جي نوٽن جو مينھن وسي ته
خير ماھيءَ جا لال پيا آھن، جن لاءِ ملڪ وسي پيو. ٻج کوٽي ڪانھي. پر گھڻو ڪري ۽ اڪثر ائين آھي. ڪلھي ڪانڌي به شل ڪو ٿئيس. اھڙو ماڻھو جنھن کي پئسو ناھي پلي، تنھن کي پل پل پيا پور پوندا. درياھ جي لھرن وانگر ھڪڙا پيا لھندا ۽ ٻيا پيا چڙھندا. حسرتن ۽ ارمانن جي ڪنن ۾ پيو ڦيريون پائيندو ۽ ٻڏندڙ ماڻھوءَ وانگر گاھي ھيٺ گاھي مٿي پيو ٿيندو. اھڙو ماڻھو ھڪڙي ڏينھن شوڪارو ڀري ٿڌو ساھ کڻي پيو چوي، ”ھاءِ! اڄ ڪو نوٽن جو مينھن وسي!“ ڪاملن چيو آھي ته ” ڪا مھل ڪنھن نه جھڙي “ ڪي گھڙيون مقبول ٿينديون آھن جن ۾ جيڪي گھر سو ملي، تنھنڪري ھميشہ ٻٽيھن ڏندن مان خير گھرجي ۽ سٺو ٻولجي. بس ھن جو چوڻ ڪو اگھي ويو جو جان ڏسي ته ٻاھر جھڙ ٿي ويو. ھي ويچارو اڳيئي کٽل، ڪنگال ۽ مفلس، سو سندس تمنائن جا ڦٽ ڦاٽي پيا، آرزوئن جا چاڪ چڪي پيا ۽ ارمانن جا ناسور رسي پيا. جھڙالو ھجي پئسي سان. پوءِ ته موالي ۽ مشتاق، ” گھرڙ گھوٽ تنھنجو اجھو تنھن جي اوٽ “ جي صدا ھڻي، ڏاڍيون پيتيون الوٽ ٿي پيا گھمن. يا ته ڪن وٽ وري دارون نڪري وڃن، ٻڪريون پيون سيخ ٿين ۽ طنبور پيا ڇڙن. سو ھي ويچارو اھڙو سمو ياد ڪري، ذري گھٽ ھوش کان نڪري ويو ۽ وات مان نڪتس:-
” زندگي گر اس شکل سي گذري غالب،
ھم بھي ڪيا ياد کرينگي، که خدا رکھتي تھي “
توبه! آدم جو ٻچڙو نه ڪوسي سھي نه ٿڌي.
” سردي سالم نه رھان، گرميءَ رھان گداز.“
ڀريو به روئي ته سکڻو به. چڱائي توڙي لڱائيءَ ۾ ڪي جو ڪي بڪي وھي. ڪفر ۽ اسلام جو سَنڌو ڪونه رکي. ھي ويچارو وٽ ويٺو کائي. ايترو ۾ خيال آيس، ته ڀلا نڪري ٻاھر ويھان. من ڪو نصيبن سھڻو لانگھائو ٿئي! من ڪو مٺو ۽ سريلو آواز ڪن تي پوي! ڪنھن نه ڪنھن نموني اندر جي اداسي دور ٿئي. ائين ڪندي ٻاھر آسمان ڏي نظر ڪري ته ڪڪر نوٽن جا ٺھي آيا آھن. اکيون مھٽي وري وري پيو ڏسي ته کيس دوکو ته نه ٿيون ڏين. بس! ڪڪر پيا ھلن، ڪي رپئي جي نوٽن جا، ڪي پنجين جا، ڪي ڏھين جا. مطلب ته ھر رقم جي نوٽن سان ڪڪر ڪڪوريل ڏسڻ ۾ پيا اچنس. ڀو کان ٻئي کان به نه پيو پڇي، متان ” چريو چريو “ ڪري چريو ڪري ڇڏينس. ماڻھو ھميشہ جي عادت موجب ” ڀيڄ مولا چاندي ڪا گولا “ پيا چون. ايتري ۾ ماڻھن جون رڙيون ٻڌائين. اڙي نوٽ! اڙي نوٽ! پوءِ ته ماڻھو، زالين مڙسين ۽ ٻارين ٻچين ٻاھر نڪري، قدرت جو ڪرشمو پيا ڏسن. کڙپيل پوڙھا به لٺ جي ٽيڪ تي ٻاھر اکين مٿان ھت ڏئي پيا ڏسن ۽ سائينءَ کي پيا ساراھين. مطلب ته ھر انسان ضروري غيرضروري ڪم ڇڏي، ھي نظارو بيھي پسڻ لڳو. ڇا جو رڌ پچاءُ، ڇا جو ھلڻ چلڻ، ڪم جو ٿيو ڀلو. ماڻھن جو رڙين مٿي رڙيون! اڙي اھو سو روپئي جي نوٽن وارو ڪڪر شل ھتي وسي، ته بک ڀڄي پوي! او خدا! ايڏانھن نه موڪل. اھي ڍاول اٿيئي. ڀريا پيا ڀربا. مطلب ته اک آسمان ۾، ۽ من مايا ۾. ڪڪرن جي چرپر تي ماڻھو به پيا ھلن. پوءِ ته ڪن انڌ ۾ کڏن تان ڪري عضوا ڀڃايا، ڪي کڏن ۾ ڪريا، ڪي کوھن ۾ گار ٿيا، ته ڪي وري ھوس جا بندا درياھ ۾ گھڙي پيا، ته متان اتي ڪو ڇڇڪو ڏيئي وجھي، ته ڪي جھٽي وٺون، ڪن پوتيون پٿاري وڌيون، ته ڪن ڌوتين جا پلو ويڪرا ڪيا. پر جيڪي ڪريا، ڌڪيا، ضربيا ۽ غوطن کائڻ ۾ رھيا، انھن جي دانھن ھيٺ دانھن مٿي لڳي ويئي. پر ٻڌي ڪير؟ ھر ڪو مايا ۾ مست. توبه! نفسانفسي لڳي ويئي. ڪو ڪنھن جو ڪونه ٿئي!
ايتري ۾ ٻُٽ لٿي، واءُ جو جھلڪو لڳو ۽ وس شروع ٿي. بس پوءِ ته ويتر ماڻھو تيارين ۾: ھاڻي ماڻھن کي اچي زوري دماغ ۾ ويٺي. سو ڪي بندوقون ڀرڻ لڳا، ڪي رائيفلون ڪڍي ويٺا، ڪي پستول تيار ڪري ويٺا، ٻيا وري لٺيون، لوڙھيون، ڪھاڙيون، ڏنڊا، ڌڪا، گھوٻاٽا ۽ سرون گڏ ڪندا رھيا. ھر ڪو پنھنجي حد ۾ مھاڏو ٺاھي بيٺو. شاھوڪار وري ماڻھن کي ڪي جو ڪي باسي ويٺا، چي ميان ڀلا اڌ تنھنجو اڌ منھنجو. تون ئي راضي ٿيءُ. ڪامورا قاعدا ۽ قانون جاچڻ لڳا، ته ڪيئن رستن ۽ گھٽين ۾ ڪريل نوٽ پنھنجا ڪريون يا سرڪار کي رسايون. زميندار مھاڳ جاچڻ لڳا، غريب ويچارا ڏسندا رھيا ته من انھن ڏائڻن جي اک کان بچي، من ڪو نيساري ۾ رھجي وڃي، شل ڪو موريءَ ۾ اٽڪي پوي! ڪو ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڪنھن کان کڻڻ وسري وڃي، ته ڪو ڏينھن پيٽ ڀري سکي سڻڀي، ستابي روٽي کائون. ھان! الله لوڪ مشڪندا رھيا! پوءِ سائين ٽولين جون ٽوليون نڪري پيون. بندوقن جا فير، ڏنڊن جي ڌم، ماڻھن جو ريھون ۽ ڪيھون، فرياد يا رسول الله! رس پير دستگير! واھگرو! ھري برھما! گھوڙا ڙي! الاڙي! وغيرہ!! ان سان گڏ لاشن جا ڍير ۽ رت جا ريلا، قيامت جو نظارو! سڀڪو پيو ڦلي وانگر ٽپي. ڪو ڪنھنجو ڪونه. ڦورن ماڻھن جا گھر اھڙا ٻھاريا، جو ڄڻ راتاھو اچي ويو. لڄون لڪائڻ، ننگ ناموس ڍڪڻ، پاڻ بچائڻ، ان مھيءَ لوڙ کي منھن ڏيڻ! ماڻھو الامان الامان ڪرڻ لڳا. ڏاڍو سو گابو! ڪٿان ويچاري سسي ڪڍي ته متان متان ٿي وڃي. اچيئي ٿي ڪنڙو ڀڄي پاسو ڪجانءِ. ڪن حاسدن حسد وچون کڻي تيلي ڏني. چي ڪو ڪونه کڻي، مايا اچڻي وڃڻي آھي. ڪڏھن ڪنھن جي ڪانھي. پئسي کي آھن پر ۽ پير، سو ڀل ته ڪنھن جو ڪونه ٿئي، سڙي خاڪ ٿي وڃي. ھاڻي ھڪ پاسي کان باھ، ٻئي پاسي کان قتل عام. ماھي پٺيان ماھو، ڄڻ بادشاہ گردي ٿي وئي. ڪنھن کي سرت ڪان! ڪنھن کي ھوش ڪون! تان جو باھ پنھنجو ڪم تمام ڪيو ۽ ماڻھن پنھنجو خاتمو ڪيو. پوءِ ڇا رھيو، جنھن تي وڙھيا ٿي.
مطلب ته اھو غريب ڪنھن کاري ھيٺان ويھي، اھو خونخوار ۽ خونريز نظارو ڏسندو رھيو، ۽ چوندو رھيو ته اي الله سائين! اسان جي زبان مان اھو ڪجھ چواءِ، جنھن ۾ پنھنجو۽ پرائو خير ھجي. اي الله سائين! تنھنجا رنگ نيارا آھن. تون انھيءَ مينھن جي ڦڙيءَ مان موتي ٺاھين، مھراڻ ڀرين، پٽن پٽ پھرائين، ماڻھن مٿان ڏولائي جا ڏينھن لاھين! اسان کي ڪھڙي مجال، جو تنھنجي ڪئيءَ ۾ درڪ ڏيون. خير مھر جو وسائين! آمين!!