شخصيتون ۽ خاڪا

مانجو ڪوھستان

هيءُ ڪتاب سنڌي ادب جي مانائتي ليکڪا ۽ شاعرہ محترمہ ج.ع. مُنگهاڻي صاحبه جو ڪوهستان جي سگهڙن ۽ سٻاجهڙين شخصيتن جي خاڪن تي مشتمل هڪ تحقيقي تصنيف آهي، جنهن ۾ پاڻ ڪوهستان جي گمنام شخصيتن جي ادبي، ثقافتي ۽ سماجي زندگيءَ سان گڏو گڏ اُنھن جي اُٿڻي ويھڻي، ثقافت ۽ روايتن کي نمايان انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
Title Cover of book مانجو ڪوھستان

ڏاهو، بهادر ۽ ويڄ ڪردار عمر خان بڪڪ (ڀوراڻي)

سگهاري رُهيل بڪڪ جو پوٽو عمر بڪڪ، جيڪو سوسالن کان مٿي ڄمار ماڻي گذاري ويو. جنهن کي سڄي زندگي ڪنهن بيمار نه ڏٺو، سدائين چاڪ وچوبند، لانچيو پلاڻيو سفر لاءِ اسهيل هوندو هو.

حياتيءَ جي آخري ڏينهن ۾ به سندس نظر تيز، ڏند مضبوط، ٻڌڻ ۽ سونگهڻ مطلب ته سڀ حسون زنده، حساس ۽ ڪم ڪندڙ رهيون.
هو عقل جو اڪابر، ڏاهو ۽ ڄاڻو هو. جبل جو ڪو به هنر هن کان ڳجهو ۽ لڪل نه هو. جبل جي خزانن کان واقف بلڪ جبل جي ڪک پن، وڻ وَٽَ (پٿر) جي فائدن، نقصانن، ڳڻن ۽ اَوَڳڻن کي سمجهندڙ ۽ انهن کان بخوبي باخبر هو. ائين کڻي چئجي ته ماڻهوءَ ۽ مال جو ويڄ هو.
جبل ۾ وَسَ (مينهن جي مند) ۾ وسندڙ خدائي خزانن جهڙي ’ڏٿ‘ کي واپرائڻ ۽ سنڀالڻ جو کيس ڏانءُ هو.
ڇپر ۾ ٿيندڙ گلن ڦلن، پنن ٻُورن، ولين پاڙن، ڇوڏن ۽ ڇلين جي اهميت ڄاڻندو هو، ۽ انهن مان فائدا وٺندو ۽ ونڊيندو هو.
پاڻ جسم ۾ نه ٿلهو نه سنهو، بيحد مضبوط ۽ ڪسرتي بدن قد جو گهڻو نه ڊگهو نه بندرو، ڪڻڪائي رنگ واري وڻندڙ شڪل جي عمر خان بڪڪ جي، تندرستي ۽ جسماني بناوٽ ۾ ڪوبه راز نه هو.
زندگيءَ جو وڏو، بلڪه تمام وقت هن هل هلان ۽ پيرين پنڌ ڪندي گذاريو. وهڻ ڄڻ ته سندس مذهب ۾ گناهه هو. کاڌو به گهٽ کائيندو هو، باقي جي مقابلو ٿئي، جيئن اڪثر جبل ۾ نوجوان مرد گهڻو کائڻ جو مقابلو ڪندا آهن ته، ڏسون ته ڪير ٿو گهڻو گوشت، گهڻو گهه ۽ گهڻي ماکي کائي سگهي؟ اهڙن مقابلن ۾ هو هڪ ئي وقت ۾ سڄاپڪل ڇيلا، گهه ۽ ماکيءَ جا ڪٽورا پي مقابلا کٽي ويندو هو.
ڄمار جي پڇاڙيءَ واري وقت ۾ کاڌو بلڪل گهٽائي ڇڏيو هئائين. اسان وٽ ايندو هو (امان ۽ بابا جو سڱ ۾ چاچو هو ۽ اسين کيس ڏاڏو چوندا هئاسين). اسين ڏاڍا خوش ٿيندا هئاسين ۽ سڀ کان پهرين کيس کاڌي پاڻيءَ لاءِ چوندا هئاسين ته، چوندو هو، ”ماني ٿوري ڪي گهڻي گهران کائي آيو آهيان. هلاڪي (تڪليف) نه ڪجو.“
آئون ڏک مان چونديس ته، ”ڏاڏا، سدائين ائين ڇو ٿا چئو؟“ ته مشڪي چوندو هو، ”ابا، پراڻي کَلَ آهي ڦاٽي پوندي ته موچي به سبي نه سگهندا.“ اسين سڀ ئي کلي پونداسين ته خوش ٿي چوندو، ”ها، کلندا رهو، آئون به اوهان وٽ وندر لاءِ ايندو آهيان. کاڌي جو بکيو ڪوبه ڪونهي، فقير کي به عزت سان نه ڏبو ته انهيءَ لاءِ به ٻيا در گهڻا آهن.“ پوءِ جو اچي ڏاهپ جي پالوٽ ڪندو هو ته اصل واهڙ وهائي ڇڏيندو هو. اسان کي وندرائي مالا مال ڪري ڇڏيندو هو.
واقعا، قصا سڀ منظوم ٻڌائيندو. آئون لکڻ چاهينديس ته لکي نه سگهنديس. ٽيپ ريڪاڊر آڻينديس ته چوندو، ”ڇڏيو بابا، ائين ڳالهين مان رس چس ۽ مزو نڪري ويندو، سڄو ڌيان ايڏانهن هوندو، ۽ ڳالهيون الائي ڪٿي هونديون؟“
هاڻي ڏک ٿيندو اٿم ته جي ٽيپ ريڪارڊر لڪائي رکان ها ته الائي ڪيترا خزانا محفوظ ٿي وڃن ها!
تڏهن آئون به ننڍي هيس ۽ عقل به عمر سارو (ڄمار جيترو) هو. هو مومل راڻي جو قصو ٻڌائيندو هو ته جبل جي ڪيئي گمنام شاعرن ۽ سگهڙن جي سوين بيتن سان قصي جي پڄاڻي ڪندو هو. سندس ياد داشت حيرت جهڙي تيز هئي.
عمر خان بڪڪ سڄي زندگي چانهه نه پيتي ۽ هٿرادو بنايل شربت، ڪوڪ، بيڪريءَ جون چيزون نه کاڌيون. مٺائي وغيره لاءِ به چوندو هو ته، ”جتي بنجن ٿيون اتي جي وڃي ڏسو ته ان ۾ ڇا ڇا ٿا وجهن؟“ وري پاڻ ئي چوندو ته، ”هر شئي ڪوڙي، گهه ڪوڙو، کنڊ ڪوڙي، اٽو ڪوڙو....“
پاڻ مٺي ۾ رڳو کجور ۽ ماکيءَ کي پسند ڪندو هو. نه ته گهڻو ڪڙين شين سان رغبت هوندي هيس.
نم جا ڪچا پن ڇني انهن کي گهوٽي پاڻي وجهي، ڪپڙي مان ڇاڻي ٽامي جي ڪٽوري ۾ وجهي پي ويندو هو. پنن، ولين وغيره کي گهوٽڻ لاءِ هو هميشه پٿر جو اکرو استعمال ڪندو هو.
ڪڏهن هو ننڍي سائيز جا اڇي رنگ جا بصر کڻي، انهن جو کلون لاهي وچ وارو حصو ڪڍي پاڻيءَ ۾ ڪاڙهي، اوٻاري، ٺاري، ڇاڻي پي ويندو هو.
ٻي وڏي حيرت جي ڳالهه اها جو ايريال/ پٽ ڪنوار/ رس ول جيڪا سندس ڪراچيءَ واري گهر ۾ پوکيل هئي (اڄ به آهي). ان مان هڪڙو ٽڪرو وڍي ان جي وچ ۾ چاقوءَ سان چيرو ڏئي، ذرو لوڻ جو وجهي مٿي گهرجي ڇت تي رکي ڇڏيندو هو. سڄي رات ماڪ پوندي هيس. صبح جو اٿي نيراني پيٽ اهو ايريال جو ٽڪر کڻي ڇلي، کل لاهي رکو ئي رکو کائي ويندوهو.
ايريال ايڏي ته ڪڙي هوندي آهي جو ان کي جڏهن چاقوءَ جو هلڪو چيرو به ڏبو آهي ته، ان مان اهڙي تيز ۽ ڪڙي بانس نڪرندي آهي جو ماڻهوءَ جو مٿو ئي ڦري ويندو آهي.
عمر خان بڪڪ جو هڪ مائٽ ڪراچيءَ ۾ بيمار هو. کيس شگر/ مٺن پيشابن جي بيماري هئي تنهن کي هو پڇڻ ويو، ان جي ڪمزوري ۽ حال ڏسي کيس پار ڏنائين ته، ’روز صبح جو نيراني پيٽ ايريال جو ذرو کائي ڇڏي ته ٺيڪ ٿي ويندو‘هن ماڻهوءَ کان ڪڙي زهر ايريال جڏهن کاڌي نه ٿي ته کيس پاڻ ئي ايريال جو انچ جيترو ذرو ڇلي، جيڪو بلڪل سائي رنگ جي جيليءَ جهڙو شفاف ۽ ٿرڪندڙ هو اهو چمچي تي رکي ڏيندي چيائين ته، ”هي گوريءَ وانگر وات ۾ وجهي هڪدم پاڻيءَ سان ڳڙڪائي ڇڏ.“ بيمار ماڻهوءَ ائين ئي ڪيو ۽ روز هڪ انچ جيترو ايريال جو ٽڪرو هو پاڻيءَ سان ڳوري ڇڏيندو هو.
قدرت خدا جي اهو شگر جو مريض بلڪل صحتياب ٿي ويو ۽ عام نارمل زندگي گذارڻ لڳو.
پاڻ هميشه سچو/ اصلي گهه ۽ گهر ۾ پيٺل ڪڻڪ يا چانورن جي ماني ۽ گهر ۾ ڇڙهيل چانورن جو ڀت کائيندو هو.
ٻڪر جي گوشت سان رغبت هيس. هونئن به جبل وارن جي مرغوب غدا گوشت ئي هوندي آهي. سڄي زندگي ڪوبه نشو نه ڪيائين. بلڪه ڪڏهن چانهه به نه پيتائين. ڪڏهن جي شربت جي طلب ٿيندي هيس ته ماکيءَ ۾ پاڻي ملائي پيئندو هو، يا آمري جو شربت جيڪو گهر ۾ ئي ٺهندو هو اهو پيئندو هو يا وري لسي. ٿانوَ هميشه ٽامي يا ڪنجهي جا استعمال ڪندو هو، جيڪي سدائين قلعي ٿيل، مَليل ۽ چمڪندڙ هوندا هئا. ٺڪر جي ڪُني ۾ ڄميل دهي ۽ ٺڪر جي پاٽ ۾ ماني ۽ ڀت شوق سان کائيندو هو. ڪوپر يا المونيم جي ٿانون لاءِ چوندو هو ته ، ” انهن ۾ کاڌو زهر ٿي ويندو آهي.“ آئون ساڻس چاڳ ڪندي کلي چوندي هيس ته، ”ڏاڏا، اسين ته روز اهو زهر کائڻ جي باوجود جيئرا آهيون!“ مشڪي چوندو هو ته، ”بابا، اوهان کي ته ڄاپندي ئي اهو پزو (ڄاپڻ مهل ٻار جي پهرين خوراڪ) پيو آهي اوهين زهر کي پَيٽاري (زهر پروف) ويا آهيو!“
پاڻ پاڻي پيئڻ مهل گلاس کان وڌيڪ ٽامي جي ڪٽوري کي ترجيح ڏيندو هو.
گوشت کائڻ جو شوقين هو. ٻڪر کي پاڻ ئي ڪهي ٺاهي ٽانڊن تي پچائي (سَجي ڪري) کائيندو هو. گوشت وڍڻ جو ايڏو ماهر هو جو چوندو هو ته، ’گوشت وڍڻ مهل ڪات جي ڪابه ضرورت ڪانهي. ڪات هڏين جا ذرا ڪري وجهندو آهي. گوشت وڍڻ لاءِ تکي ڇريءَ جي ضرورت هوندي آهي. کيس گوشت جي هر حصي جي سواد جي خبر هوندي هئي.‘چوندو هو ته، ’گوشت سَنڌن کان ڌار ڪبو ته اهي سورهن ٽڪر ٿي پوندا. يعني کوڊي (ٻڪر يا رڍ) کي سَنڌن کان ڇريءَ سان الڳ ڪبو ته اهي سورنهن ۽ جي سورهن حصن کي وچ مان هڪ هڪ ڇريءَ جو ڌڪ هڻبو ته اهي ٻٽيهه ٽڪر ٿيندا. پاڻ چوندو هو ته، ’کوڊي سورهن سڄا ۽ ٻٽيهه اڌ ٿيندي آهي، ان کان وڌيڪ ٽڪر ڪبا ته اهو ڀور ڀور ۽ بي مزو ٿي ويندو.‘
جبل ۾ عام طرح هر مرد سجي (ٽانڊن تي گوشت پچائڻ) بنائيندو آهي پر عمر بڪڪ سجي بنائڻ جو ماهر هو، کيس گوشت پچائڻ جو ڏانءُ هو. پاڻ چوندو هو ته، ”گوشت پچائڻ مهل ڪاٺين مان دونهون نڪرڻ نه کپي، نه ئي باهه جي ڄڀين ۾ گوشت پچائجي. گوشت تڏهن پچائجي جڏهن بنڊ ٻري ٽانڊا ٿي وڃن.“ پاڻ دونهاٽيل گوشت اڇلائي ڇڏيندو هو.
سندس پچايل گوشت مشهور هو. جبل جو ماڻهو سندس پچايل گوشت کائڻ کان اڳ ڏسڻ سان سڃاڻي ويندو هو ته، ’هي عمر بڪڪ جو پچايل گوشت آهي.‘
سيٺ علي محمد بڪڪ جي گهر ۾ دعوت هئي. شهر جا وڏا وڏا بورچي گهرايل هئا. ڪوهستان جو مشهور ۽ حيرت ناڪ بورچي عيسڪي ٻرو به هو. حيرت ناڪ انهيءَ ڪري جو سندس رڌيل، پچايل کاڌا عجيب انوکي سواد وارا هوندا هئا، مڇي ۽ گوشت کان علاوه دال ۽ ڀاڄي به اهڙي هوندي هئي جو، ٻين جا بنايل پلاءَ به ڇڏي سندس بنايل دال کائجي. پر سَجي بنائڻ لاءِ عمر بڪڪ جي اڳيان عيسڪي ٻري سميت سڀني بورچين ڪنن تي هٿ رکيا.
دعوت ۾ گوشت پچائڻ جي سڄي زميداري عمر بڪڪ جي مٿان رکي وئي هئي. کاڌن جا ڪيئي قسم هئا جيڪي عيسڪي ٻري جي نگرانيءَ ۾ ٻين بورچين جي حوالي هئا.
مهمانن ۾ پير سائين پاڳارو، ڄام آف لس ٻيلا ڄام مير غلام قادر عالياڻي، ڄام مير مراد علي جوکيو، نواب رسول بخش مينگل، سردار عطاء الله مينگل، سردار دودا خان زرڪ زئي (زهري)، وڏيرو اميد علي ڀوتاڻي ۽ ٻيون ڪيئي سنڌ ۽ بلوچستان جون اهم شخصيتون شامل هيون.
اها دعوت سيٺ علي محمد بڪڪ ۽ وڏيري اميد علي ڀوتاڻيءَ جي پرچاءُ واري سلسلي ۾ ٿيل هئي.
سڀ مهمان آيا. سندن اڳيان کاڌو رکيو ويو. کاڌي ۾ هر چيز لاجواب هئي. پر سڀني پڪل گوشت جي تعريف ڪئي. پڪل گوشت ۾ ٻڪر جون جيراڊيون (ڪليجون)، مُنڍيون ۽ ويڙهيون هيون.
’ويڙهي‘ جبل جي ماڻهن جي گڏيل پسند آهي. ’ويڙهي‘ ٻڪر جي آنڊن مان بنائي ويندي آهي. جنهن جو طريقو اهو آهي ته ٻڪر جا سڻڀا آنڊا (چرٻيءَ وارا) ڌار ۽ اڻڀا آنڊا (بنا چربيءَ وارا) ڌار سڄائي، سڄا بنا وڍڻ جي پائيپن وانگر ڌوئي صاف ڪري سڻڀا، چربيءَ وارا آنڊا ڏهه، ٻارهن انچ ڊگها جهلي ان جي مٿان اڻڀا آنڊا ويڙهيا ويندا. يعني مٿان کان هيٺ، هيٺيان کان مٿي ائين ڄڻ تجريدي آرٽ هجي. آنڊن جي آخري ڇيڙي کي مضبوطي سان ڳنڍ ڏبي ته متان کلي اڊڙي پوي. اهڙي ريت ’ويڙهيون‘ ٺاهيون وينديون آهن. پوءِ انهن کي ٽانڊن مٿان رکي پچائي ڳاڙهيون ڪري ڪڍبيون آهن، جن جي سواد ۽ مزي کان اهي ئي واقف هوندا جن اهي ’ويڙهيون‘ کاڌيون آهن. ڪي ته ’ويڙهين‘ جو ٻوڙ به رڌيندا آهن جيڪو پڻ نهايت لذيذ ٿيندو آهي. دعوت ۾ پڪل گوشت ۽ ويڙهيون کائي ڄام مير غلام قادر، سيٺ علي محمد بڪڪ کي چيو، ”مون زندگيءَ ۾ گهڻائي پڪل گوشت ۽ ويڙهيون کاڌيون آهن، پر ههڙو پڪل گوشت ۽ ويڙهيون مون سڄي زندگيءَ ۾ نه کاڌا آهن! مهرباني ڪري مون کي انهيءَ ماهر سان ضرور ملاقات ڪرايو. جنهن هي ڪارنامو ڪيو آهي.“
جڏهن ڄام مير غلام قادر عالياڻي سان سيٺ علي محمد بڪڪ، عمر بڪڪ کي ملائي ساڻس تعارف ڪرايو ته، ”هي منهنجو ڏور جو چاچو ۽ ڀيڻويو آهي.“ ته ڄام صاحب اٿي ڀاڪر پائي ساڻس مليو ۽ سندس شخصيت کان متاثر ٿيو، ۽ سندس گهڻي تعريف ڪيائين.
پيشي جي اعتبار کان عمر بڪڪ مال (ٻڪريون ۽ رڍيون) جو واپاري هو. مال جي خريداريءَ لاءِ هوٿر کان انڊيا جو بارڊر ٽپي ويندو هو ۽ اتان هزارن جي تعداد ۾ پاهو ۽ ٻاڪرو مال خريد ڪري ايندو هو. پاڻ سندس ڀائيوار ساٿي ۽ ڌراڙ اهو سڄو سفر مال سان گڏ پيرين پنڌ ڪراچيءَ تائين ايندا هئا. ان وچ ۾ جهنگ، جبل، رڃ سڃ مان گذرندي کين ڪيئي واقعا پيش ايندا هئا. ڪٿي چورن سان مقابلو ته ڪٿي دردندن سان دهدور (مدمقابل) ٿيڻو پوندو هو. ڪيترن مفيد تجربن کان به آگاهي ٿيندي هيس. پاڻ اهي سڀيئي واقعا ۽ مفيد تجربا پنهنجي جوءِ ۾ خير سلامتي سان پهچي آرام سان ويهي ڪچهرين ۾ پلٽائيندو هو.
سندس آواز ڌيمو ۽ انداز نهٺو هو. ڪچهرين ۾ سڄيون راتيون گذري سج اڀري اچن ڪنهن کي به وقت ۽ ٿڪ جو احساس نه ٿيندو هو. پاڻ به تازو توانو ته ٻڌندڙ به تازا توانا هوندا هئا، جن کي سندس لاجواب ۽ ڏکين تجربن جو حاصل ملندو هو.
اسان جي گهر ايندو هو ته آئون هن کان سندس ڏکين سفرن جا عجيب واقعا ٻڌڻ چاهيندي هيس. هو اسان سان ڏاڍو پيار ڪندو هو. چوندو هو، ”ابا، هل هلان واري زندگي جيڪو به گذاري ٿو ان جي پلئه ۾ هيمشه خزانا پيل هوندا، ڇو جو دنيا عجيب واقعن ۽ خزانن مان ڀري پئي آهي. منهنجا ته پنڌ به وڏا ته ڄمار به وڏي. واقعن جو ته ڪوشرو پانڌ (دنگ، ڇيهه) ئي ڪونهي.“
ورهاڱيءَ کان اڳ جو واقعو ٻڌايائين ته، ’راجستان مان مال وٺي وريا هئاسين، ٻنهي پاسن هند توڙي سنڌ ۾ وڏو ڏڪار ۽ ڪاڙهو هو. اسين ڏهه ٻارهن ڄڻا ساٿي هئاسين. اسان سان گڏ وڏا ڌڻ (رڍن، گهيٽن جو ميڙ) ۽ وڏا ڪيراڳ (ٻڪرين جو ميڙ) هئا. پاڻيءَ جون ڀريل وڏيون اوئيون (پخالون) ۽ کاڌي جو سامان به هو. پر اسان کي اَوسَو (فڪر ۽ اونو) رڳو مال جو هو ته، متان ڪک پن ۽ پاڻي نه ملڻ جي ڪري مال نه مري..... سو صلاح اها ڪئي سين ته رات جو ٿڌ ۾ سفر ڪجي ۽ ڏينهن جو اس ۽ گرميءَ ۾ وڻن جي ڇانو ۽ اوٽ ۾ ويهي پاڻ ۽ مال کي آرام ڪرائجي.
ائين، سفر ڪندي ست اٺ ڏينهن ٿي ويا، هلندي هلندي وچ وچ ۾ جتي به ڪک پن ۽ پاڻي ڏٺوسين ته مال به اوڏانهن ڪاهيوسين. هيڏو سارو مال جتي بيهي اتي گاهه پاڻي چَٺُ ڪري وڃي. هونئن به پهاڪو آهي ته ”اُٺ چري ٻٽيهه ته ٻڪري چري ڇٽيهه“ يعني ٻڪريون هر قسم جو وڻ ٻوٽو کائينديون آهن. جڏهن ته اٺ ڪي ڪي وڻ ٻوٽا نه کائيندو آهي.
واٽ تي ڪٿي ڪو پَهرو (مال) اگهو (بيمار) ٿئي ته اهو ڪهي کاڌوسين. مڙئي پي گاڏي کاتو هليو. هڪ هنڌ هڪ وڏي اَوَٺ (نوجوان ٻڪري) اگهي ٿي. هونئن ته پي ڦُنُڪِي (چمڪي ۽ چهڪي) پر وَيسريندي (اوچتو) الائي ڇا ٿيس. اها ڪٺيسين. پر ان جي کل الاهي نرم ۽ ڪونئري سٺي، ريشم جهڙي هئي. سو اها مون زِڪَ (گهه کي محفوظ رکڻ واري پخال) جو ارادو ڪري سٺي نموني ۽ خبرداريءَ سان لاٿي ۽ کيس سڪڻ کان بچائڻ لاءِ، ان تازي رت هاڻي (لڳل) کل ۾ چُڪِيَل (ختم ٿيل) تراهه (تلاءَ) جي تري مان پاڻي کُري ڪڍي وليون پاڙون تري واريون کل ۾ وڌم. وري تراهه جي اِنڊن (پاسن) تي موريل وليون ٻوٽا، ڦش ڦوهر (ڪک پن) ڇني کوهي. اهي به سڀ کل ۾ وڌم ته کل ڀرجي دبڙو (گول مٽول) ٿي وئي، اوئيون به پاڻيءَ مان ڀريل. مڙس اسين به سڀ زورائتا ۽ سگهارا هئاسين. بار ڪلهن تي کنيو اڃ بک جي پرواهه بنا هلندا رهياسين. هلندي هلندي ٻه ٽي ڏينهن ٿي ويا. ان وچ ۾ واٽ تي پاڻيءَ جو اتو نڪو پتو. گهڻو ئي نهاريوسين، گهڻو ئي ڳوليوسين. پر جيڏانهن تيڏانهن ڪارو سکڻو پَٽ. ڪک نه پن، دُڻي نه آدمي وَيَرووَڪُ (ويران بيابان) هو. مال ته ساڻو ٿيندو اَجهندو (ويهندو) ويو. پر اسين ماڻهو به بي حال هجون.
’اوئين‘ ۾ جيڪو پاڻي هو اهو واٽ واٽ تي چُرُڪُ چُرُڪُ (ذرو ذرو) ڪري پي ڇڏيوسين. هاڻي اوئيون به سڪل هيون، ڪنهن به ڳالهه جي مَتِ ۽ نوا نه ٿي پئي ته ڇا ڪريون؟ صلاحون ڪيوسين پر، ’ڍئوبنا ڍوليا، ڪانهي ساڃاهه سونهن جي‘ صلاحن ۾ ڪو حال نه هو جو اسين پاڻ ئي بي حال هئاسين. ڪهڙيون صلاحون ڪريون؟ صلاحن سان ڪو زمين مان ٽوڀو ڦٽي پوندو يا ڪو اسين حضرت اسماعيل نبي هئاسين جو ڇڙهيون هڻي زم زم ڪڍون. نڙيون سڪي ٺوٺ ٿي ويون. سکڻيون ڳيتون ڏئي ڏئي ٿُڪ به چڪي وئي. هڏ (بنهه) ساهه ٿي نڪتو ته مون کي اَوٺَ (ٻڪري) واريءَ کل ۾ پيل پاڻي ياد پيو. سنگتين کي چيم، ”کل وارو پاڻي وسري ويو؟ اهو به ته پاڻي آهي.“ سڀ ئي سنگتي ڇرڪي پيا. مون اوئيءَ جو منهن کولي ڪٽوري ۾ پاڻي اوتيو ته، پاڻي ڇا ڄڻ رت جو ڀريل ڪٽورو هجي. پر اڃا رت کان به ٻيءَ ڀتاڻو (ٻي طرح جو) ڳَٽ (گهاٽو/ ٿلهو)، ڳاڙهو، لچڪڻو، جرڪندڙ پاڻياٺ وارو محلول هو، جنهن ۾ ڪجهه ڪجهه ساواڻ ۽ پيئراڻ به وچ وچ ۾ هئي. اهو ڏسي سنگتين ڊڄي چيو، ”نه ادا نه اهو ته زهر آهي زهر، اکين ڏٺو موت!“ مونکان اهڙي (موت واري) حال ۾ به اساري کل نڪتي چيم، ”هاڻي وري جيئرا آهيون؟ نه منهن مهاڙ جي خبر، ويري وَڪَ ۾ وک وجهڻ کان به لاچار پيا آهيون، پوءِ ته ساهه کڻڻ کان به لاچار ٿينداسين. ليٿڙجي، ڦٿڙي مرڻ کان سٺو آهي ته سقراط وانگي وِههَ (زهر) جو پُرُ پيالو پي مرون! مون وارا سنگتي ڀاڙيا ٿي بِرُ ٿي بيٺا. منهنجي ڀر مان اٿي ڪجهندا، ڪُرُڪندا پري وڃي ويٺا. ڄڻ ڪو آئون کين زوريءَ پياريان ها. مون ڪٽوري ۾ نهاريو ۽ دير ئي ڪانه ڪيم، هڪدم ٻنهي هٿن ۾ ڀريل ڪٽورو جهلي کڻي وات تي رکيم ۽ اندر ۾ اوتيندو ويس اهو ذائقي ۾ ڪڙو صفا زهر جهڙو هو، جيئن ئي اهو زهر اندر گهڙي پيٽ ۾ پهتو، ته منهنجو اندر ۽ ٻاهر بدن جيڪو اڃ ۾ باهه وانگر تپي رهيو هو اهو هڪدم ٺري برف جا ڳڙا ٿي پيو. سنگتي اکيون ڦاڙي مون ڏانهن تڪي رهيا هئا ته، ’هاڻي ٿو مري، هاڻي ٿو مري.‘ پر منهنجي بدن ۾ ته قوت ۽ توانائيءَ جي هڪ اهڙي لهر اڀري جو آئون جيئرو ٿي ويس. ساڻو ساڻو جو مئو پيو هئس، ٽپ ڏئي اٿي بيهي رهيس. منهنجا ساٿي وڌيڪ خوف ۽ ڊپ مان مون کي ڏسڻ لڳا ته مون کين هڪل ڪندي چيو، ”ڀاڙي اٿو، هي زهر نه پر امرت آهي. آب حيات آهي.“ منهنجي چستي ۽ تازگي ڏسي اهي به سرڪي سرڪي اورتي آيا، آئون کين ڪٽورا ڀري ڏيندو ويس ۽ هو سڀ ئي پيئندا رهيا.
’اسين سڀ ئي ساٿي ڄڻ نوجوان ٿي ويا هئاسين. اسان منجهه (۾) ايڏي طاقت، ڦڙتي ۽ ٻل اچي ويو هو جو اسين پاڻ تي پاڻ حيران هئاسين. جنهن به ڳري (وزني) شيءِ کي کڻون اها ائين مٿي کڄي اچي منهن سان لڳي، ڄڻ ڪنهن هلڪي چيز کي بنا اندازي وزني سمجهي کڻي ويا هجون.“
’پوءِ ته ابا، اسان کي ڪنهن به اڃ ۽ بک جي خبر ئي ڪا نه ٿي پئي.‘ڏاڏي عمر بڪڪ ٻڌايو ته، ”تازي رت واري کل ۾ تراهه جي تري جو مٽيءَ وارو پاڻي، وليون، ٻوٽا، پاڙون، ڇوڏا، ڪک پن ۽ گرمي انهن سڀني جارس ۽ مند (موسم) گڏجي هڪ اهڙو امرت تيار ڪيو جيڪو مئل به جياري وڃي. اهي وليون، پاڙون، ٻوٽا الائي ڪهڙا هئا جن جو رت واري تازي کل ۾ گرميءَ ۾ سنڌڻ جا پار پتا ائين اوکا ۽ اڻ لڀ آهن، جيئن لقمان حڪيم وٽ ڪن مرضن جو علاج، دوا داروءَ جي خبر ۽ پتو هوندي به وٽس اهڙي دوا اڻ لڀ هئي جيڪا هو مريض کي ڏئي سگهي. جنهن جي ڪري هو اهڙن مريضن کي لاعلاج ڪوٺي موٽائي ڇڏيندو هو.“
عمر بڪڪ هو ته جبل جو ڌراڙ ماڻهو. پر کيس نه رڳو جبل جي ڏاهپ، ادب ۽ سگهڙائپ جي ڄاڻ هئي. پر کيس دنيا جي مشهور واقعن جي پڻ پروڙ هئي.
هونئن به هو هر ڳالهه نهايت ڌيان، توجهه ۽ دلچسپيءَ سان ٻڌندو هو. ڳالهائڻ ۾ هن ڪڏهن به تڪڙ نه ڪئي نه ئي هو وچ ۾ پئي ڳالهائيندو هو.
ڏاڏو عمر بڪڪ اسان کي پاڻ سان (سندس پنهنجي ذات سان) رَهَمُورَو (رڌل يا ونڌريل) ڏسي لقمان حڪيم جي اها جڳ مشهور ڳالهه دلچسپيءَ سان ٻڌائڻ لڳو، جيڪا ٻڌل هوندي به نئون مزو ڏئي رهي هئي. ڇو جو اها ڳالهه هڪ اهڙو پريڪٽيڪل ماڻهو ٻڌائي رهيو هو جيڪو اهڙن آزمودن ۽ تجربن مان گذري آيو هو.
عمر بڪڪ چيو، ”ابا، لقمان حڪيم لاءِ مشهور آهي ته سواءِ وهم جي ٻئي هر مرض جي وٽس دوا هوندي هئي. پر ڪي مرض اهڙا به هئا جن جي دوا کان واقف هوندي به، هو علاج ڪرڻ کان لاچار هوندو هو. ڇو جو اهڙن مرضن جي دوا سندس پهچ کان پري ۽ وس کان ٻاهر هوندي هئي.
هڪ ڀيري وٽس هڪ لاچار اگهو (بيمار) آندائون جيڪو هڏ (بنهه) ختم هو. لقمان حڪيم کيس اونڌو سونڌو ڪري ڏسي تپاسي ماٺ ٿي ويو. اگهي جي سور مان ڪنجهو ڪنجهه هجي. لقمان حڪيم ٻاهر اچي اگهي جي مائٽن کي چيو ته، ”هن جي دوا مون وٽ ڪانهي. باقي قدرت وٽ ضرور آهي. اها ڪري ته ڪري نه ته هيءُ مري ويندو.“ مائٽ روئندا اگهي وٽ آيا جيڪو درد مان دانهون ڪري رهيو هو. وري هٿ ٻڌي حڪيم کي چيائون ته، ’اگهائيءَ جو دارون اوهان وٽ ڪونهي. پر ڪِين (ڪجهه) ته ڏيو، ڪو ڊڀ ڪو پهو اهڙو ته ڏيو جو هي ڪو دم ڪوپل ته آرام ڪري. لقمان حڪيم ساڳي ورندي ڏني ته، هن لاءِ مون وٽ ته ڇا ڪنهن وٽ به دارون ڪونهي سواءِ قدرت جي، هي ائين ئي لڇي، تڙپي، ڦتڪي مري ويندو. منهنجي اها ئي ورندي آهي جيڪا اوهان کي ضرور ڏکوئيندي پر اهوئي سچ، اها ئي حقيقت آهي ان کان سواءِ ٻيو جيڪو به دلاسو ڏيندس اهو ڪوڙ هوندو.“ اگهي جا مائٽ روئندا اگهي کي کڻي هليا ويا.
لقمان حڪيم کان نا اميد ٿي گهر اچڻ کان پوءِ مريض جو مرض وڌندو ويو. سور ٻيڻا ٽيڻا ٿيندا ويا. جڏهن سور جون حدون ٽپجي ويون ته هڪ رات مريض گهر وارن کان لڪي اٿيو. دانهون اندر ۾ روڪي ٺِڪي ٺِڪي ٻاهر نڪتو. ارادو پاڻ کي مارڻ جو هئس. پر پاڻ کي مارڻ لاءِ به ٻل کپي. سوچيائين، پاڻ کي کوهه ۾ اڇلايان، وري سوچيائين اتي به الائي مران يا اڃا ڀڄي ڀُري وڌيڪ ڏَنجهن (عذابن) ۾ پوان. ائين گِهرجندو، کِسڪندو، سِرڪندو اچي مُقام (قبرستان) ۾ سهڙيو (پهتو). رات چانڊوڪي هئي. ۽ هو سڀ ڪجهه ڏسي رهيو هو. چؤ طرف رڳو قبرون ئي قبرون هيون ڪي ٺهيون ٺڪيون ڪي ڀڳل ڀُريل. ڪن مان هڏا ۽ کوپراٽيون (کوپڙيون) ئي ٻاهر نڪتل هيون. هڪ ڀڳل قبر کان ٻاهر هڪ کوپراٽي (کوپڙي) جو اڌڙ (اڌ) هڪ پيالي وانگر سنئون سڌو پيو هو. هُن ڏٺو ته انهي اڌڙ ۾ ڪجهه پاڻي پيل هو، جيڪو پراڻو ۽ سنهاري (ڪائي) لڳل هو، ۽ صفا سائو نير ٿي ويو هو. هو اڃا ڪجهه اڳتي وڌي يا نه ته اوچتو واسينگ (ڪاريهر/ ڪنگ ڪوبرا) جو شوڪارو ٿيو. موت جي آس هوندي به موت کي ويجهو ڏسي ڄُڪي، هٻڪي، اتي ئي موريل ٻوٽن ۾ لڪي ويو. رات چانڊوڪي هئي ۽ چنڊ جي تيز روشنيءَ ۾ هو سڀ چٽي طرح ڏسي رهيو هو، هُن ڏٺو ته هڪ بيحد وڏي جسامت وارو ڪارو ڪٽ واسينگ نانگ مستيءَ ۾ جهومندو، شوڪارا هڻندو پيو اچي، اچڻ ساڻ هن کوپراٽي جي اڌ وٽ اچي جنهن ۾ سنهاري لڳل پراڻو پاڻي پيل هو. ان ۾ هڪدم پنهنجو سڄو زهر اوڳاڇي ڇڏيو. بنا ڪنهن نهار نگاهه جي وري ائين ئي تڪڙو وريو، ۽ جتان آيو هو وري بنا دير اوڏانهن هليو ويو.
’بيمار جيڪو اڳ ئي موت جي آس کڻي گهران نڪتو هو، اهو اهڙو سولو موت اڳيان ڏسي خوش ٿي ويو ۽ وِرِمَ (دير) ئي نه لاتائين، اڳيان وڌي اچي ٻنهي هٿن سان کوپراٽيءَ جو اڌ پيالي وانگر کڻي، اکيون ٻوٽي اهو سڀ پي ويو.
’اهو پيئڻ شرط اهو اگهو اَرو (چڱو ڀلو) ۽ نوبنو ٿي ويو. ۽ کلندو خوش ٿيندو گهر ڏانهن موٽيو.‘
ڪجهه ڏينهن کان پوءِ لقمان حڪيم پنهنجي مطب ۾ ويٺو هو ته هڪ تندرست، طاقتور ۽ سَٻَرُ نوجوان وٽس آيو. جنهن ايندي ساڻ حڪيم کان پڇيو، ”مون کي سڃاڻو ٿا؟“ لقمان حڪيم کيس سڃاڻڻ کان نابري واري ته نوجوان چيو، ”حڪيم صاحب، آئون اهو ئي مريض آهيان جيڪو ڪجهه وقت اڳ اوهان وٽ علاج لاءِ آيو هو، ڇو ته اوهان لاءِ مشهور هو ته سواءِ وهم جي ٻيو هر مرض جي دوا اوهان وٽ آهي. حڪيم صاحب ، آئون وهم جو مريض نه پر جسماني مريض هئس جنهن جي مرض جي دوا اوهان وٽ نه هئي. ۽ اوهان ان کي بنا دوا ڏيڻ جي نااميد ڪري مرڻ لاءِ موٽائي ڇڏيو هو. اڄ ڏسو. منهنجي مرض جي دوا هئي ۽ آئون ٺيڪ ٿي ويو آهيان.“
لقمان حڪيم بنا ڪنهن متاثر ٿيڻ ۽ بنا هُنڊ گُنڊ جي چيو، ”ٻچا، هاڻي ياد آيم ته تون ڪير آهين. تنهنجي مرض جي دوا جي مون کي خبر ته هئي پر اها دوا ڏيڻ منهنجي وس ۾ نه هئي. بلڪه سواءِ قدرت جي ٻئي ڪنهن به ماڻهوءَ جي وس ۾ نه هئي ۽ قدرت اها دوا توکي کي ڏني.“
نوجوان هجت مان چيو، ”حڪيم سائين، اها دوا ڪهڙي هئي جيڪا اوهان جي وس ۽ اختيار ۾ نه هئي؟“
لقمان حڪيم چيو، ”تنهنجي مرض جي دوا اها هئي ته، ڪنهن تمام پراڻي انساني کوپڙي ۾ سالن کان مينهن جو پاڻي پيل هجي اهو مينهن جو پاڻي ايڏو پراڻو هجي جو پنهنجو رنگ ئي مٽائي وڃي، جنهن ۾ هڪ تمام وڏي ڄمار ۽ وڏي جسامت وارو واسينگ نانگ چانڊوڪيءَ رات ۾ مست ٿي اچي، ان کوپڙيءَ ۾ پيل پراڻي پاڻيءَ ۾ پنهنجو سڄو زهر اوڳاڇي ڇڏي. ان وقت مريض جو به اتي بروقت موجود هجڻ ضروري آهي ڇو جو جڏهن واسينگ، کوپڙيءَ ۾ پيل پراڻي پاڻيءَ ۾ زهر اوڳاڇي ته اهو تازو زهر پيل پاڻي بنا دير جي مرض کي پيئڻو آهي، ۽ ائين جي سڀ ڪجهه ٿي پوي ته اهو ئي علاج اهڙي مرض جو آهي ۽ توسان به ضرور ائين ئي ڪجهه ٿيو آهي. اها هئي تنهنجي مرض جي دوا، جيڪا منهنجي وس ۽ اختيار ۾ نه هئي، اهو ڪرشمو قدرت جي وس ۽ اختيار ۾ هو..... ۽ قدرت توکي بچائي ورتو آهي.“
’اهو ٻڌي نوجوان روئندو لقمان حڪيم جي پيرن تي ڪري پيو ۽ پنهنجي ڪوتاهين جي معافي وٺڻ لڳو.“ ڳالهه پوري ڪري عمر بڪڪ مشڪي چيو، ”اهوئي امرت اسان جي اوئيءَ (پخال) ۾ به سنڌيل هو. جيڪو لقمان حڪيم جي مريض گَهان (وانگي) اسان مئلن کي به جياري ويو هو.“
مون ڇرڪي پڇيو، ”ڏاڏا، اوئي ته الاهي وڏي هئي ۽ ڀريل به هئي. ٻيو پاڻي ڪيڏانهن ويو؟“ عمر بڪڪ کلي چيو، ”ابا، ان مهل اها سونت ۽ نوا (سمجهه) ڪٿي هئي جو ان آب حيات جو قدر ڪري سنڀالي رکون! اسان جيئرا ٿياسين ته مال ياد آيو جيڪو پوين پساهن ۾ هو. ان کي ڍُڪُ ڍُڪُ سُرُڪُ سُرُڪُ پياريوسين ته اهو به هلڻ جهڙو ٿيو.“
عمر خان بڪڪ ٽي شاديون ڪيون کيرن پٽن، پوٽن، ڌيئرن ۽ ڏوهٽن وارو هو. سڀ ئي زالون ۽ ٻار منجهانس (هن مان) گهڻو خوش هئا، ڪڏهن به ڪنهن گهر ڀاتي ۽ اوڙي پاڙي کي ساڻس شڪايت نه ٿي. هن ڪنهن کي به ڏک نه رسايو. ڪنهن ڪزاني پرڻيل ڌيئرن جي گهر ويندو هو ته ناٺي، ڌيئر ۽ ڏوهٽا، کيس پير وانگي پوڄيندا هئا.

بهادر انسان هو تڏهن (ورهاڱي کان اڳ) هو مال جي سانگي سجاول ۽ دڙي جي پاسي رهيل هو. سنڌو درياهه تڏهن مست الست، موجن ڀريو هو. ٻيلا سرسبز ۽ گهرا هوندا هئا. سندس مال ٻيلن ۾ هو ۽ پاڻي پيارڻ لاءِ مال کي سنڌوءَ جي ڪناري وٺي ويندا هئا. اتي واڳوئن جي حڪمراني هوندي هئي.
سندس وڏو ڀاءُ خان محمد بڪڪ هڪ ڀيري مال کي پاڻي پيارڻ ويو، جيڪو پڻ ڏاڍو بهادر ۽ جانٺو هو. درياهه جي ڪناري تي مال کي واڳوئن کان بچائڻ لاءِ، اهي پاڻ لٺيون هٿن ۾ کڻي چيلهه جيڏي پاڻيءَ جي اندر وڃي بيهندا هئا. پاڻيءَ ۾ لٺيون هڻي شپڪا ڪري واڳوئن کي پري ڪندا هئا. ننڍا واڳو ته هٽي ويندا ها. وڏن کي هٽائڻ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪرڻيون پونديون هيون ۽ وڏيون مشڪلاتون پيش اينديون هيون.
هڪ ڀيري هڪ بيحد وڏو واڳو هيڻا هيڻي (زوران زوري) اڳيان وڌندو آيو. هنن کيس پٺيان ڌڪڻ جي وڏي ڪوشش ڪئي پر هو نه رڪيو ۽ خان محمد بڪڪ تي حملو ڪري سندس ٽنگ ۾ وات وڌو.
خان محمد بڪڪ سگهارو مڙس هو. اهو واڳوءَ کي ڪناري تائين گِهَري (گهلي) آيو. پريان بيٺل ڌراڙ کي هڪل ڪري هن کان ڪهاڙي گُهريائين پر ڌراڙ ڀاڙيو ٿيو ۽ کيس ڪهاڙي ڏيڻ لاءِ اڳيان نه وڌيو. هُو اڪيلي ئي واڳوءَ سان مقابلو ڪندو کيس لٺيون هڻندو بار بار ڪناري تي وٺي پي آيو. اهو نظارو پريان بيٺل ڌراڙ ڏسي رهيو هو. نيٺ واڳو کيس گَهِري پاڻيءَ ۾ کڻي غائب ٿي ويو. ڌراڙ ڊوڙي وڃي گهر ٻڌايو، سڀ ئي ڊوڙندا ڪناري تي آيا. پر اتي ڪجهه به نه هو سواءِ انهن هٿن جي گيساٽن (نشانن) جي، جيڪي هن واڳوءَ کي بار بار ڪناري تي آڻيندي ڪيا هئا.
عمر بڪڪ به ڪناري تي آيو پنهنجي دلير ڀاءُ جي هٿن جا ۽ واڳوءَ سان اڪيلي سر ويڙهه ڪرڻ جا نشان ۽ گيساٽ ڏسي سندس اکين ۾ لڙڪ تري آيا جيڪي هن بيدرديءَ سان هٿن جي ترين سان رهڙي ڇڏيا.
پوءِ ته وڏا وس ڪيائون، ٽوٻا آيا، رڇ پيا. پر لاش هٿ نه آيو. خان محمد بڪڪ جي سگهاري ۽ ڏاهي ماءُ سائينءَ ڏني، پٽ جي ملڻ جي آس ۾ چاليهه ڏينهن سنڌوءَ جي ڪناري تي ويٺي رهي ۽ ڪناري کي تڪيندي رهي. سندن پٽن ۽ پوٽن کيس گهر وٺي وڃڻ جي ڏاڍي ڪوشش ڪئي. پر هوءَ پنهنجو هانءُ درياهه کان پلي نه سگهي. چاليهي تائين اتي ئي ويٺي رهي ۽ روئندي رهي. درياهه جي ڪناري واري رائي سندس اکين ۾ پوندي رهي. هوءَ پنهنجو نور وڃائي نيٺ گهر موٽي آئي.

عمر خان بڪڪ کي ڀاءُ جو ڏک جهوري ويو هو. پر سندس اندر ۾ واڳوءَ کان بدلو وٺڻ جي باهه ٻرندي کوروا ٿيندي وئي. هن گهڻو ئي ڳوليو پر کيس اهو واڳو نظر نه آيو. هو واڳوءَ کي سڃاڻندو هو ڇو ته اهو بادشاهه واڳو هو ۽ پنهنجي وڏي جسامت ڪري سَوَن ۾ سڃاتل هوندو هو.
هونئن به جهنگ ۽ جبل جي ماڻهوءَ وٽ پنهنجن پَٽن ۽ پاڻين جي مخلوق ساريل هوندي آهي.
خان محمد بڪڪ کي ته واڳو کڻي ويو. پر عمر بڪڪ اها جوءِ نه مٽائي، ۽ اتي ئي مال کي پاڻي پيارڻ ويندو رهيو.
ڊپ ته عمر بڪڪ جي سرشت ۾ ئي نه هو، سڀني چيس ته ’اها جوءِ مٽاءِ، واڳو هچاخور آهي. هاڻي ته هيڪاري ماڻهوءَ جو رت چکيو اٿس.“ هُن کي انهن ڳالهين جو ڪو اثر نه پيو هُن جو ته پلاند هو، واڳوءَ تي اهو ڪيئن ٿو واڳوءَ جو پاڙو ڇڏي سگهي.
هڪ ڏينهن هو ڪهاڙي هٿ ۾ جهليو مال کي پاڻي پياري رهيو هو ته اوچتو واڳو پاڻيءَ مان نڪتو. مال ٽٿو (ڀڳو) پرواڳوءَ هڪ وڏي گَهٽي کي ڀڄندي پويون ٻه ٽنگون وات ۾ جهلي ورتيون.
عمر خان بڪڪ بروقت بيٺل هو ان بجليءَ جي تيزي سان گهٽي جون اڳيون ٽنگون جهلي ورتيون. چوندا آهن ته واڳو پاڻيءَ جو شينهن آهي ۽ پاڻيءَ ۾ ڏاڍو سگهو آهي. تنهن عمر بڪڪ کان گهٽو ڇڏائڻ ۽ پاڻيءَ ۾ اندر نئڻ جي وڏي ڪوشش ڪئي. پر سگهاري ۽ بهادر عمر خان بڪڪ گهٽي جون اڳيون ٻئي ٽنگون جهلي واڳوءَ کي پاڻيءَ مان ٻاهر ڪڍي آيو. ڪهاڙي سان سندس منهن ۽ نڪ تي لڳاتار وار ڪرڻ لڳو. واڳوءَ جو وات گَهٽي جي ٽنگن مان نڪتو ته عمر بڪڪ گَهٽي کي کڻي پويان اڇلائي، بدستور واڳوءَ جي منهن تي ڪهاڙين جا وار ڪيا، ۽ هڪ اهڙو وار به ڪيائين جو ڪهاڙي واڳوءَ جي نڪ ۽ مٿي ۾ سَڪُ گچي وئي. ۽ ٻاهر نڪري نه سگهي. تڏهن هُن ڪهاڙيءَ مان هٿ ڪڍيا ۽ پري ٿي بيٺو. واڳو رت ڳاڙيندو ڪهاڙيءَ سميت پاڻيءَ ۾ اندر هليو ويو.
ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سندس ساٿي ۽ علائقي واسي وٽس آيا ته فلاڻي هنڌ واڳو مئو پيو آهي. تنهنجي ڪهاڙي اڃا به مٿي ۾ گتل اٿس.
عمر بڪڪ ساڻن گڏجي ان پاسي ويو ته اهو ساڳيو ئي واڳو هو. هُن وڌي واڳوءَ جي مٿي مان پنهنجي ڪهاڙي واڳوءَ جي منهن تي لت رکي ڪڍي ورتي ۽ سندس ساٿين واڳوءَ جو پيٽ ڪهاڙين سان چيريو ته پيٽ ۾ عورتن جا سونا زيور ۽ ٻيو به گهڻو ڪجهه نڪتو جن ۾ انساني هڏيون به هيون. يعني ان واڳوءَ عورتن سميت الائي ڪيترا ماڻهو کاڌا هئا.
عمر خان بڪڪ پنهنجي ڪهاڙي ڪلهي تي رکي ڀاءُ جو پلاند واڳوءَ کان وٺي سرخ روءُ موٽي آيو.
عمر خان بڪڪ جي ذهانت، بهادري ۽ شخصيت ڏسي مون کي اِن تويانگ جي چوڻي ياد اچي ويندي آهي ته، ”دنيا ۾ ڪنهن صحت مند ۽ عقلمند پوڙهي کان وڌيڪ ٻي ڪابه خوبصورت چيز ناهي.“
سندس ڪهاڙيءَ جو واڳوءَ جي مٿي ۾ گچڻ ۽ ٻاهر نه نڪرڻ واري واقعي تان مون کي لسٻيلي جي اربيلي ۽ رزميه شاعر نم جي هڪ املهه سٽ اتي ٺهڪي ايندڙ لڳي ته، ”ڪَوسيون ڪپارن ۾، ٿيون چهٽيو چَڪَ وجهن...“

ٻولي ٻجهارت، جوڳيان سندي ذات جي
ڏورڻ گهڻو ڏاکڙو، هلڻ ۾ حيرت
عجب عبادت، پهه پروڙڻ ان جو.
(شاهه رح)

عمر خان بڪڪ جي وڏي ڄمار جا وڏا قصا، ڳالهيون ۽ ڪارناما ٻڌي انسانيت تي فخر ٿيندو آهي.
مون کي پاڻ تي به فخر آهي ته مون سندس ڳالهيون، سندس واتان، سندس روبرو ويهي ٻڌيون آهن.
ميڪسم گورڪي چوي ٿو ته، ”مون وٽ سادا دل ۽ گمنام انسان پنهنجي تجربي ۽ مشاهدي جا لازوال تحفه کڻي اچن ۽ منهنجي روح کي مالا مال ڪن. اهي انهن کان بهتر آهن جو پڙهيل ڪڙهيل اچن ۽ مڪر ۽ فريب سان منهنجي روح کي رنج پهچائين.“