پِرهَہ جا پيغام پُھچائيندڙ شاعر استاد بخاري
ڇا قوم تي لکان مان! ڇا حُسن تي لکان مان!
افسوس...! زندگي هڪَ... پُورو نٿو پوان مان...
استاد بخاريءَ کي اسان کان جسماني طور وڇڙئي 29 سال تہ ٿي ويا آهن، پر استاد پنھنجي ڪمال جي شاعريءَ ذريعي اسان جي دلين ۾ موجود آهي. منھنجي خيال ۾ استاد بخاري ڪنھن روايتي تعارف جو محتاج ناهي، جو ويھي سندس پيدائش جي تاريخ يا ملازمت جي ريڪارڊ بابت لکجي، پر استاد ان تعارف کان گهڻو مٿانھون آهي. استاد کي اڃا فڪري طرح دريافت ڪرڻ جي ضرورت آهي. استاد کي رڳو عوامي ۽ رومانوي شاعريءَ تائين بہ محدود نٿو ڪري سگهجي. عوامي ۽ رومانوي رنگ سندس وسيع ۽ گهڻ رخي شاعريءَ جو فقط هڪ پاسو آهي، جڏهن تہ استاد هڪ مفڪّر ڪوي آهي. اڪثر اهو ڏٺو ويو آهي تہ ماڻھو استاد کي ”عوامي شاعر“ چئي بس رڳو سندس ان شاعريءَ جا ڪجهہ محدُود حوالا ڏيندا آهن، جيڪا مختلف فنڪارن ڳائي آهي. جڏهن تہ استاد بخاري سنڌي سماج جو صحيح معنيٰ ۾ سچو رهبر آهي. جيڪو اتساهي بہ ٿو، دشمن کي للڪاري بہ ٿو... پنھنجن دردن تي ڪُوڪارَي بہ ٿو... کِلائي بہ ٿو، روئاري بہ ٿو، تہ سمجهائي بہ ٿو.
استاد بخاريءَ جي شاعري، گهڻ پڙهيو توڙي گهٽ پڙهيو ٻئي شوق سان پڙهن بہ ٿا، تہ آسانيءَ سان بہ سمجهن ٿا. اِهو استاد جي ڪلام جو ڪمال آهي، جو پاڻ وڏي ۾ وڏي ۽ گَهِري ڳالھہ ۽ فڪر کي بہ آسان ٻوليءَ ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائي ٿو ڇڏي. انھيءَ ڪري ئي سندس ڪلام کي تمام گهڻن فنڪارن ڳائي تمام گهڻي مقبوليت ماڻي آهي.
استاد بخاريءَ جي شاعريءَ جي سادگي ئي انھيءَ جي سُونھن آهي. هر ٻچو ٻُڍو پيو کيس جُهونگاريندو آهي. مان نہ ئي شاعر آهيان ۽ نہ ئي شاعريءَ جي اصولن ۽ قاعدن جي ڄاڻ اٿم، پر پوءِ بہ هڪ پڙهندڙ جي حيثيت ۾ مون اِهو محسوس ڪيو آهي تہ، استاد بخاريءَ جي ترجيح، شاعريءَ جي اصولن ۽ قافيي ــ رديف ۾ پاڻ کي الجهائڻ بجاءِ پنھنجي پيغام کي اثرائتي انداز ۾ پڙهندڙن تائين پُهچائڻ آهي.
اسان وٽ هِن وقت وڏو مسئلو اهو آهي، تہ هر شخص بھتريءَ لاءِ پنھنجي وڙان ڪا ڪوشش ڪرڻ بجاءِ رڳو روئڻ پِٽڻ يا ٻين کي ڏوراپا ۽ مھڻا ڏيڻ ۽ شڪايتون ڪرڻ ۾ پورو آهي. استاد بخاري اهڙي منظر کي شاعراڻي پيرائي ۾ ڪجهہ هِن طرح چِٽيو آهي:
نہ روئڻ پِٽڻ ۾ اسان جو علاج
نہ سَٿرون ڪُٽڻ ۾ اسان جو علاج
ڌيئون پُٽ سڀيئي تہ - ڌرتيءَ ڄڻيا،
اُٿي پئو! اُٿڻ ۾ اسان جو علاج!
عام طرح بہ، هر استاد جو ڪم رهنمائي توڙي نصيحت ڪرڻ ۽ سنئون گس ڏَسڻ هوندو آهي. هيءَ شاعري نصيحت ۽ رهنمائي ناهي تہ ٻيو ڇاهي! اسانجي هر ٻئي ماڻھوءَ وٽ هر مسئلي جو جواب بہ اهو ئي بيوسي وارو هوندو آهي تہ ”ڇا ڪجي!“، پر استاد اهڙن مايُوس ماڻھن کي چوي ٿو:
”ڇا ڪجي!“ کي ڇڏ بخاري! اُٿ، اُٿون!
ڪر تِکي تڪڙي تياري ــ اُٿ، اُٿون!
سمنڊ ٿيون، سيلاب ٿيون، برسات ٿيون!
ظلم آهي ڀُونءِ ٻاري، اُٿ اُٿون!
پنھنجيءَ قوم ۽ ديس سان ايڏو پيار ۽ اُنسيت تمام گهٽ ماڻھن کي هوندي آهي. استاد کي هر خوبصورتيءَ سان عشق آهي. هُو شعور ۽ اندر اُجارڻ واريءَ تعليم جو حامي آهي. کيس خبر آهي تہ سماج جي اونداهين جو سبب جھالت ئي آهي ۽ جيستائين انھيءَ اوندھہ مان جان نہ ڇٽندي، تيسين اسان جو معاشرو ايئن ئي سُورن ۾ هوندو. تعليم جي اهميت بابت پاڻ ڪجهہ هيئن ٿو چوي ٿو:
جِهِلَ جي اُونداھہ کي تيلي هڻو!
علم جُون ڏياٽيُون کڻو... ڏياٽيوُن کڻو!
خود اوهين استاد آهيو سوجهرو
سنڌ کي ٺاهي وٺو... ٺاهي وٺو...
استاد بخاريءَ پنھنجن خيالن ۽ احساسن کي قوم جي امانت سمجهندي، اها ڪوشش ڪئي، تہ سندس شاعري گهڻن ماڻھن تائين ڪتابن جي صورت ۾ توڙي گيتن جي صورت ۾ پُهچي. انھيءَ ڪري ئي استاد جي شاعريءَ جا جهجها ڪتاب شايع ٿيا بلڪہ اڄ تائين ٿيندا رهن ٿا. سندس ڪافي ڪتابن جا هڪ کان وڌيڪ ايڊيشن بہ شايع ٿيا. اها مقبوليت تمام گهٽ شاعرن جي حصي ۾ ايندي آهي. استاد جي شاعريءَ کي ڳايو بہ تمام گهڻن فنڪارن آهي ۽ هر هڪ فنڪار پنھنجي پنھنجي رنگ ۽ انداز ۾ کيس ڳايو آهي. پوءِ اُهو فنڪار ڪلاسيڪل، نيم ڪلاسيڪل، هلڪي ڦلڪي موسيقي ڳائيندڙ يا وري ”ڪيسيٽي فنڪار“ ڇو نہ هجي! هر فنڪار استاد سان سُرن وسيلي پنھنجي پيار جو اظھار ڪيو آهي. 80ع ۽ 90ع واري ڏهاڪي کان ويندي هن وقت تائين ريڊيي جي لڳ ڀڳ هر ٻئي پروگرام ۾ استاد جو ڪلام ضرور نشر ٿيندو رهي ٿو. نوَن فنڪارن بہ اڳ ڳايل گيتن جا سُٺا ”رِي ميڪ“ (ڪَوَر) ٺاهيا آهن، جڏهن تہ ڪيسيٽن واري زماني ۾ تہ هر بس، ويگن، ڪوچ، ٽريڪٽر ۾ استاد جي شاعري گونجندي رهندي هُئي.
ڪھڙي انساني ڪيفيت آهي، جنھن تي استاد ناهي لکيو..... ڏُک هُجي، سُک هجي، پيار جو اظھار هجي! يا وري ديس جو درد... استاد هر ميدان ۾ پاڻ ملھايو آهي. استاد هر فرد جو آواز آهي، سندس مزاج ۽ ڪيفيت جھڙي بہ هُجي، هُو ان ڪيفيت جي اظھار لاءِ استاد جي لفظن جو ئي سھارو وٺي ٿو.
استاد بخاري ان حوالي سان بہ عظيم آهي، جو پاڻ پنھنجي طبيعت جي ناچاقيءَ باوجود سرڪار کي امداد ۽ وظيفن جي اپيل ڪرڻ بجاءِ واضح لفظن ۾ اهو چيو تہ: ”مونکي سرڪاري امداد ۽ وظيفن جي ضرورت ناهي!“ نہ تہ اڪثر سرنديءَ وارا فنڪار ۽ اديب بہ هلڪي ڦلڪي بيماريءَ جي صورت ۾ بہ پيا سرڪار کي اپيلون ڪندا آهن.
شاعرن توڙي فنونِ لطيفہ سان واڳيل ڪنھن بہ فنڪار جي ٻين فنڪارن سان ڀيٽ ڪرڻ هڪ ناڪاري عمل آهي، تہ فلاڻو، فلاڻي کان وڏو شاعر آهي، يا فلاڻو، فلاڻي کان پُختو شاعر آهي. شاعر، شاعر ئي هوندو آهي، جيڪو پنھنجن خيالن جو اظھار پنھنجي انداز ۾ ڪري ٿو. اُهو انداز ڪيترو مقبول ۽ ديرپا آهي، ان جو فيصلو وقت ئي ڪندو. جيئن جيئن وقت گذرندو، تيئن تيئن استاد بخاريءَ جي شاعري نون رنگن سان اسان جي سامھون ايندي ويندي. استاد رڳو ٻين کي نصيحت ۽ ميارون نٿو ڏي، پر پنھنجو پاڻ کي بہ چوي ٿو تہ:
مان ٻين وانگر اکيون ٻوٽي سُمھان،
رات جي تارن کي تڙپائيندو ڪير!
مان جي مدہوش ٿي ليٽي پوان،
پرھہ جا پيغامَ پُھچائيندو ڪير!
(09 نومبر 2023ع)