عثمان راهوڪڙو ڪلھہ هي جھان ڇڏي ويو!
سندس وڇوڙي جو ٻُڌي سخت ڏک ٿيو ۽ هِن سان ٿيل ڪجهہ ملاقاتون ۽ ڪچھريون ذهن تي تَري آيون. عثمان جون اسان جي وڏن سان دوستيون هُيون، اُن ڪري منھنجي عزت ڪندو هو. هونئن تہ ساڻس ڪڏهن ڪڏهن ڪنھن رستي تان گذرندي دعا سلام ٿيندي هُئي. پر پھريون ڀيرو اسان جي ڪچھري تڏهن ٿي، جڏهن اسان جي اسڪول ۾ محمد صديق مسافر صاحب جي ورسي جو پروگرام هو. اِها ڳالھہ 2014ع جي آهي. اُن وقت عثمان مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيندڙ منھنجي لکڻين بابت مون سان ڪچھري ڪئي ۽ اِهو بہ چيائين تہ پاڻ خاڪن جي هڪ ڪتاب تي ڪم ڪري رهيو آهي ۽ اُن ۾ ڊاڪٽر سومار کوسي (منھنجي بابا سائين) جو خاڪو بہ شامل ڪرڻ ٿو چاهي، اُن ڪري آئون کيس اُنھن بابت ڪجهہ بنيادي معلومات لکي ڏيان. سو مونکي چيائين تہ اِهو ڪم لازمي ڪري ڏجان ۽ جلد ڪجان. ڇو تہ مونکي ڪتاب جلد آڻڻو آهي. سو مون کيس بابا بابت گهربل معلومات لکي هڪ ٻن ڏينھن ۾ ڏني. اِهو بہ چيائين تہ اسان پريس ڪلب ٽنڊو باگو ۾ پروگرام ڪندا رهندا آهيون، تون اُنھن ۾ شريڪ ٿيندو ڪر! خير پروگرامن ۾ تہ آئون نہ ويندو هُئس. نيٺ ڪجهہ وقت کانپوءِ وري اسانجي ملاقات مير غلام محمد ٽالپر جي ورسي جي موقعي تي اسان جي اسڪول ۾ ٿي. اُتي مون کي پنھنجو خاڪن جو ڪتاب ”مٽي جا مور ماڻھو“ ڏنائين ۽ چيائين تہ ڊاڪٽر کي ضرور پڙهائجان! مون سندس ٿورا مڃيندي جيئن ئي ڪتاب کوليو تہ اُن ۾ ڪيترن ئي ماڻھن تي خاڪا هئا. پر اُنھن ۾ ڪجهہ اِهڙا بہ هُئا جيڪي منھنجي نظر ۾ ”مور“ نہ هئا. ممڪن آهي آئون غلط هجان. مون اُن وقت ئي عثمان کي حجت مان چيو تہ هِن ۾ جيڪي شامل ڪيا اٿئو سي تہ سڀ ”مور“ ناهن. منھنجي انھي جواب تي وڏو ٽھڪ ڏنائين ۽ چيائين ”ڏنگو آهين کوسا.“ چيومانس هر ماڻھو وٽ ”مور ماڻھو“ جي پنھنجي پنھنجي وصف ۽ معيار آهي. سو اوهان صحيح آهيو، آئون پنھنجا لفظ واپس ٿو وٺان.
اسان جي ٻي ملاقات ڪجهہ هِن طرح ٿي... آئون اسڪول تان موڪل کانپوءِ واپسي ۾ ٽنڊي باگي کان بدين وڃي رهيو هُئس تہ سامھون بس اسٽاپ تي عثمان بيٺو هو. جنھن لفٽ لاءِ هٿ ڏنو ۽ مون کيس لفٽ ڏني. سندس هٿ ۾ هڪ ڪتاب هو. دعا سلام کانپوءِ چيائين تہ بدين ابوبڪر شيخ سان ڪچھري تي پيو وڃان. کيس هي ڪتاب کپيو ٿي، سو پُھچائڻ پيو وڃان! انھي دوران ابوبڪر شيخ جي شخصيت جي واکاڻ ڪندو آيو. اُن وقت ابوبڪر شيخ سان منھنجي ملاقات نہ ٿي هُئي. سو ايئن مختلف ڳالھيون ڪندي اچي بدين پُھتا سين. مون کيس ابوبڪر شيخ جي آشياني سامھون اچي ڇڏيو. چيائين هاڻي تون بہ اچ تہ گڏجي ڪچھري ڪيون.... مون انڪار ڪندي اجازت ورتي ۽ چئيم تہ ڪچھري ڀلي اوهان ڪريو، مونکي اجازت ڏيو. وري ڪنھن ٻئي ڀيري ابوبڪر سان ملاقات ڪبي! ايتري ۾ عثمان سندس هٿ ۾ موجود ڪتاب مونکي ڏنو. مون چيو هي تہ ابوبڪر لاءِ آندو اٿئو، اُن کي ڏيو. چيائين تون بہ ڪتابن جو شوقين آهين، وڃي پڙھہ. ابوبڪر کي ڪتاب ملي ويندو. هي شايد 2017ع جي ڳالھہ آھي!
اسان جي ٽئين ڪچھري سندس ڳوٺ ٿي هُئي. جيڪا گذريل سال مارچ مھيني جي ڳالھہ آهي. اُن وقت سندس ڀيڻ وفات ڪري وئي هُئي. آئون ۽ سائين هيرو مل عثمان سان ڏک ونڊڻ لاءِ سندس ڳوٺ ويا هُئاسين. عثمان اُن وقت پنھنجي اوطاق جي سامھون ٻٻرن جي ڇانوَ ۾ کٽ رکيو ويٺو هو. اسان سان ڏاڍي پاٻوھہ مان مليو. چوڌاري ڪڻڪ جو فصل لاباري لاءِ تيار هو. هڪ وڻندڙ ماحول هو. جنھن ۾ هي کٽ رکيو ويٺو هو. اسان دعا گهري ويٺاسين تہ عثمان اچي تاريخ جا پنا ورائڻ شروع ڪيا. پوءِ سنڌو جا وهڪرا، ماحولياتي تبديلين کان ويندي سياست تائين ڪيترن ئي موضوعن تي هِن ڳالھايو. اُن وقت ڪورونا جي وبا بہ نئين آئي هُئي، اُن تي بہ رايو ڏيندي، وڏو ٽھڪ ڏيندي چيائين تہ اسان جا ماڻھو تہ ڪورونا کي بيماري سمجهن ئي نٿا سو اِهي پاڻ بہ مرندا ۽ ٻين جو بہ سِر وڃائيندا. سو، هِن جي ڳالھين کي اسان خاموشي سان پئي ٻُڌو ۽ مون کي ايئن محسوس ٿي رهيو هو تہ هي گهڻو ڪجهہ ٻُڌائڻ چاهي ٿو تہ پر کيس ٻُڌڻ وارو ڪو بہ ناهي! مسلسل بيمارين سبب ڪمزور بہ ٿي ويو هو پر سندس گفتگو ۾ ساڳي رواني ۽ جوش هو. مُٺ تي سگريٽ رکي، ڪش هڻندي خبر ناهي ڪيترن ئي موضوعن تي هي گهڻو ڪجهہ ڳالھائي ويو. ڪجهہ وقت کانپوءِ سائين هيري مل مون سان مخاطب ٿيندي چيو تہ ”سائين هاڻ هلون؟“ آئون اڃا کيس ڪو جواب ڏيان اُن کان اڳ عثمان مون کي ٻانھہ کان ڇِڪي چيو تہ ”کوسا اڄ مونکي ٻُڌو...!“ مون سائين هيري مل کي چيو تہ سائين اڃا ڪجهہ وقت عثمان وٽ ويھون ٿا. پوءِ اسان ڪجهہ وقت ويٺاسين ۽ ڪھڙي خبر تہ اُها اسان جي آخري ملاقات هُئي!
اڄ جي تنگ نظر ۽ دقيانوسي سوچ ۾ ورتل سماج ۾ عثمان جي اِها وڏائي هئي تہ هُو لکندو ۽ پڙهندو رهيو. ڪيترائي ڪتاب لکيائين. گمنام ڪردارن کي تاريخ جي پنن ۾ رڪارڊ ڪري ويو. پنھنجو رايو بيباڪي سان ڏيندو هو، پوءِ ڀلي سامھون واري جا هاضما خراب ٿي وڃن. فقير منش ماڻھو هو. تحقيق جو کيس شوق هو. پيشي جي لحاظ کان استاد هو پر سندس اُن پاسي تي گهٽ ڳالھايو ٿو وڃي. منھنجي خيال ۾ هُو پاڻ بہ سيلاني طبيعت هئڻ ڪري هڪ هنڌ ويھي پنھنجو اِهو ڪم صحيح طرح نہ ڪري سگهيو.
ڪجهہ مھينا اڳ سائين هيري مل مونکي ٻُڌايو تہ ”سائين: عثمان سان فون تي رابطو ٿيو هو. اوهان جي ڪتابن جو پُڇيائين پئي. سو، ڪنھن مھل هلو تہ عثمان سان ڪچھري ڪري ۽ کيس ڪتاب ڏئي اچون... مون چيو ها سائين ڪڏهن هلنداسين.... ۽ اسان نہ وڃي سگهياسين!
آخري ڏينھن ۾ بيماري سبب ڪمزور ٿي، زندگي کان مايوس ٿي چڪو هو. ڇو تہ بيماري دوران کيس پنھنجي دوستن يارن، مٽن مائٽن جي پرک ٿي وئي هُئي. هونئن بہ هي دنيا ظالم آهي، ڪير بہ ڪنھن جو ناهي. پنھنجي حياتي ۾ ئي ٽي چار ڪتاب شايع ڪرائي ويو ۽ اڃا بہ هن وٽ اڻ ڇپيل مواد تمام گهڻو موجود هو. اسان وٽ ادارن جي بيحسي آهي جو اُهي ڪنھن بہ معاشي طور غريب ليکڪ ۽ آرٽسٽ جي ڪم کي نہ ئي ڇپائيندا ۽ نہ ئي سندن ڪا سھائتا ڪندا. سو، عثمان بہ سنڌ جي علمي ادبي ادارن کان مايوس هو ۽ اڪثر ڪچھرين ۾ چوندو هو تہ اسان فقيرن جو ڪم انھن نام نھاد محققن ۽ دانشورن کي نظر ئي نٿو اچي!
جڏهن بہ تاريخ ۽ سنڌو جي وهڪرن، قديم آثارن جو ذڪر ٿيندو تہ عثمان ضرور ياد ايندو.
(28 ڊسمبر 2021ع)