪنون دنگ،
عين اداس ڪر ڪتا ناس، جيوين بيھوش ڪريندي ڀنگ،
”فَقر علي“ جڏهن نظر رلي، تہ ڳيا گهت اکيان دي ونگ.
ڪر ڪر ڳالھہ ڪران مئين ڪھڙي، انھن عشق ميڪون آزار ڏتي،
ويس ڪالا هُڻ فقيران والا، نينھن نازڪ دي نروار ڏتي،
رووڻ نان پيان راتان گذرن، صبح سورين دا اِنھن اڀار ڏتي،
”فَقر علي“ آکي ڦرڦر ڏهدان، جنھن ڳچي والا اي هار ڏتا.
****
محل ماڙئين چون مور نہ ڄاڻون، اسان مُنھن دي رهڻ والي،
وڏي ڍينگر ڪپ آڻ لوڙها ڏيندئون، پڇي ٽپ ٺھين ئون آلي،
اسٽيل پسي وچ اسان اصل نہ کائون، اسان ڏي ٿانوَ ٺڪر دي پيالي،
”فَقر علي“ هي خوراڪ اَسان ڏي، کاندئون ساڳ اونھاري سيالي.
****
ڪڻڪ ڪمند اِٿ ڪون ٿيون، نہ ڦٽيان ول ڪو ڦوٽي،
جڏهن بہ وسدي پڇي جوئر ڪھيندئون. جهل سنگ کڙدي هي لوٽي،
تار نئي اِٿ تڏهن آندي، جڏهن ڪا برسات قدرتي ڏوٽي،
”فققر علي“ روزي رزاق ڏيسي، ڪون مرسون ڪو بک هوٽي.
****
جوئر ٻاجهري اسان جام کاندئون، آڻ اونھاري سيالي،
ڪپ ٽڪ ڪاٺيان اُٺان تي لڏون، جڏهن جڏهن پرڀات ڦٽي پئي پوون پالي،
جي قسمت نان ڪا ڪڻڪ ملي، تہ پِينھن جنڊ وچ چاڙهون ڏالي،
”فَقر علي“ ڪھڙي ڊاڙ مارون، اسان ماروءَ ماڻھو هڪ کٽ والي.
****
سُگهڙ فَقر علي جون ڪافيون هيٺ ڏجن ٿيون،
ڪافي
رووان ٿو مان روزانو، دل بيقرار آ،
پرچين جي نہ ٿو پيارا، تنھنجو انتظار آ.
ڪھڙو ڏوھہ ڪيو مون، جي پرين ٿئين تون پري،
مري ويندس آءُ مٺڙا، توکي ياد ڪري،
سڄو ڏينھن سورن جي، هيءُ بيحد بار آ.
ماري وڌو مٺا مونکي، تنھنجي پريشاني،
جدائي ۾ جانب هاڻي، وڻي ڪانہ ماني،
کلائي تو خلق ساري، ننڍو وڏو ٻار آ.
صدمي آ سھڻا سائين، ڇڏيو ساھہ ساڙي،
ڦِران ٿو مان ”فَقر علي“ توکي يار تاڙي،
”ڀرڳڙي“ کي ڀورل تنھن جو، وڏو هي ويچار آ.
****
ڪافي
آڪڙ ڪيون ٿو اجائي وتين، گڏ نال پنھنجي نہ نھاري ٿئي،
سنبري ويھہ متان سَڏ ٿئي، سھڻا اڄ سڀاڻي تياري ٿئي،
چئن ڏينھن لاءِ چريو آهين، محل ماڙيون ٿو بنگلا ٺاهين،
سڀ ڪنھن سان پيو سينو ساهين، راند پنھنجي هي هاري ٿئي.
ڏاڍو مڙس ٿي ڏيھہ ڏکائين، وقار پنھنجو ڇو ٿو وڃائين،
پڇندئي اڳيان ادا سائين، هتي قبر انڌاري ڪاري ٿئي.
تڪبر کي هت ڏي تون ڇڏي، ڪيئي ويا آهن ڪامل لڏي،
ٻہ هٿ ڪپڙو ڏيندئي گڏي، ٻي ڪُل واحد واري ٿئي.
موت جو مٺڙا ايندو چڪر، سمجهہ تون ٿو ڇا چويئي ”فَقر“
توبھہ جو ڪر ظاهر ذڪر، مٿان بيٺو هيءُ ماري ٿئي.
****
جڏهن ڏسي جانب، مونڏي ڪيئي تو نظر،
هلي ويو هوش منھنجو، پرين تنھن پھر،
اکين سان نھاري پھريان، ڪيئي لاغرضي،
مارين يا جيار مٺا، هاڻي تنھنجي مرضي،
سڀ ڪنھن سان سھڻا، پيو ڪيان هي پچر.
روئندو وتان ٿو مان، سڄو ڏينھن سارو،
ٿيو پريشان پيو، پايان ويس ڪارو،
کائڻ پيئڻ ختم ٿيو، زهر آهي گهر.
عشق تہ اصلي هي، اوکو مرض آ،
عرض ڪرڻ جاني، اسان جو بہ فرض آ،
رھہ اچي رات مون وٽ، گهمون ٻيئي شھر.
منڃ يا تہ مٺڙا، مان مري ويندس،
توکان سِواءِ سھڻا، سائين جڳ ۾ نہ جيئندس،
ڦاسي پيس ”فَقر علي“ پيئي نہ خبر.
****
ڪافي
عشق اسان کي ﷲ ملايو، دل اندر آ دين ايمان،
جاءِ جامي مون جيءُ جوڙي، روح سدائين روز رمضان،
دم دلبر هيءَ پاڻ آ پنھنجو، قلب اسان جو آ هيءُ قُرآن،
نوڙت نينھن نماز اسان جي، ڪھڙي ڏيان پوءِ بانگ آذان،
”فَقر علي“ فيراقن ڦٽيو، نگاهن جو ٿي ويو نشان.
****
ڪافي
عشق اسان کي ﷲ ملايو، دل اندر آ دين ايمان،
جاءِ جامي مون جيءُ، آ جوڙي پوءِ ڪٿي ڏيان آءُ بانگ آذان،
دم دلبر هي پاڻ آ، پنھنجو روح سدائين روزو رمضان،
نوڙت نينھن نماز اسان جي، قلب اسان جو آهي قُرآن،
”فَقر علي“ فيراقن ڦٽيو، نگاهن جو ٿي ويو نيشان.
ڪافي
اٿي يار ٿي تيار، اجها مھل آئي،
ٿيندئي سڏ چوندئي لڏ، پوندئي ڪل نہ ڪائي،
رک نينھن رات ڏينھن، ڪر رب راضي،
ڏيئي فرض لاھہ، قرض ڇڏ بانور بازي،
پڇندئي قبر سڀ خبر، تڙي کڙي تازي،
انھي مھل نہ اٿئي ڪھل، منھنجا جانب جائي.
هتان هالي هٿين خالي، هڪ ڏينھن هلندين،
مٺا مٽ نہ ڪي پٽ، نينھن جا نال نيندين،
ڏيئي ڪفن ڪندئي دفن، پنھنجو پاڻ ويندين،
اتي زاري هڪ واري، هوندئي وات وائي.
الف اور ٿي گهور، پڙھہ پنج وقت،
هُتي هلي پوءِ جلي، ڏاڍو روئندين رت،
اچي عمل ٿيندئي ثمل، ٻي نياز نوڙت،
هڪ ڪاري ٻيو انڌاري، ويندئي صورت سائي.
پڪ ڄاڻ ڪو توساڻ، هرگز نہ هلندو،
هڪ ويندي ڏکيو ٿيندي، سڄڻ سور سھندو،
تولاءِ يار ڪڍي پار، سارو ڪٽب روئيندو،
”فَقر علي“ نہ ٿئي ڀلي، واجب وڏائي.
****
سُگهڙ فَقر علي جون ڪجهہ سرائيڪي ڪافيون هيٺ ڏجن ٿيون.
ڪافي
ڪھڙا ڏوھہ ڪتم تيڏا، لا ناتا ڇوڙيئي ڪيون،
ڪر روز ڦڏي رسدئين، رک ياري ٽوڙييئي ڪيون،
پھلون پڪ ڏتئي پيارا، گڏ عمر سڄي رهسون،
ڪر واعدي ول مٺڙا، مينان منھن تون موڙيئي ڪيون،
مجبور ڏٺي ميڪون، هليا دور تون ڳئين دلبر،
تيڪون پرک ڇوڙيا مئين، پرين اها ڳالھہ ڇيڙيئي ڪيون،
وڃ سُکيا رھہ سھڻا، هڻ ڇوڙ پچر تون ميڏي،
متان مر بي پووان مٺڙا، ميڪان ڳوڙهي ڳاڙيئي ڪيون،
ٻھہ رات سڄي روئندان، جڏهن ياد تيڏي پوندي،
ڦٽي ”فَقر علي“ ميڏي، بس پاڻي ولوڙيئي ڪيون.
****
ڪافي
عشق اندرميڏي وچ، آيا هي،
جنھن فقير ميڪون، آ بنايا هي،
پيران وچ ٻڌ ڇيران، وڄايم،
ناچو وانگون، نينھن نچايم،
بار انھان دا، سر تي چايم،
مين ساري جڳ ڪون، جاڳايا هي،
ڪنٺي ڪولابا پاءَ، چاتم ڪستي،
سوز سيني وچ ماڻي مستي،
يار دي خبر هڻ، پيئي سربستي،
ميڏي محبت من ڪون، مچايا هي،
حال وسيلي، سڀ ٿئي پوري،
ملڻا ميڪون، يار ضرور اي،
عشق اندر وچ، ڪيتا ناسور اي،
جنھن حڪم هردم هلايا هي،
رمز انھي وچ رھہ ٿيان راضي،
”فَقر علي“ آکي هي عشق دي بازي،
ڪونہ سڃاڻي، ڪو ملان يا قاضي،
انھن پريت دا پيالا پلايا هي.
****
ڪافي
ڏيک تيڪون ول ڏهدان، سِڪ نھين هلندي سائِي،
ماءُ پٽ تائين جهڙي، ڪان ڄڻيسي ڪائِي،
سونھن سونھي پئي سھڻا، حُسن حسين هي تيڏا،
مٽ ماڻھو ڪو ڪونھي، ڪائنات وچ ٻيا ڪيڏا،
مور ڪبڪ ڪِر پوندن، جڏهن آندئين وِک چائِي.
مِرگهہ اکيان پيان مارن، راھہ ويندئين ڪي راهي،
دام اَڏيل هي دلبر، حُسن تيڏا ڄڻ ڦاهي،
تينان نينھن راتيان ڏينھن، پيچ وتان مائين پائِي.
لب لائق لعل تيڏي، کلڻ تيڏا هي خوشبوءَ،
ڪون سُجهي ڪو سھڻا، جانب اهڙا ڪنھن ٻي جوءَ،
هر روز هلي ”فَقر علي“، وات وچ تيڏي هي وائِي.
ڪافي
ڪون سڃاتئي ﷲ، رک رک روزي عمر گذارئِي،
نفل نمازان پڙھہ ٿئين پڪا، يار دي خبر نہ پئي يڪا،
پورا ٿي ڳئئِي پساھہ، رک رک روزي عمر گذارئِي،
نوڙت نيازي عبادت اعلي، رک تون روز حياتي والا،
سُڪ سُڪ ٿي ڳئين پاھہ، رک رک روزي عمر گذارئِي،
اَحد وچون ٿي احمد آيا، الف برقا ميم دا پايا،
ڪيون ٿئين گمراھہ، رک رک روزي عمر گذارئِي،
”فَقر علي“ تيڏا نوڪر بندا، تون هِئِين خلقيا خانوند خدا،
ووڙ نہ ڪا ٻي واھہ، رک رک روزي عمر گذارئِي.
****
ڪافي
سامھون جڏهن سھڻا کڙدي، دلبر آ ديوار ڪون،
ڏيک ڏيک رو ڏيندن، ماڻھو ميڏي يار ڪون،
منھن محبوب مٺا، لبڙي گُلابي،
سڄا هي سون سھڻا، صفا لاجوابي،
ڪالا وڳا وال وڏي، سونھن پئي سينگار ڪون.
حسن دا حملا، سَھہ نھين سگهدي،
ڪُس پئي ڪئي هن ماڻھو، انھن جڳ دي،
پھلا نمبر پرين ميڏا، سڄي ئي سنسار ڪون.
سنھي ڳچي جاڙي ڀرون، هلڻ جهڙا مور دا،
لڪ لڪ ڏهدي جيئن، ڪم هي چور دا،
سيني وچ سون هس، هيري لڳل هار ڪون.
صورت دي سدائين، هن ڪيئي سوالي،
”فَقر علي“ هيان مائين، حُسن دا موالي،
بچل نھين بندا ڪوئي، عشق دي آزار ڪون.
****
ڪافي
عشق ازل ميڪون، اوچتا آيا،
ڪنھن نہ ڏسي، اها ڳالھہ ميڪون،
راھہ نھاران، ڳوڙهي هاران،
روندئين گذر ڳئي، سال ميڪون.
الفي پايم، فقير سڏايم،
ناچو وانگون، نينھن نچايم،
پور ڪتي، پائيمال ميڪون.
حال وسيلي، سڀ ٿئي پوري،
ملڻا ميڪون، يار ضرورري،
وڃڻا هي، هر حال ميڪون.
روح نھين رهندا، ڪھنا الاوان،
”فَقر علي“ پيا، ڦيريان پاوان،
گهَت ڳڻتئين وچ، ڳيا ڳال ميڪون.
****
ڪافي
آيا عشق عقل ڀڳا، انھي رات دا،
لٿا خوف خيال هڻي، ڪنڌ سِر ڪات دا،
مُک محبوب ميڏي، جهٽ پٽ دل جهٽي،
روزي نماز ڪتي سڀ، مائين فرض ڦٽي،
لڳا نينھن نازڪ، تِنھن سونھن سوغات دا.
ذلف ظاهر ذاتي، ڪاريھر نانگ ڪالي،
جانب پا پا جهاتيان، تڪ تڪ مارئي تالي،
ساقي ڏتا سڏ، پيالا پيتم پرڀات دا.
پريت پرين دي، ميڏا ڳئي مَن مڙھہ،
ڦاٿي دل ”فَقر علي“ تڏهن ڇوڙيم عقل تڙ،
ٻڌ هٿ ٻانھا ٿيان، مائين هر ذات دا.
****
سُگهڙ فَقر علي جو هڪ سنڌي ڏهس وارو شعر هيٺ ڏجي ٿو.
ڏهس
ڪندن ڪم قريب کان، ٿيو طرح پسي تارا،
زهب زِر ظاهر ٿيا، ڪيائون دلبر جو ديدار،
خيسُن جهينگن، ٿهنگو طِلا، هاريا هيم هزار،
رُچي وتا ڦر پس ڪن ڪن، ڪيڏو جرڪيا نہ حنبار،
ڪنچن رتن سُهرُو سوون، سڀ صدقي ٿيا صدبار،
پش غيني پائيدار، آڏو ڦٽي پيا ”فَقر علي“ چئي .
****
سُگهڙ فَقر علي جا ڪجهہ سرائيڪي ڏهس وارا شعر هيٺ ڏجن ٿا،
ڏهس
سونھن سڄڻ دي صفا سھڻي، جنھن دا مٽ نہ ڪوئي مثل،
ري ڪجل اکيان ڪريم ديان، پيان شرماون ڇھيل،
ابر اليھر ارگ اڦٽ ڪرن، ڪيئي ڪاڪل،
شمس مِهتاب بي ڇپ ڳئي، ويکڻ مُک مھل،
دند دست ميڏي دلبر دي، لب گلاب دا گُل،
مور ڪبڪ هنجه نہ هلئي، رفتار ويک رجل،
هميشہ هٿ حضور دي هائي، بنا رنگ رتل،
”فَقر علي“ آکي ڪُل، محبوب اڳون متيھہ ٿئي .
****
ڏهس
ڪيس قھن ڇنڊ ڇوڙي سجن، تہ هر هنڌ ٿيوي هٻڪار عجب،
تڳي تھاري تامسِي، تنھن دا جوڙ نھين جنسار عجب،
وسِيهَر واسينگ سجن سامھون، سِسِهر شرمسار عجب،
تمھر تام نِس نِرالي، هَل هَل کاون هار عجب،
ارگ بشيھل پين پيا، هيرت وچ هٻڪار عجب،
رجني ليل سب سموريان، ويک ڪرن ويچار عجب،
راجلارين نہ آوي، چين پسئي پرين دي پار عجب،
تليھر اليھر ڦن ڦرن پئي، دلبر اڳون ڌار عجب،
”فَقر علي“ نہ ڪنھن دي هوڏ هلي، سھڻي ساجن دا سينگار عجب.
****
سُگهڙ فَقر علي جا ڪجهہ سرائيڪي سينگار وارا شعر هيٺ ڏجن ٿا،
سينگار
نال ڪِتي پائمال سڀ هِن، ساجن دي سينگار،
محبوب دي مار منائي هِن، چا سينگر چوڌار،
رڌان ڪر حيران مارن، پئي ڪيئي مار،
انڊلٺ عجيب ميڏي دي، تڪ کڙن تلوار،
ڳچي پئي سونھين سجن ڪون، انف انب دي فار،
رئي ڪي ڪنيٽل ڪتي هِن، هيڪاندي هزار،
لاون پير نہ پاون پئي، وسو وتن ويچار،
روليءَ بي ڇوڙ روليءَ، سڻ گوهر دي گفتار،
”فَقر علي“ سنسار، مٽ نھين مدنِي گهوٽ دا.
****
سينگار
دَھہ دلبر دا اڌر عجيب، رک برجان ڪون ڀلي،
ڪالي وال ڪتي پائيمال ٿئي، مار ثبعان زلف نھار ڇلي،
چاھہ چشم ويک وهم وچ ٿيا، اَسَڪَ اوٽ اولي،
جاڙي جوڙ ڀرون ڀلوڙ، جيئن انڊلٺ آسمان تون ولي،
ناٿڪ ناڪ ڪيا امِي ڦاڪ، او طوطي وانگون تُلي،
هِم همٿ هل هوش وڃا، يا مُک محبوب نال نہ ملي،
ڪر ملڪ نظر ڳيا ڏور، ڏر نہ چاسنگر دي چلي،
لفظ لحاظ لطف تنھن دا ٻُڌ، ڪوئل بي پيا ڀلي،
سَنھہ ڳچي پئي سونھين سجن ڪون، هر هنڌ حُسن دا هُلي،
ڪٽ ڪينٽ ڇوڙيا ڪَٽ ڪيسر ڪون، رِڻان وچ پيا رلي،
لوڏ ڪون لُڪ ڳئي مور ڪبڪ، هنجه هاٿِي نہ هلي،
اَختر اِند اَبر پَس جمال جند، آڳئي زمين تلي،
”فَقر علي“ هووي سنسار ڀلي، نہ ڪوئي تاب حسن دا جهَلي.
****
س
ُگهڙ فَقر علي جون ڪجهہ پروليون هيٺ ڏجن ٿيون.
پرولي
مُئي کانپوءِ پنھنجي ماڳ تي، اچي چانگي بيھي چوڌار،
ڪڏهن تہ گڏ گورن سان، ڪڏهن ڌار ڪريس ڌنار،
ڪي ٽيم ڪين اچي جيڪو، اٿس ساٿي سڄي ڄمار،
اڳي پوءِ اچڻ وڃڻ جو آهي، انھي کي اختيار،
”فَقر علي“ چئي سنسار، جي آهي تہ پيئي اها ايندي.
****
پرولي
ري هٿيار هٿيڪا منڌ، ڪيا هن مير،
اڻڳڻيا هن عورت جا، آهن نمونا نظير،
وسئون پنھنجي وير، نہ ڇڏي پيئي تڪي هڻي تير،
نار نڪار نابود ڪري، ماري وڌي مھمير،
”فَقر علي“ چئي فقير، ڪامڻ ڪيئي قِهي ڇڏيا.
****
سُگهڙ فَقر علي جا ڪجهہ سرائيڪي ڏوهيڙا هيٺ ڏجن ٿا.
ڏوهيڙو
ديد پيئي جڏهن دلبر تيتي، تہ ميڏا هوش ڳيا سڀ هليا،
رووڻ نان پيان راتان گذرن، تيڏا پور پرين نہ پليا،
هڪ مجبور زندگي ٻيا مِنھڻي مِلن، رهندا اندر روئندي اي ڳليا،
”فَقر علي“ رب ڏينھن ڏيوئِي، هِم سور سڄڻ تينان سليا.
****
ڏوهيڙو
دل ڦساوڻ هن درد پراوڻ، پھلون سمجهہ ميڪون نہ آئي،
حسن ڏيک مائين حيران ٿيس، ڳيا جانب جند ڦسائي،
ماڻھو آک پئي مھڻي مارن، اها ڪنھن ڏتي تيڪون ڏائي،
”فَقر علي“ جڏان ديد ملي، تہ ڳيا سڄڻ سير وهائي.
****