فلسفه موت
سڀ ڪنھن ھنڌ جھوپڙيون ۽ جايون نظر اچن ھا. جي ھڪ پاسي حيوان بي زبان بي شمار ڏسجن ھا ته ٻئي پاسي ماڻھو به پنھنجي ڳاڻاٽي ۾ گھٽ ڪين پون ھا. ڪراڙا، جوان، ٻار۽ زالون. بس رلھي ڪلھي تي الھ واھي. جتي رات پيئي اتي گھر. سياري ۾ ته ڪڪڙين جي کڏين جيترين کڏن ۾ سر لڪائي سمھن ھا ۽ ڪرونڍڙا ٿي پون ھا. اھڙا عاليشان محل ۽ ماڙيون، باغ ۽ بنگلا ته خواب خيال ۾ به نه اچن ھا ۽ شاھي سڙڪن جو ته ڪو نالو ئي نه ٻڌجي ھا. رڳي پير واٽ ھجي ھا. اھڙي گھمسان ۾ جي ڪو اڪيلائي پسند ڪندڙ آدمي پنھنجي لاءِ جاءِ ڳولي ھا، ته وڻن جي چوٽين ۽ جبلن جي ڦوٽين ۾ اک رکي ھا. مگر اتان! پکي پرند، جيوجنتر، ڍورڍڳا ۽ چرندہ درندہ کيس تڙي ڪڍن ھا. بادشاھن کي صلح سانت ۽ بندوبست قائم ڪرڻ لاءِ، ھلندڙ زماني کان ڪئين بار ڪروڙھا رپيا وڌيڪ خرچ ڪرڻا پون ھا. پاڻيءَ تي پھرا بيھي وڃن ھا. باھ لاءِ باھ ٻرڻين جي اڻاٺ ڪري آدمي ھڪ ٻئي کي ڇنن، ڦاڙين، ٻارين ۽ ساڙين ھا. پوري صاف ھوا نه ملڻ ڪري مريضن جا بسترا ڏينھون ڏينھن ائين وڌن ھا، جو ڄڻ ماڪوڙين جي ڏر تي پاڻي پيو. مزو وري اھو جو نه مري ۽ نه وري چاق چڱو ڀلو ٿي منجو ڇڏي. زمين جي تنگي، ٻنيءَ ٻاري کان تنگ ٿي پوي ھا. مگر جي ڪا ٽولي ارھ زوري ڪري ٻج به کڻي ڇٽي ھا، ته ديري کڻڻ کان اڳ، ھزارين ٽوليون ماڪڙ وانگي اچي ڪڙڪن ھا. پوءِ فصل ته فصل جي ماڳ، پر کين به جيڪر سڄي لڱين ڪين ڇڏين ھا. جھنگلي جانور پنھنجي ليکي ڏند ڪرٽيندا اچن ھا. مطلب ته اھڙو گوڙ گھمسان مچي وڃي ھا، جو ڪئين ننڍيون حڪومتون انھيءَ دز ۾ دز ٿي وڃن ھا. ھزارين نه پر لکين، انھيءَ انساني جنگ جي آھيءَ ۾ اچي وڃن ھا. ڪڏھن انسان حيوانن کي ماري ڊيڪائي ڪڍن ھا، ته ڪڏھن وري حيوان به پنھنجي حمله ۾ انسانن کي ٻه ٽي قدم پٺتي ھٽائين ھا. مطلب ته ڏھ ويھ اھڙيون جنگيون لڳي وڃن ھا.
پوءِ آخرڪار ٻن چئن صدين بعد ضرور ساڻا ٿي پون ھا. منھن ڀيلا ڪري ضرور ٺھراءَ جي ڳالھ چون ھا، ۽ چار چڱا گڏجي ڌرين کي سرچائي پرچائي ڇڏين ھا. واپار به زور، محبت به وڌون وڌ. ٻڍا سرير، جن ڪئين زمانن ۽ دورن جون ھوائون کاڌيون ھونديون، سي به لٺ تي ٽيڪ ڏئي ٽرن ڦرن ھا. باغ باغيچا، بنگلا بستان وري نئين سر شروع ٿين ھا. مگر آدم ذات جي ٻارن جي واڌ جنڙن جئن پئي وڌي ھا، ته وري جاءِ جو مسئلو پيدا ٿئي ھا. کڏ تي کڏ به ڪيترا ٺھندا. پوءِ ته کڻ ڏنڊو، ته لاھيون ھڪ ٻئي جو کنڌو. ماڻھو جئڻ کان عاجز ۽ آتا! وڙھن ۽ جنگ به نه کٽن، جو انھيءَ جنجالي جئڻ کان جند ڇٽي پوين. پوءِ ته کوھن ۾ ٽپا ڏين، درياه ۾ پاڻ اڇلائين، جبلن ۽ وڻن جي چوٽين تان پاڻ کي ڪيرائين ۽ ڊگھي حياتي کي ضرور گناھ سمجھن. دنياوي ڌنڌن کان ڪيئن آجا ٿين. رات جو رات ۽ ڏينھن جو ڏينھن ھر ڪنھن کي پنھنجا پنھنجا خيال ۽ کٽڪا ھوندا. ڪن ويچارن کي اولاد جي لاغرضيءَ ۽ بي پرواھيءَ جا پٽڪا. نوڪر مالڪ جي زور زبردستيءَ جي مصيبت ۾، ته وري مالڪ نوڪر جي بي خياليءَ ڪري اوسيڙي ۾. غريب ويچارا ھڏ گسائي روئڻ ۽ روڄ کي وٺي وھن ھا. بيمارن کي سالن جا سال ھنڌن تي سمھندي لسڻ لڳي وڃن ھا. ڪھڙي ڳالھ ڪجي! ڪھڙو پاسو کڻي ڪھڙو بند ڪجي! جنڊ کڻ ته جنڊ ڳورو، پڙ کڻ ته پڙ ڳورو.
تڏھن قدرت کي ضرورت ٿي ته ھڪ اھڙو ناظم پيدا ڪري جو مخلوق کي پوري طرح آرام ۽ آسائش پھچائي. اڻ سھائيندڙ ۽ اڻ سھو صدمن کان ماڻھن کي بچائي ۽ اھڙن ارادن ۽ خيالن کان باز رکي جي دين ڌرم ۾ به بي جا نظر اچن. انھيءَ ڪري حياتيءَ سان موت ۽ ان جا پار پيدا ڪياءِ. جھڙوڪ آخري پساھن مھل سڪرات ۾ ماڻھو جي حالت، مائٽن جو دان ڪرائڻ، قرآن بخشائڻ، عزيزن ۽ دوستن جو روڄ راڙو ڪرڻ، سينا سٽڻ ۽ مٿا ڪٽڻ، ڪفن دفن ڪرڻ يا سنسڪارڻ. اھي سڀ خداتعاليٰ انسان لاءِ پيدا ڪيا ته ڪي زندہ انسان مئن جي مرڻ مھل ۽ مرڻ کان پوءِ حال ڏسي، ڪجھ سکن ۽ سبق پرائن. سڀ کان سخت غم دنيا اھو آھي جو موت مٿي تي اچي بيھي ۽ نيڪيءَ جو نالو ئي نه لھ، ھٿ مھٽيندو رھ.
ياالله! تون منتظم حقيقي آھين! جيڪڏھن تون موت پيدا نه ڪرين ھا ته انسان ڪيترن مصيبتن کان تنگ اچي ڪفر ٻولي ھا ۽ ڪي جو ڪي بڪي ھا. غنيمت انھن ماڻھن لاءِ آھي جي قبر جي گھري ننڊ ۾ ستا پيا آھن. مگر زبان سان چئي رھيا آھن.” اي بندا جنھن کي تون حياتي سمجھي آھي، اھا جھان جي خواھشن جو قيد آھي، مگر جنھن کي تو موت سمجھيو آھي، سو پورو پورو حياتيءَ جو مقصد ۽ مطلب آھي.“
خيالات
بادشاھ حقيقي! تو بشر کي ڪھڙي باھ مان ڪڍي، ڪھڙيون تانوڻيون ڏئي، ڪھڙو ٺاريو، ڪھڙو پاڻي ڏنو، ڪھڙو ٺپي ٺاھي، ٺاھ ٺوھ مان ٺاھيو، جو نه ٿڌي سھي نه ڪوسي! ڪڏھن ته انسانن جھڙو ته ڪڏھن حيوانن کان به پري. ڪڏھن ته اکين ٺار۽ ڳچين ھار، ته ڪڏھن حيا سوز۽ مڪار. پاري وانگر پيو پاسا ورائي ۽ شڪليون وٺي، ڪاٿھين ٽڪاءُ ڪونه، ڪاٿھين قرار ڪونه! ڪڏھن صبرکان ڪم نه وٺي، ڪڏھن بردبار ٿي بار نه کڻي، اٽلو پنھنجو بار پيو ٻين تي رکي ۽ اڇلي.
بادشاھ ازلي! تو انسان کي دادلو ڪري پاليو، تڏھن پيو اھي ڪٽ مستيون ڪري! تو ان کي ملائڪن کان سجدو ڪرايو تڏھن پيو اھي ارڏايون ھلي. افسوس! ھن نه ڄاتو ۽ نابڪار دنيا تي سيس نوايو. تو ان کي اشرف المخلوقات ڪري ڪوٺيو، مگر شرافت ڪانه ڏيکاريائين۽ ضرور شروآفت ٿي رھيو. تو ان کي محبت جو پتلو ڪري پيدا ڪيو، مگر ھن ان بي بھا چيز جو قدر نه ڪيو. سندس اک دنيائي بتن تي آئڙي. تڏھن شاھد لامڪاني۽ شاھ لم يزلي! تون پنھنجي شاھي ڏيکار، اسانجي اوڻاين ڏي نه ڏس، تون پنھنجي شان کي ڏسي اسانجي شرارت درگذر ڪر. اسان تنھنجون املھ امانتون صحيح نه سڃاتيون. لعلن جي لالاڻ تي لالچجي لياقت ڪانه لڌي سين. ڀلا اسان فاني چيز، تو محبت جھڙي باقي چيز جو بار ڪيئن کڻي سگھندا ھئاسين؟نه، نه، تنھنجي آر اسانکي ائٿرو ڪيو، تنھنجي ڀلاين ڀلايو، تنھنجي مدد اسانکي مٺو، تنھنجي انگلن کڻڻ اسان کي آزاد رکيو.
”رحمت تيري ني مجھکو گنھگار کر ديا“
”کر مھائي تو مارا کرد گستاخ“
ھاءِ! اسانجي خيالن ۾ خمار آيا نه ته اسانکي ڪھڙي مجال جو تر جيترو به سينو ساھي سگھون ۽ توسان قد ڪڇون ۽ برميچون. تون اک ڇنڀ ۾ الٽ پلٽ ڪري ڇڏين. اھا سڀ تنھنجي ننگداري آھي، اسان نانگن کي نانگو نٿو ڪرين. اھي سڀ تنھنجون ڀلايون آھن جو برن کي برو نٿو بڻائين. تو پردہ پوش جي عالي سرڪار ۾ سڀڪو ڍڪيو گھمي. اھي اسان آھيون جو ھڪ ٻئي کي سھي نٿا سگھون ۽ پيا مڇيءَ مان ڪنڊا ڪڍون. تڏھن، ياور حقيقي!! اھڙي ڪن کان آجو ڪر، اوکيءَ ۾ اولو ٿيءُ، تک تيز ۾ ترھو ٿي پنھنجي تاريءَ تڳاءِ. ڪنھن کي ياراڻي جو تو جھڙي ياوري ڪري؟ ڪنھن کي مجال جو تو جھڙي مدد ڪري؟ ھان! اڻ ڏٺي، ڳجھ ڳوھ ۾، سڏ ۾ ساڻي، ھڪل ۾ حامي تون ئي آھين. بشر ويچارو بيوس ڇا ٿو ڪري سگھي. ان کي ڪھڙي پيئي، جو ڪنھن لاءِ ھن اونھي اجھاڳ سمنڊ ۾ ڇڙو تختو به ٺھي پوي.انسان ڪنھن جي تر جيتري سھي نٿو سگھي، رڳو پيو پچاري. مگر تون! ته تنبو ۽ ترھو ٿي وچ سير ۾ ککين ھئين کارين ۽ ڇڇيءَ ھئين ڇڄن وارن لاءِ حياتي ٿي ٿو ٺھي پوين. مگر، رھنما حقيقي! اسان ڪافر نعمتن تنھنجي بن کي بالائي طاق رکي، پنھنجي اصلي طاقت ۾ فنا ڪئي سي. اسان کان ته ڪجھ نٿو اڄھي. تون سيکار، تون من ۾ وجھ ته اسانجو ھيئون دنوي حيرتن ۽ حيرانين کان ھلڪو ٿئي. فاني چيز جي روڄ راڙي، رنجھ ڪنجھ، رسڻ رسامي کان باز اچي تنھنجي راحت تي روح ريجھائي ۽ رنگ رچائي، دنيائي دني جي ھڻ ھڻ کان پاسو ڪري، تنھنجي تڻ تڻ ڏانھن تيار ٿي، تنھنجي مشغوليءَ ۾ رھي، رضا تي راضي رھي، موت فانيءَ کي مات ڪري، حيات جاودانيءَ جي تات ڪري اھنج اوکايون سھي، صبر سان سر تي کڻي، ھٿ ھاج ۾ ۽ دل يار ۾ ڪري، قدرت جي ڪرشمي کي ڏسي ان مان سبق پرائي ۽ ان جا راز پروڙي، تنھنجي ياد سان شاد رھي، اصل چيز کي آباد ڪري. قيامت جي ڊپ ڊاءَ کي پيش نظر رکي، دنيا ۾ ڊپ ڊاءَ سان ھلي. قيامت جو پڇاڻو دل ۾ رکي ھت ھت پرورڙي پير پائي، يڪ دل يگانو ٿي توکي ساري، ته سڀ ڪم پار ۽ مشڪل آسان، اھا آھي بشارت ھن بندي لاءِ.