هر دلعزيز شخصيت شيخ عزيز
ادبي ۽ صحافتي دنيا ۾ شيخ عزيز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. شيخ عزيز صاحب اُهو شخص هو، جيڪو خاموشي سان ڪم ڪندو رهيو. ڪڏهن بہ پاڻ پڏائڻ ۽ پنھنجي پاڻ جي اشتھار بازي ڪرڻ کان ڪوهين ڏور هو. ان ڪري ئي تمام وڏي شخصيت هوندي بہ کيس عام پڙهيو لکيو ماڻھو نٿو سڃاڻي. جيڪا ڳالھہ مونکي ڏکي لڳندي آهي. مون جڏهن سندس ڪم کي دلچسپي سان ڏٺو ۽ ڪجهہ ماڻھن سان ذڪر ڪيو تہ هنن سائين کي نٿي سڃاتو. ان ڪري مون اِهو محسوس ڪيو تہ سائين تي ڪجهہ نہ ڪجهہ ضرور لکجي تہ جيئن پڙهندڙ سندس تمام وڏي شخصيت کان واقف ٿي سگهن.
شيخ عزيز صاحب اُهو شخص آهي، جنھن مشھور سفر نامہ ليکڪ الطاف شيخ صاحب کي لکڻ لاءِ اتساهيو. نہ رڳو اتساهيو پر ان وقت سندس خطن کي سفر نامي واري انداز ۾ عبرت اخبار ۾ شايع ڪيو ۽ ان کانپوءِ الطاف شيخ صاحب مسلسل لکندو رهيو ۽ اسانکي سوين شاندار ڪتاب ڏئي چڪو آهي. اهڙي طرح مشھور آتم ڪٿا ”ڪيئي ڪتاب“ جو ليکڪ رئيس ڪريم بخش نظاماڻي بہ اِهو ڪتاب نہ لکي سگهي ها جيڪڏهن شيخ عزيز نہ همٿائي ها. ايئن سمجهو تہ رئيس من موجي طبيعت جو مالڪ هو، سو اُهو ويھي ايڏو وڏو پورهيو نہ ڪري سگهي ها، جيڪڏهن شيخ عزيز صاحب کائنس اهو سڀڪجهہ نہ لکرائي ها تہ. ظاهر آهي انھي ڪٿا کي سينگاريو ۽ سنواريو شيخ عزيز صاحب ئي آهي. افسوس جو ان حوالي سان سندس ذڪر ٿيندي اسان نہ ٻُڌو آهي. منھنجي خيال ۾ سندن خدمتن کي ماڻھن آڏو آڻڻ جي ضرورت آهي. جيئن اهي سندس شخصيت مان اتساھہ وٺي سگهن.
اڄ جڏهن معياري ايڊيٽرشپ جو ڏڪار آهي تہ اسانکي شيخ عزيز صاحب تمام گهڻو ياد ٿو اچي. اڄوڪي اخبار ۽ رسالن جي حالت ڏسي کيس ڏک ضرور ٿئي ها. هاڻي تہ اهڙي سکيا ۽ تربيت ڪندڙ شخص بہ نہ رهيا آهن، جيڪي شيخ عزيز صاحب وانگر صحافت ڪن. اسان وٽ جيئن استاد، پروفيسر، سماج سڌارڪ، سول سوسائٽي ۽ ڪامريڊ لفظ پنھنجي معني وڃائي ويٺا آهن، افسوس جو تيئن ئي صحافي لفظ بہ پنھنجي معني وڃائي ويٺو آهي.
شيخ صاحب پنھنجون صحافتي ذميواريون نڀائيندي لنڊن جي نامياري صحافتي اداري ٿامس ڪاليج آف جرنلزم مان 1948ع ۾ صحافت ۾ گريجوئيشن ڪئي. صحافتي سفر جي شروعات، 1957ع کان روزانہ ”ڪاروان“ حيدرآباد مان سب ايڊيٽر طور ڪئي.
روزاني عبرت حيدرآباد، سب ايڊيٽر، 1958ع کان1961ع
روزانہ عبرت حيدرآباد، سينيئر سب ايڊيٽر، 1961ع کان 1965ع
روزانہ عبرت حيدرآباد، اسسٽنٽ ايڊيٽر، 1965ع کان 1975ع
روزانہ عبرت حيدرآباد،اسسثنٽ ايڊيٽر ۽ ميگزين ايڊيٽر،1944ع کان 1974ع
هفتي وار سنڌ آبزرور (انگريزي)، حيدرآباد، ايڊيٽر، 1974ع کان 1980ع
روزانہ سنڌ نيوز، حيدرآباد، ايڊيٽر، 1977ع کان 1980ع
روزانہ جنگ (اردو) ڪراچي، اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ ميگزين ايڊيٽر، 1980ع کان1982ع
روزانہ حريت (اردو) ڪراچي، ميگزين ايڊيٽر،1982ع کان 1987ع
روزانہ حريت (اردو) ڪراچي، نيوز ايڊيٽر، 1987ع کان 1989ع
روزانہ ڊان (انگريزي) ڪراچي، سينيئرسب ايڊيٽر، 1989ع کان 1990ع
روزانہ ڊان (انگريزي) ڪراچي، ايڊيشن انچارج ۽ نائيٽ ايڊيٽر، 1989ع کان2009ع
سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو، وائس چيئرمين، 2009ع کان 2010ع
سنڌي، انگريزي ۽ اردوءَ ۾ ٽن هزارن کان وڌيڪ آرٽيڪلز لکيا، جيڪي سياسي، سماجي، ثقافتي، تاريخي، موسيقي، ادبي ۽ حالات حاضره جي موضوعن تي آهن. سندس هڪ مقالو ”عالمي غلاميءَ“ جي عنوان سان سال 2003ع ۾ جوهانسبرگ ۾ ٿيل عالمي ڪانفرنس جي موقعي تي شايع ٿيو جيڪو بعد ۾ اقوام متحدہ پنھنجي سرڪاري رڪارڊ جو حصو بنائي ڇڏيو. سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري ۾ جرنلزم ڊپارٽمينٽ ۾ 1978ع کان 1980ع تائين وزٽنگ پروفيسر رهيو. تحقيق جي حوالي سان شاھه عبداللطيف ڀٽائي چيئر ڪراچي يونيورسٽي پاران 1993ع ۾ ”تحقيق جو طريقہ ڪار“ جي موضوع تي ورڪشاپ ۾ ”تحقيق ڪيئن ڪجي“ جي عنوان تي ليڪچر ڏنائين جنھن کي بعد ۾ مقالي جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو. ساڳئي اداي پاران 1993ع ۾ ”شاھه لطيف تي تحقيق“ جي عنوان سان ٿيل ورڪشاپ ۾ پڻ اهم ليڪچر ڏنو هئائين جيڪو بعد ۾ مقالي طور شايع ٿيو.
وفاقي حڪومت جي 1960ع ۾ تيار ٿيندڙ سنڌي اردو ۽ اردو سنڌي ڊڪشنرين ۾ ريسرچ اسسٽنٽ طور ڪم ڪيائين.
آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس پاران ملينيم سال جي موقعي تي سندس پاڪستاني موسيقيءَ تي لکيل مقالو ”دي ٽريڊيشز گوز آن“ اداري پنھنجي يادگار ڪتاب ۾ شايع ڪرايو جڏهن تہ مختلف وقتن ۾ هلندڙ پروجيڪٽن ۾ ڪم ڪندو رهيو.
شيخ عزيز صاحب پاڪستان جو پھريون صحافي هو جنھن صحافتي دنيا ۾ ”اوبيچيوري“ (ڪنھن بہ نامياري شخصيت جي وفات تي بر وقت سوانحي خاڪو لکڻ ) جو ڪلچر متعارف ڪرايو. اخباري ميگزين وارو اڄوڪو لاڙو شيخ عزيز سنڌي صحافت ۾ پھريون ڀيرو 1972ع ۾ ”سنڊي عبرت“ جي نالي سان شروع ڪيو. هي سنڌ جو مقبول ترين هفتيوار ميگزين هو.
اردو اخبار جنگ ۾ ميگزين ايڊيٽر طور ”مھراڻ رنگ“ جي نالي سان صفحو شروع ڪيائين جنھن ۾ سنڌ جي حوالي سان تحريرون شايع ٿينديون هيون. شيخ عزيز صاحب تمام گهڻو ۽ ڪارائتو علمي ادبي ڪم ڪيو. جنھن ۾ سندس لکيل هي ڪتاب شامل آهن، جيڪي سندن زندگي ۾ ئي شايع ٿيا.
اُهي ڪتاب هي آهن:
1. سنڌ جون پراسرار ڪھاڻيون (سچيون ڪھاڻيون) 1960ع
2. الحمرا جا داستان(ترجمو، واشنگٽن ارونگ) 1961ع
3. نقش لطيف، مضمون، مرتب ۽ ايڊيٽنگ ڪيل، 1964ع
4 . عملي صحافت، صحافتي ٽيڪنڪ تي سنڌيءَ ۾ پھريون ڪتاب، 1975ع، 1978ع ۽ 1995ع ۾ واڌاري سان
5 . مون لينن جو ڏيھه ڏٺو، روس جو سفرنامو، 1976ع
6 . ملھه، سنڌ جي قومي راند تي ڪتاب، 1978ع
7. دي ٽربيوٽ، (سنڌ جي ناميارين شخصيتن جا انگريزيءَ ۾ سوانحي خاڪا) 2008ع
8. تقسيم کان تقسيم تائين، (سياسي تاريخ، ڀاڱو پھريون) 2008ع
9 ۔ دي اوريجن اينڊ ايووليوشن آف سنڌي ميوزڪ، (انگريزيءَ ۾ سنڌي موسيقيءَ تي تحقيق) 2008ع
10. اي هسٽري آف سنڌي لٽريچر (انگريزي) سنڌ جي ادبي تاريخ 2008ع
11. سنڌ ڪي محلاتي داستانين، ( اردو) سنڌ جي تاريخ 2009ع
12. نوٽس آن سنڌ (انگريزي) سنڌ جي تاريخ 2009ع
13. ميوزيڪل نوٽس ( انگريزي) موسيقيءَ تي مقالا، 2009ع
14. ڀُٽي کان ضياءَ تائين، (سياسي تاريخ، ٻيو حصو) 2010ع
15. پيليشل ٽيلس فرام سنڌ (انگريزي )2012ع
16. کيرٿر ، انگريزي، ايڊيٽنگ، 2006ع
17. ائن السٽريٽڊ ائٽلس آف سومرا رولس ان سنڌ، (انگريزي) ايم ايڇ پنھور، ايڊيٽنگ، 2004ع
18. ننڍي کنڊ ۾ ڊرامي جي تاريخ، (ايڊيٽنگ)2008ع
19. راڳ ساگر، مھاڳ، 2004ع
20. ڀٽو، يادگيريون، (ترجمو)1993ع
سندن وفات کان پوءِ ھيء ڪتاب شايع ٿيا جن ۾”دارون ۽ ڪارون (آتم ڪھاڻي)“ سال 2019ع ۾ شايع ٿي. جيڪا شاندار ۽ سدابھار آتم ڪھاڻين ۾ هڪ منفرد مقام رکي ٿي. مون سندس آتم ڪھاڻي جڏهن پڙهي هئي تہ آئون شيخ عزيز صاحب جي شخصيت مان بيحد متاثر ٿيو هئس. مون سندن آتم ڪھاڻي تي تبصرو بہ لکيو هو، جيڪو ان وقت عبرت اخبار جي ادبي صفحي تخليقڪار ۾ شايع ٿيو هو. جنھن کي پوءِ شيخ عزيز صاحب جي فرزند، اسانجي سائين طارق عزيز صاحب شيخ عزيز جي شخصيت تي لکيل ڪتاب ۾ بہ شامل ڪيو هو. مون بہ اُن ئي ليک کي پنھنجي ڪتاب ”سِٽون پڙھہ ساڃاھہ جُون“ ۾ شامل ڪيو هو. مون ڪجهہ دوستن کي هي ڪتاب پبلشر کان گهرائي بہ ڏنو هو.
شيخ عزيز صاحب موسيقيءَ جي تمام گهڻي ڄاڻ رکندو هو. ان حوالي سان سنڌ جي قديم ساز چنگ تي سندس ڪتاب ”چنگ“ سال 2021ع ۾ شايع ٿيو.
جڏهن تہ شيخ عزيز صاحب جي اڻ ڇپيل ڪتابن ۾ ھڪڙو اردوءَ ۾ ۽ ٻيو انگريزيءَ ۾ لکيل آھن. شيخ عزيز صاحب جو لائق فرزند طارق عزيز شيخ پنھنجي بابا جي قيمتي ورثي کي سنڀاليندو بہ اچي پيو ۽ دنيا تائين بہ پھچائيندو رهي ٿو. مون جڏهن کين پيار مان اِها گذارش ڪئي تہ مان سائين تي ڪجهہ لکڻ ٿو چاهيان تہ پاڻ خوشي مان سائين بابت مونکي بنيادي معلومات بہ ٻُڌايائين. سندس لک قرب.
پاڻ هي جھان 7 آڪٽوبر 2018ع تي ڇڏيائون ۽ سندن آخري آرامگاھه، پھلوان ڳوٺ قبرستان ڪراچي ۾ آهي
(09نومبر 2024ع)