نشو
” صبح سفر، اور شام سفر،
اس دنيا کا ھي نام سفر “
اڃا اٿئي نه، ته اٺ لڳي وڃن. ڏندڻ پاڻي ڪري چالو زماني جي فرض عين يعني ڏاڙھي لاھڻ مان واندو ٿي، چانھن جو ڍڪ پئبو ته گھڙيال ۾ ڏھ ڏسبا. بس، گاڏيءَ جو وقت ٿيو، مان به سھڪندو سھڪندو اچي اسٽيشن تي پھتس. ڇا ڏسان! ته ٽڪيٽ تي ماڻھن جي پيھ ۽ گپا گيھ لڳي پيئي آھي. جنگ ڪري سڀ ڪنھن ھنڌ ڪتر لڳي پيئي آھي، سو رڳو ھڪ ئي ماڻھو ٽڪيٽ پيو ڏئي. اھڙي ڀيڙ ۾ ٽڪيٽ ڪيئن وٺان؟ کيسي جو به خيال پيو ٿئيم. بابو صاحب به ڪو بنھ سست ۽ ڍرو ھو. ليکي ۾ اھڙو ڀڙ ھو، جو ڪنھن روپيو ڏنس ته ان کي اٺ ٽڪيٽون ٻي آني واريون ڏيئي چار آنا مٿان اڇلايائينس. ويٺو آڱرين تي حساب ڪري! ماڻھو ويچارا اڄ ڪلھ جي پڙھائي ڏسي پيا کلن ۽ وري رڙيون پيا ڪن. ”بابو صاحب! ٽڪيٽ ڏي، گاڏي ڇٽي ويندي.“ ” بابو صاحب ٻار ٻچا ساڻ آھن.“ ” او سھڻا، ٽڪيٽ ڏيوين.“ ٻڌم ته اندر چرپر ٿي. ھڪ ماڻھوءَ چيو ته ” سائين ڪرسيءَ جو نشو آھي! ٽڪي ٽين پئسين واري ڪين ٿو سڻي.“ ھڪڙي اڳتي وڌي چيو، ته ٻيلي ڏسانس ته! ڇا ڏسي! چتن چچريل، چپ ڊولا، نڪ بينو ۽ اکيون چنجھيون! رڙ نڪري ويس. چي، ” الله سائين جي ڪنڀر به جوارو لولو ٿپيو آھي.“ ماڻھن ۾ ٽھڪڙو مچي ويو. واھ ڙي نشا! ” ڪرسي پئي اليندي اي. “ مون سوچيو ته ڪرسيءَ جو نشو به ڪو نشو آھي، ڄڻ ته پاءُ گھنڊين جو يا دنگ دارونءَ جو چاڙھيون ويٺو آھي. اکين تي کيپ چڙھيل، لاٽ جي پرواھ ڪانه. ٻڌا ڇوڙائي ته ڇٽل ٻڌائي. سيٽيو ويٺو ھجي، اک ڇت ۾، ھٿ پتلون ۾. ڄڻ ته لھي اڀري اٿس ڦوڪ شوڪ ۽ آڪڙ: ڏاڙھي مڇون چٽ، ڀرون شاھ بچايون. ھان مڇون ماڪڙ يا مڇانگ. ڪو معتبر آيو ته ويٺي ھٿ ڏيندس، ڄڻ ته ڪرسيءَ سان سبيو پيو آھي. اھو آھي خمار جنھن ۾ سڪن گڏ آلا به سڙي وڃن. ادب ۽ اخلاق، سمجھ ۽ ساڃنھن ڪا وڃي ڪولين رھي. اھڙو ڇڙيو ويٺو ھوندو، جو ڄڻ گھران وڙھي آيو آھي. اھڙو جھڙو ڪو سنھون سڪو سامھون آيس، ته اڳين پوئين ڪسر ڪڍي ڇڏيندس. جئن چوندا آھن ته: ” يارن جون باھيون ٻارن مان ڪڍجن.“
مطلب ته اڳين ديون وانگر آدم بو، آدم بو پيو ڪندو.ھن بابو تي به اھو نشو غالب ھو. سو ماڻھن کي چھڙون پيو ڏئي. ريزو ڪونھي. ھي نوٽ پراڻو آھي. ھي روپيو ٻيو ڏي. ھي گاڏي ڇٽي وڃي ته اڪوئي ڇٽي وڃي. تنھن ۾ منھنجو ڇا؟ اھڙي مسافري ڇو ٿا ڪريو؟ بت کان بيزار، وڙھسون وڙھسون پيو ڪري. نيٺ رڙ ڪري سيڪنڊ ڪلاس جو نالو ڪن تي وڌومانس تڏھن ڪن ڦرڙايائين. پاسي، صاحب کي ٽڪيٽ وٺڻ ڏيو. خير سان ٽڪيٽ وٺي ھيٺ پلئٽفارم تي آيس. گاڏيءَ ۾ ڏسان، ته ھڪ ڀڪ خدا جي ويٺي آھي. سمجھيم ته گاڏيءَ ۾ پاسيرو ٿي لنگھيو ھوندو! ھڪ ڀوري مينھن ھئي. آواز ايڏو ڳرو ھوس، جو ڄڻ پاڏو ٿي ڍڪيو. ٻاھران ٻه چار ماڻھو حڪم جا بندا امر ۾ بيٺا ھوا. ھڪ کي ته اھڙي ڌمال ڪڍيائين جو لڙڪ ڪري پيس ۽ ٿڌو ساھ نڪري ويس. مونکي ان وقت مايا ۽ دولت جي نشي جو خيال دماغ ۾آيو. دولت عربي لفظ آھي جنھن جي معنيٰ آھي ڦرندڙ ۽ زماني جو انقلاب. ۽ مايا سنسڪرت لفظ آھي جنھن جي معنيٰ آھي ڌوڪو، فريب ۽ ڇل. انھيءَ مان ڏسجي ٿو ته ڌن ھڪ ڌپ ڇانو آھي.
” اقبال را چو قلب کني لا بقا شود. “ اقبال کي پٺيان پڙھبو ته ”لابقا“ پڙھيو ويندو. سياڻن ان کي کينھون سان مشابھت ڏني آھي. جئن کينھون ھڪ ھنڌ نٿو ٽڪي، تئن لڇمي به گھڙيءَ ھت گھڙيءَ ھت. ڪنھن سان نيبھ ڪان. چوندا آھن ته،
ميءَ خوردن و ھشيار نشستن سھل است-
چون بدولت برسي، مست نگر دي مردي.
شراب پي ڪري ھوشيار ٿي وھڻ سولو آھي، پر ڌنوان ٿي مست نه ٿيڻ مرد جو ڪم آھي.
دولتمند ھن نشي ۾ غريبن جو رت چوسي، پنھنجو ڀڀ ڀرين، ڪاڻيارن کي ڪٽي، ڪک ڪانا بڻائن. پاڻ اطلس ۽ ڪيمخواب پائين ته ولھن ويچارن کي ليڙن ۾ ليٽائين. پاڻ موٽرن ۾ سير ڪن، ته گھرجائن کي ھلائي ھلائي پيرن ۾ پٿون پوائين. پنھنجي ھر ھڪ اميد جا خالق ۽ مالڪ، پر بي واھن جون واھون بند ڪن ۽ اميدون خاڪ ڪن. ھي اھي آھن، جي ٽپري گيھ تي وياج تي وياج چاڙھي، ڳئون وٺن. سو ڏيئي ھزار لکائي وٺن. ھي اھي آھن جي گارين ۽ بدخلقي سان پيش اچڻ کان موشو ڪون ڪن. چوندا به ائين ته ھل، پڻھين ڏاڏنھن جي ڌراوت رکي آھي ڇا؟ ٽراکين اڳيان.” ھردو دنيادار جو پاھڻ کان به پري.“ پئسا ڪارا ٿيا سھندا پر ڪنھن پرميشور جي پياري کي پئسو ڏيڻ ٻرو پيو چڙھندن. ھي اھڙا ئي نردئي آھن، جو ” ڀر ۾ مري ڀاءُ، ته به ٻاجھ نه ٻرڙي کي پوي.“ وڏن وڏن لکيسرن وٽ ڪنھن چندي لاءِ وڃبو ته رقم چاڙھيندي ھٿ پيا ڏڪندن. ڏاڍي ميءِ ۽ مگر سان چوندا، ته ” ڀائي، دنيا ڪا اسان وٽ پاڻھي رڙھي ٿي اچي ڇا؟ اسان به رت پت ڏئي پيا آڻيون. “ چوندا آھن ته شاھوڪار اھو ٿي سگھندو جو کل کائي ۽ کل پھري. گذارو ڪندو کل ککڙيءَ تي، ته پھريندوکل جھڙو ٿلھو ڪپڙو. مطلب ته ان نشي ۾ جيڪي ڪن سو ٺھين ۽ ڦٻين. رڳو خدا نه ٿو ڪوٺي سگھجين. پنھنجا عيب پيا ڍڪين ۽ ڪارج پيا سڌ ڪرائين. سيٺ به گاڏيءَ ۾ مون اھڙو انگين اکرين ۽ آرين پارين ڏٺو.
گاڏي ڇٽي ھلي ته ٻيو ڪونه چڙھيو. مون سمجھيو ته وقت الائي ڪيئن ڪٽبو. ايتري ۾ منھن ورائي پڇيائين ته صاحب! اوھان ڪيڏانھن ويندا؟ چيم ته مان صاحب نه آھيان. صاحب پاڻ خدا آھي ۽ اسين سڀ انجا بندا. چيائين ته اھو مان سمجھان ٿو. پر دنيا جو صاحب سائين! مون چيو ته دنيا ۾ ڪن خاندانن ۾ زالن کي صاحب سڏيندا آھن. ٿورو مشڪيو، چيائين ته انھن جي ڳالھ نه پڇ. انھن ته ملڪ کي روليو آھي. اوھان ديوانن ته انھن جي دل وڌائي ڇڏي آھي. چي سٺي ساڙھي ھجي، ٽه انچو بوٽ گھرجي، سو به ھڪ نه پر درجن. نت نئين سج نئون. منھنجي نه پادشاھي ھجي ته انھن کي سڄو ڏينھن ڪم ۾ رنڀايان. ڪا ويسند نه ڏيان. بس انھن جو مرڪ آھي چڪي، چلھ، چرخو ۽ چادر مٿي لاءِ. ڇو سيٺ صاحب انھن ويچارين تي ڪاوڙيا آھيو؟ اھي ته دنيا ۾ مرد لاءِ راحت آھن. انھن ۾ مردن کان وڌيڪ سھن شڪتي آھي. اھي مرد جو نالو مٿي ٿيون ڪن ۽ ناماچار ٿيون وڌائن. حقيقي ڇورو ٻار اھو آھي، جنھن جي ماءُ مري وڃي ۽ نه پيءُ. ڇو جو ماءُ پورھيو ڪري پاڻ نه کائيندي پر پٽ کي کارائيندي ۽ پاليندي. مرد کي ڪھڙي پيئي آھي جو اھڙا خفا ڪري. مرد ڪھڙو به ٻاھران تتو ايندو، مايوس ايندو، ته به زال اھي منٽين ڪافور ڪري ڇڏيندس. انھن جي ڳالھائڻ ۽ ڇھڻ ۾ برقي اثر آھي. اھي جيڪي سور سھن ۽ سانڍي سگھن ٿيون، مرد تن جي پتيءَ ۾ به اچي نٿو سگھي. سيٺ صاحب اوھان شايد انھن جي خرچ ڏي ٿا ڏسو. ورايائين ته سچ سائين جنھن مھل اھي ٺڪ ٺڪ ڪري ھلن ٿيون، ته منھنجي سيني تي به ٺڪ ٺڪ ٿئي ٿي. ديوان اوھان کي پئسا ٿا ملن ٺالھي ٻڌا. سو اوھان کٽيءَ گھرئون ڇو. اسان ته نور نچوئي، ڪوڏي ڪوڏي ڪري ٿا گڏ ڪريون. اوھان وٽ نوڪر ھوندا. ھڪڙا رسوئي ٺاھيندا، ته ٻيا آڻيندا. ڪڏھن بيمار ٿيو ته زال جيڪر ڀر ۾ ويھڻ ته ٺھيو، پر جيڪر پاڻي به نه پياريوَ. اڄڪلھ جي ھوا آھي! اڳين سمين زالون مڙسن کي ناٿ ۽ سوامي ڪري سمجھنديون ھيون ۽ ھاڻي مڙس آھن جتيءَ جوڙي ڏيڻ وارا. چئجين ته ڪاوڙ ڇنڊي وري ويھي ميڪنديون. ڳوڙھا ته ڄڻ ڳنڍ ۾ ٻڌا پيا اٿن. اڙي سائين! انھن جا ڳوڙھا بنگال جو جادو آھن. سوين وڍ وجھندا، ترار نه وڍي، پر اھي وڍي تڪا تڪا ڪندا. انھن جا ڳوڙھا ھزار واعظن مقررن کان به وڌيڪ اثر ٿا رکن. جتي انھن جي ڳوڙھن ڪري دل نه ڀڄي، اتي ڪوبه ڪونه ٿو پھچي سگھي. انھن جا رڳو ڪوڙا ڳوڙھا به دليرن جي ڪمر جھڪايو وجھن. سائين! انھن وٽ ٻه نشا آھن، ھڪ حسن جو ۽ ٻيو ول ڇل جو. امير ، فقير، وڪيل ۽ وزير سڀ کٿا نه ٿا پورا پون، ۽ ڪنھن مھل سنت ۽ ساڌو به ڪري پون.
ھا سيٺ صاحب! ھر ھڪ ماڻھوءَ ۾ ڪونه ڪو نشو آھي. آفيسريءَ جو، شاھوڪاريءَ جو، حسن ۽ نزاڪت جو، ھنر ۽ فن جو، علم ۽ حڪمت جو ۽ فقيري ۽ درويشيءَ جو.
ايتري ۾ گاڏي اسٽيشن تي آئي ۽ مان موڪلائي لٿس. حڪمت جي نشي جي ڳالھ ياد پيم سا ھيٺ ڏيان ٿو. ديوجانس ڪلبي ھڪ وڏو فيلسوف ٿي گذريو آھي. ھڪ ڏينھن سڪندر پادشاھ جنھن کي عام طرح سڄي زمين جو پادشاھ ڪري چوندا آھن. سو پنھنجي وزير سان ھن حڪيم وٽ ملاقات لاءِ آيو. پادشاھ انجي سامھون اچي بيٺو. سڪندر اعظم سمجھيو ته حڪيم سندس تعظيم لاءِ اٿي بھندو پر ھن پرواہ به نه ڪئي. ھي حالت ڏسي، وزير چيو ته سڪندر اعظم، فاتح دنيا، اوھان سان ملڻ آيو آھي. حڪيم مٿو مٿي ڪري، مشڪي چيو ته جنھن سڪندر کي دنيا جي ھوس در در ڀٽڪائيندي ٿي رھي، سو به پادشاھ ڪري ڪوٺبو! نه ھو دنيا جو غلام آھي. ھنجا دلي جذبات ھنجي اختيار ۾ نه آھن تڏھن ته ھو ھنکي جتي تتي ۽ جيڏانھن ڪيڏانھن نچائيندا ٿا وتن. ھن جي دل جو اندر ڏسبو ته طرح طرح جي غلاميءَ جا نشان ملندا. بادشاھ مان آھيان، جو من وس ۾ آھي ۽ پنھنجي دل کي اختيار ۾ رکان ٿو. سڪندر ھن لاپرواہ حڪيم جي حالت ڏسي، سخت تعجب کاڌو. وزير چيو ته پادشاھ سلامت اوھان لاءِ سوکڙيون ۽ سوغاتون ۽ مال اسباب آندا آھن. اوھان اھي قبول ڪريو. ھن جواب ڏنو، ته مون وٽ سڀ ڪجھ آھي. مونکي ڪنھن به چيز جي ضرورت نه آھي. آخرڪار سڪندر نياز سان عرض ڪيو ته ڪا ڪار خدمت منھنجي لائق ھجي ته مان حاضر آھيان. حڪيم کلي، جواب ڏنو ته تون تڙڪي جي آڏو بيٺو آھين. ذرا پري ٿي بيھ، اس جھٽڻ ڏي. تنھنجي اھا خدمت بس آھي. سڪندر پڇيو ته ثواب ڪھڙي طرح حاصل ٿو ٿئي؟ ھن چيو ته خير جي ڪمن سان. ڇالاءِ ته توکي انھن جي لاءِ ايڏي طاقت آھي، جو جنھن جيتري رعيت کي ساري عمر ۾ ناممڪن آھي. ھي اھي آھن جي پڙھيا، ڪڙھيا ۽ ٺريا. باقي آفيسر ته رڳو پڙھيا ۽ نه پرجھيا.
” پڙھڻ پرجھڻ پاڻ ۾ وڏو فرق ڦير،
ڪاڏي منھن محبوب جو ڪاڏي اکر اير،
ساڻ سھائي سج جي ڇا موافق ٿيندو مير،
جن صحيح سڃاتو پير، روحل رات نه تن کي.“
پر ٻين نشن کان وري ولين ۽ درويشن جي ليءِ ۽ ميءِ الڳ آھي. ” جنھن ۾ نشو نينھن جو، سا ڪا ڪوٺي پٽ. “ اھي ماڻھو الستي نيھن ۾ اھڙا الوٽ ۽ اموٽ آھن، جو دنيا کي تڇ سمان ٿا سمجھن. اھڙي بيخوديءَ ۾ بيخود آھن جو ڪنھن ڏانھن اک کڻي به نه نھارين. ھي انھيءَ خمار ۾ چور ۽ مخمور آھن، جو موجودہ عالم جي ڪابه وٿ انھن کي سجاڳ ڪري نٿي سگھي. ھي جڏھن مراقبي ۾ ويھي، منھن مونن ۾ وجھي، محبوب حقيقي ۾ محو ٿا ٿين، تڏھن جھان جي اعليٰ ۾ اعليٰ قيمت واري شيءِ ۽ حسين ۾ حسين عورت به ھننکي ھرکائي نٿي سگھي. جئن شاھ عليه الرحمته نالي چيو ويو آھي.
” ڪاڪ نه جھليا ڪاپڙي، موھيا ڪنھن نه مال،
جي ڇورين ڏنا ڇال، ته به لاھوتي لنگھي ويا. “