ڪاري عينڪ
اين سعادت بزور بازونيست- گر نه بخشد خدائي بخشندہ.
۽ وري پنھنجي صورت کي سينگارڻ لاءِ سوين فن ۽ ھنر ھلائيندو آھي.
آڳاٽي زماني ۾ زالون منھن کي اٽو زور سان ملي ۽ مھٽي، منھن ۾ سرھائي ۽ لالائي پيدا ڪنديون ھيون. اکين ڪارائي ۽ آب لاءِ سرمون ۽ ڪجل ڪم آڻينديون ھيون، ته چپن جي لالاڻ لاءِ لالي ۽ مساڳ، ۽ ڏندن جي اڇاڻ لاءِ مساڳ ۽ مسي ۽ وري وارن لاءِ تيل ڦليل ۽ ڪپڙن لاءِ کٿوري ۽ عطر عبير. ايران ۾ ھار سينگار ۽ ڦڻي ڦوڪاري لاءِ خاص زالون ھونديون ھيون، جن جو ڪمال نه رڳو حسن کي دوبالا ڪرڻ ۾ ھو پر عيبن کي لڪائڻ ۾ به. مثال لاءِ تر، جو حسن جو شان آھي، جنھن لاءِ شاعرن فرمايو آھي ته ” ھي ڪھڙو نه عجيب آھي جو دارو جو داڻو باہ جي مچ تي بيٺو آھي.“ سو جي منھن تي ڪونھي، ته پوءِ اھڙو ھٿرادو ٺاھي بيھارينديون ھيون، جو ماڻھو ڀنڀلجي وڃي. ھتي مونکي اھڙن استادن جي ڳالھ ياد آئي آھي، جو لکڻ کان دل نٿي رھي ۽ اميد ته دلچسپيءَ کان دور نه رھندي. اڳ جڏھن سفر جا ڀو ڀلڪارا ۽ ڪٺن ڪشالا ھوندا ھئا، ته بادشاھ ۽ امير پنھنجن نقاشن کان پنھنجون تصويرون چٽائي، پنھنجي جيس ۽ جوڙي جي ڳولھا ۾ پرڏيھ موڪلايندا ھئا. اھڙي طرح شھزادين ۽ اميرزادين جون تصويرون به وينديون ھيون. جيئن خسرو ايران جو بادشاھ شيرين جي تصوير، جا ھڪ سوداگر وٽس آندي ھئي، ڏسي اتس پرپٺ عاشق ٿي پيو ۽ کيس شاديءَ لاءِ پيغام موڪليائين. پر ڪن وقتن تي شاه ڪاريگر اھڙي طرح عيب ڍڪي ڇڏيندا ھئا، جو استاد به ڌوڪو کائي وھندا ھئا.
ڪنھن بادشاھ جي ڳالھ ڪندا آھن، جو اک کان ڪاڻو، ھٿ کان لولو ۽ ٽنگ کان منڊو ھو. پر ھيو بادشاھ. اچي شاديءَ لاءِ شائق ٿيو. شادي به مٽ خاندان مان. پر ھي عيب جي چغل ٿيا بيٺا ھئا، تن کي ڇا ڪري ۽ ڪيڏانھن ڪري. سو پنھنجي بادشاھيءَ ۾ پڙھو گھمارايائين، ته جو شخص منھنجي اھڙي تصوير ڪڍندو، جنھن ۾ اھي ظاھري عيب ميٽيل ۽ ميساريل ڏسڻ ۾ اچن، سو منھنجي خزاني جي اڌ جو انعام طور حقدار ٿيندو. ڪئين نقاش مانيءَ مثال اچي ڪٺا ٿيا. پر سڀ شھ کائي بيٺا. ڪنھن جي ڪوڏي ڪانه ڦرڪي، جو سينو ٺوڪي، سندرو ٻڌي، ڏونري تي ھٿ ھڻي، اچي ميدان ۾ ٽپو ڌئي. پر چوندا آھن ته ٻج کوٽي ڪانھي. ماھيءَ جا لعل گھڻائي لڪل پيا آھن. ڪک ھيٺان لک وسي. استاد جي جاءِ به ڪڏھن خالي ڪون ھوندي آھي. سو ھڪڙي کي ڳالھ خيال ۾ ويٺي. تصوير ڪڍي پيش ڪيائين. سڀني طرفن کان واہ! واہ! ۽ سبحان الله جا آواز نڪتا ۽ قبوليت جي درجي کي رسي. پر ڪيئن ڪڍيائين جو بادشاھ کي شينھن جي شڪار جي موقعي ۽ مھل ۾ بيھاريائين. بندوق ھڻڻ مھل شست وٺڻ تي ھڪ اک پوربي آھي، سا ڪاڻي اک پوريل ٺاھيائين. وري جڏھن ڪو خاص نشان چٽڻو ھوندو آھي، ته گوڏو ڀڃي، فير ڪبو آھي، سو اھا منڊي ٽنگ بندوق جي واسطي اڏيءَ طور ڪڍيائين ۽ لولي ٻانھن بندوق جي قنداق جي اندرين پاسي ڪڍي ڇپايائين، اھڙيءَ طرح پنھنجي ڪار استادي ڏيکاري انعام کٽيائين.
اھڙي نموني اڳ ڪاڻا ماڻھو ڪاري عينڪ پائيندا ھئا، ته ڪوکين سھي ڪري نه وٺي ۽ ھي مڇون مروٽيندا گھمندا وتن. ڪي ڇوڪرا به امتحان وقت ڪارو چشمو پائيندا آھن، ڇالاءِ ته شيشي جي ٻاھران اک، اک جھڙي نظر اچي، پر اندران اکين جو ڦيرائڻ ۽ ڦرڪائڻ نظر نه اچي ۽ انھيءَ آڙ ۾ ھو ڀر واري ڇوڪري تان ڏسي، پنھنجو ڪم ڪڍن ۽ مٿان نظرداري ڪندڙن جي اکين ۾ سرمون پائي ڇڏين. مگر اڄڪلھ ته آفيسر ۽ ديوان، سھڻا ڪھڻا، ڪارا ڪوجھا، شيدي گورا، ڄٽ ٻٽ، واڻيا وڪال، ڪراڙا، جوان، ڇوڪر ۽ ننڍا وڏا، بنا ڪنھن سيڙھي سنڌي، صبح سانجھي، وقت ڪوقت اھي ڪارا کوپا چاڙھي ڦرنا ٿيا پيا وتن،خبر نه آھي ته ڇو؟ شايد اکين جي ڪچائي ڪري، اس کان بچاءَ لاءِ ٿا پائين.ڇالاءِ ته اڳ مائرون ٻار کي ننڍي ھوندي، ٻاروتڻ ۾ اٽي ۽ تيل سان مھٽي صفا ڪري، بدن کي چمڪيلو بڻائي، اکين ۾ سرمون پائي، سڄي بدن کي سوٽي، سڊول ٺاھي، دڪو کارائي، پينگھي ۾ سمھاري، ويھي لولي ڏينديون ھيون. سرمي جي ڪري، ٻار جي اک پڪي ٿيندي ھئي، دڪي ڪري ڦٽرو ٿيندو ھو ۽ تنجڻن ۽ ٻنڌڻن ڪري، بدن پوري بيھڪ ۾ رھندو ھو، تڏھين ٿيندو ھو ماءُ کي ٻار لاءِ پيار ۽ پريتڻو ۽ ٻار کي ماءُ لاءِ سڪ ۽ اڪير. ان ڪري ماءُ ديويءَ سمان ليکيل آھي ۽ ماءُ جي پيرن ۾ بھشت چيل آھي. پٽ به آگيا ڪاري ۽ فرمانبردار ھوندا ھئا، جي مائن مٿان سر ساھ صدقي ڪندا ھئا. اسان وٽان ته ھاءِ به وئي، ته ھوءَ به. اڄڪلھ ٻين ڳالھين سان سرمون به ويو، جنھن ڪري نظر جي عينڪ ۽ ڌوپ ڇانو جي چشمي جي ضرورت ٿي. پر ھي ڪھڙو غضب! جو ڪاري عينڪ صبح سانجھيءَ چڙھي پيئي ھجي! سو ڪنھن رھاڻ ۾ ھڪ صاحب کان پڇيو، ته سائين! اڃا ته سويل آھي، پوءِ ڇو ڪاري عينڪ لڳائي اٿو؟ مشڪي چيائين ته ” ڪاري عينڪ سان حسن وڌي ٿو“ سياھي باسفيدي نقش بندد، مگر انھن نين ڪٽاري ۽ چشم خماري تي ته پڙدا چڙھي ويا. اکيون جنھن کي شاھ صاحب ۽ ٻين شاعرن ھيٺين طرح ساراھيو آھي.
(۱) ” عقابيل اکين ۾ توکي تکا تير،
ساجن انھم سينڱ سين ڦٽيئي گھڻا فقير،
ٻيو م مارج مير، تنھنجو پھريون ئي پورو ٿيو.“
(۲) مومل کي مجاز جا اکين ۾ الماس،
نڪا عام نه خاص، جي ويا سي وڍئا.(شاھ)
(۳) کڻ سلوڻا نيڻ نرگس، نيم خوابي پرخمار،
نت نقاب اندر نماڻا، ناز پرور ڪيم ڪر.
(مصري شاھ)
(۴) وڌءِ چيري ۽ چچري، دل ھڻي پيڪان پنبڻين جا،
نه ڪيءِ ڪو خوف ۽ خطرو خداوند جي خدائيءَ جو.
شاعرن اکين جي آب ۾ باب ڀري ڇڏيا آھن، سي دفتر ته ڇٽا. ٻئي صاحب چيو،”اک جي پڪائي سکين ته ڪاري عينڪ پاءِ. سڀ ڪجھ ھڪ رنگو ڏسندين پوءِ جيڪي وڻيئي سو چو.“ اک آھي حيا ۽ مرم. ان تي پردا چڙھي ويا ته پوءِ سڀني طرفين خير. ٽين صاحب چيو ته ” ھنن گھرن گلابي نيڻن کي نظر نه لڳي.“ ان لاءِ ڪاري عينڪ پاتي اٿم. ڇو جو ھر ڪو ماڻھو سھڻي شيءِ ۾ نظر وجھندو آھي. سائين نظر ماري يا کاري يا گھر وھاري.
”اچھي صورت بھي کيا بري شيءِ ھي،
جس ني ڊالي نظر بري ڊالي.“
ان ڪري چشم بد کي دور ڪرڻ لاءِ ڪاري عينڪ پائيندو آھيان. اڄ ڪلھ ماڻھن ۾ قرب ڪونھي، ڪام آہ. محبت ڪونھي موھ آہ. پر اک ته اندر جو آئينو آھي. جيڪي به دماغي ڪيفيات ۽ دلي تاثرات آھن، سي سڀ ان مان ظاھر ٿا ٿين .
”کڻي نيڻ خمار مان ناز ڪيائون نظر“ (شاھ)
ڪيترن ماڻھن اک ڏيکارڻ سان ڪم ورتو آھي ۽ ڪيترن نيڻ ٽمائي، نماڻي صورت بڻائي ڪم ڪڍيو آھي. پوءِ ڇونه انجي ھر ڪنھن اشاري کان ڪم وٺجي. ڀلا ھن ملنگ کان ته پڇو، ته ھن ڪاري عينڪ ڇو پاتي آھي؟ ملنگ آواز تي بيھي رھيو. ھن جو دنيا جي دلبن ۽ دلبرين سان ڇا؟ ملنگ چيو ته بابا ” مان سڀ ڪا شيءِ ڪاري ٿو ڏسڻ گھران، ته متان کليلن اکين سان روح نه ريلو ڏي ۽ دل نه ڇڪي ڏي.“ مون چيومانس ته ” اھا ڳالھ به نه ٺھي. ٻاھرين اکين تي ڇو ٿو ايترو خيال ڪرين ۽ مغز مارين؟ تنھنجو ڪھڙو ڪم؟ ڪاري عينڪ ھجي ته ڇا، ڀوري ھجي ته ڇا، رنگ به رنگي ھجي ته ڇا! پر جي ھجي ته ڇا، نه ھجي ته ڇا. تون ته اھا اندر جي اک کول جنھن ۾ جنھن وقت به جھاتي پائين، ته جھڙو آھين، اھڙو پاڻ پسين. تون اندر جي اک تان ڪارو کوپو لاھي، آئينو بڻاءِ ته پوءِ،
”ھاري حق رکيج، سانڀارا ساھڙ جا،
خواب خيال خطرا، تن کي ترت ڏئيج،
اندر آئينو ڪري، پر ۾ سو پسيج،
انھم راھ رميج، ته مشاھدو ماڻئين.“
اتي ماڻھو اشارن ۾ ڳالھائڻ ۽ مشڪڻ لڳا ۽ مان ان خيال ۾ غرق ھوس ته ڀلا ڪاري عينڪ پائڻ جو ڪو ته سبب ھوندو. ڪو ٻڌائيم ته مھرباني.