براهوي ادبي سيمينار
زماني جي ترقي سان اسان جو ادب به ترقي ڏانهن وک وڌائي رهيو آهي. اڳ لوڪ شاعري ٿيندي هئي. جيڪا سينن ۾ محفوظ هئي. اڄ شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو مطلب ته هر صنف ۾ ڪتاب ڇپجن پيا. ان کان سواءِ ادبي محفلن جو به سنڌ بلوچستان جي ڪيترن هنڌن تي هڪ سٺي روايت اهي. انهن منجهه براهوئي ادبي سيمينار فريدآباد، اهم ڪردارادا ڪري رهيو آهي.
مان هر سال هن ادبي سيمينار ۾ شرڪت لاءِ ويندو آهيان. ڪڏهن ڪڏهن عبدالرزاق صابر، عبدالجبار يار، افضل مينگل، مير صلاح الدين مينگل، محترم نور محمد پروانه ٻيا ڪيئي ساٿي ساٿ هوندا آهن. سنڌ بلوچستان جا اديب ۽ شاعر جڏهن گڏجن ٿا ته براهوئي زبان ۽ ادب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪرڻ جو جذبو وڌي ٿو.
مونکي ياد آهي ته براهوئي ادبي سيمينار جي پهرين گڏجاڻي 12 جنوري 1990 ڏينهن براهوئي ادب جي عنوان سان منهنجي ليڪچر ذريعي شروع ٿي هن سيمينار شروع ڪرڻ بابت عبدالحميد انجم لکي ٿو:
“ سنڌ جا ادبي حلقا، براهوئي پبليڪيشن کي براهوئي ادب ۽ زبان لاءِ ترجمان ڄاڻن ٿا. آخرڪار براهوئي پبليڪيشن براهوئي ادب جي عظيم مفاد بابت هڪ وک وڌيڪ کنئي. فيصلو ٿيو ته جنوري 1990 جي مهيني ۾ براهوئي ادب جي ضرورتن جي ڪري دوستن کي گڏ ڪجي.”
اهڙي ريت پبليڪيشن جو صدر محترم ڊاڪٽر عبدالستار خان ۽ الحاج مير محمد صالح درد براهوئي 24 ڊسمبر 1989ع جي ڏينهن آيا. جنوري 1990ع ۾ ٿيندڙ سيمينار بابت جائزو ورتو. هن سيمينار لاءِ پبليڪيشن جي سيڪريٽري جوهر بروهي 25 دعوت ناما موڪليا. انهن مان سترهن عالم، اديب شريڪ ٿيا. جڏهن ته پبليڪيشن جي فيصلي مطابق ايندڙ سال جنوري 1991ع جي هن سيمينار لاءِ انشاءَ الله العزيز پنجاهه دعوت ناما جاري ڪبا. هي به فيصلو ٿيو ته سيمينار جو ٻيو حصو جولاءِ ڌاران بلوچستان ۾ ٿيندو. دوستن جي اتفاق راءِ سان هي سيمينار جنوري ۾ مقرر ڪيو ويو.
اسان جڏهن فريدآباد پهتاسين. نائين براهوئي ادبي سيمينار جي پهرين ويهڪ شروع هئي. براهوئي ۽ سنڌي اديب شاعر قلمڪار چڱي انداز ۾ سيمينار ۾ موجود هيا. اسان جڏهن سيمينار ۾ پهتاسين ته مير محمد صلاح الدين مينگل تقرير ڪري رهيو هو. اسان خاموشي سان ويهي رهياسين. هي پهرين نشست صبح ڏهين بجي شروع ٿي هئي. جنهن جي صدارت حاجي محمد شريف مينگل (مير صلاح الدين خان مينگل جي والد محترم) ڪئي. مهمان خاص عثمان بنگلزئي، اعزازي مهمان مير علي شير ناز۽ اسٽيج سيڪريٽري سرمد بروهي هيو. ويهڪ جو آغاز ڪلام پاڪ جي تلاوت سان ٿيو هو. عبدالڪبير اختر تلاوت ڪئي هئي. ان کان پوءِ جهلاوان جي مشهور گلوڪار عبدالڪريم لهڙي، حضرت محمد مصطفيٰ ﷺ جي شان شرف بابت نعت پيش ڪئي. ان وقت افضل مينگل جي ڪتاب“ چوٽولي” جي مهورت محمد عثمان کان ڪرائي ۽ ڪتاب بابت جناب عبدالقيوم سوسن براهوئي تبصرو به ڪيو هو.
“چوٽوي” افضل مينگل جو ترتيب ڌنل لوڪ شاعري جو سهڻو ڪتاب آهي. هن کان اڳ افضل مينگل جا ست ڪتاب لوڪ قصن ۽ لوڪ شاعري جا ڇپيا. جيڪي براهوئي ادب جو بي بها خزانو آهي. ان ريت1994ع ۾ ڇپجندڙ لوڪ شاعري جو ڪتاب “چوٽولي” سهڻي رنگ ۽ صورت ۾ لاجواب ڪتاب آهي. ڪتاب 160 صفحن تي پکڙيل آهي. هن ڪتاب بابت جناب جوهر بروهي لکي ٿو ته:
“ “چوٽوي” افضل مينگل جي ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي. جيڪو هن“ليلي مور” کان شروع ڪيو هيو. ان مان سمجهي سگهجي ٿو “چوٽولي” به پنهنجي ترتيب ۾ آخري ڪتاب ناهي، پر هن جو سلسلو اڳتي به هلندو.”
“چوٽولي” جي مهورت کان پوءِ قاضي حسن علي ساسولي اردو ۾ “سنڌ بلوچستان ڪي جغرافيائي و لساني روابط” جي عنوان سان مقالو پڙهيو. قاضي حسن علي جو هي مقالو سنڌ ۽ بلوچستان جي ويجهڙائپ، ماڻهن جي پاڻ ۾ ميل جول جوسهڻو نمونو پيش ڪيو. هونئن به قاضي حسن علي جو علائقو زيدي خضدار سنڌ بلچستان جي سرحد تي آهي. هن پنهنجي مقالي سان واقعي انصاف ڪيو.
هن نشست ۾ سنڌي اديب شاعر به موجود هيا. هن ويهڪ ۾ حسب روايت ضلع دادو جي سنڌي اديبن جي نمائندگي جو حق هر سال جيان ناظم منگي ادا ڪندي، مهمانن کي ڀليڪار چئي. سنڌي ۾ تقرير ڪندي سنڌي ادب بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا. مهمانن کي سنڌي ادب جي موجوده رفتار کان آگاهه ڪيو.
بلوچستان جي شاعرن اديبن طرفان مير صلاح الدين مينگل سنڌي اديبن جو شڪريو ادا ڪندي، براهوئي ادب جي موجوده رفتار کان ۽ براهوئي اڪيڊمي جي ڪم بابت معلوم ڪيو مير صلاح الدين جي تقرير سنڌي ۾ هئي. هن ويهڪ ۾ ويهارو کن سنڌي عالم ۽ اديب هيا ۽ سٺ کن براهوئي عالم ۽ اديب حصو وٺي رهيا هيا.
هيلوڪو سيمينار هر سال جي لحاظ کان وڌيڪ سهڻو نظر پيو اچي. جناب جوهر بروهي سيمينار جو منتظم اعليٰ آهي. سيمينار لاءِ هڪ وڏي پنڊال جو بندوبست ڪيو جنهن ۾ سيمينار جي ڪاروائي هلي رهي هئي.
هن ويهڪ جي هڪ قرارداد مطابق 1995 جو سال “براهوئي ڪتابن جي اشاعت جو سال” قرار ڏنو ويو. ۽ مير علي شير ناز اعلان ڪيو ته جولاءِ مهيني ۾ خضدار ۾ براهوئي ادبي سيمينار منعقد ٿيندو. ان ريت هي ويهڪ ڏيڍ بجي پڄاڻي کي پهتي.، جوهر بروهي سنڌي اجرڪ آڻي مير علي شير ناز کي پارايو ۽ اعلان ڪيائين ته دوستن علي شير ناز کي “ مير” جو لقب ڏنو آهي. ان ڪري اڄ کان مير علي شير ناز سندس نالو هوندو سڀن دوستن تاڙيون وڄائي خوشي جو اظهار ڪيو.
ان کان پوءِ جمع نماز ۽ ماني جو وقفو ٿيو. دوست وضو ڪري جامع مسجد ۾ نماز لاءِ آيا. مسجد ۾ جوهر بروهي سنڌي ۾ تقرير ڪري رهيو هيو. معلوم نه پيو ٿئي ته هي اهو شاعر آهي. جيڪو مشاعري ۾ محبوب جي زلفن ۽ ادائن کي ساراهي ٿو ۽ پوءِ پيش امام بڻجي منبر سنڀالي ٿو.
جوهر بروهي تنگ نظر مُلا ناهي بلڪ سٺو عالم آهي. جناب جوهر بروهي هڪ طرف فريدآباد ميهڙ جو سياسي، سماجي ڪارڪن آهي ته ٻئي طرف هڪ سٺو منتظم به آهي. فريدآباد شهر ۽ سندس مدرسو عربيه محمديه نالي مشهور آهي. جتي ٻارن کي ديني علم جو درس ڏنو وڃي ٿو. جوهر بروهي هسٽاريڪل سوسائٽي سب ڊويزن ميهڙجو چئرمين ساڳي وقت سنڌي علم ادب جو چڱو نالو آهي.
سيمينار جي ٻي نشست 4 بجه شروع ٿي. جنهن جي صدارت براهوئي اڪيڊمي جي صدر مير صلاح الدين مينگل ڪئي. مهمان خاص راقم الحروف عبدالقيوم بيدار ۽ اعزازي مهمان ڊاڪٽر داد محمد خادم هيو. اسٽيج سيڪريٽري جو منصب عبدالڪبير اخترسنڀاليو.
هن ويهڪ ۾ پروفيسر عبدالرزاق صابر تاج محمد تاجل جي شخصيت، شاعري بابت مقالو پيش ڪيو.هن پنهنجي مقالي ۾ لکيو.
“تاج محمد تاجل براهوئي زبان جو صوفي شاعر پنهنجو مَٽ پاڻ آهي. شاعري ۾ سندس مقابلو ڪوبه نه ٿو ڪري سگهي. هن کي هي مقام ان ڪري مليو جو براهوئي عارفانه شاعري گهٽ ڪئي وئي آهي. سندس شاعري جي ترتيب ايتري سونهن ڀري آهي جو هر ماڻهو متاثر ٿئي ٿو.
تاجل جي شاعري پڙهڻ ۽ پرکڻ سان هي ڳالهه سج جيان روشن اچي ٿي. ته هن جي سموري ڪلام ۾ پختگي رنگيني ۽ مٺاڻ نظر اچي ٿو. براهوئي کان سواءِ سنڌي سرائڪي شاعري به پنهنجي مٽ پاڻ آهي. سندس ڪلام جي مطالعي کان پوءِ هن کي رڳو شاعر نه پر هڪ مڪتبه فڪر چئجي ٿو
پروفيسر صابر جي علمي مقالي کان پوءِ هن ويهڪ جو ٻيو مقالو نذير احمد شاڪر “ نوري نصير خان شڪارپور ۾” جي عنوان سان پيش ڪيو. پوءِ ويهڪ جي اعزازي مهمان ڳالهائيندي چيو ته جناب صابر صاحب ۽ نذير احمد شاڪر جي مقالا تحقيقي ۽ علمي آهن. اسان کي ڪافي معلومات ملي.
ويهڪ جو مهمان خاص (عبدالقيوم بيدار) راقم الحروف پهنجي تقرير ۾ چيو ته پروفيسر صابر صاحب تاج محمد تاجل بابت پنهنجي مقالي ۾ محنت ۽ خلوص کان ڪم ورتو آهي. هن کان اڳ ڊاڪٽر عبدالرحمان براهوئي ۽ مير صلاح الدين مينگل جن تاج محمد تاجل بابت ڪم ڪيو هو. جنهن مان تاجل بابت ڪجهه معلومات ملي هئي. پر صابر صاحب پاڻ تاجل جي ڳوٺ وڃي تحقيق ڪري ان جي وارثن ۽ فقيرن وٽان تاجل جو ڪلام ريڪارڊ ڪيو ان ريت وڏو تحقيقي ڪم ٿيو.
نذير احمد شاڪر جي معلوماتي مقالي“ نوري نصير خان شڪارپور ۾” مان وڏي معلومات حاصل ٿي. ڪافي تحقيقي ۽ تاريخي مقالو آهي. جن کان اڳ تاريخ جي ڪتابن ۾ نوري نصير خان بابت بلوچستان هندستان ۽ افغانستان جا سفر پڙهيا هيا. پر اڄ پهريون ڀيرو ڄاڻ پئي ته نوري نصير خان شڪارپور به آيو. سهڻي ترتيب ۽ مضبوط حوالا ڏنا ويا آهن. هن چيو ته عملي طرح ڪم ڪجي! جنهن جي لاءِ تحقيق جي ضرورت آهي.
ذاتي مخالفت يا تنقيد براءِ تنقيد ڇڏي ڏجي. پر تنقيد تعمير لاءِ صحيح آهي.
آخر ۾ نشست جي صدر جناب صلاح الدين مينگل ڳالهائيندي چيو ته پروفيسر عبدالرزاق صابر ۽ نذير احمد شاڪر جا مقالا ڀرپور هيا. سنڌ ۾ براهوئي ادب لاءِ ڪم ڪندڙ مخلص ڪارڪن منجهان جوهر بروهي کان پوءِ نذير احمد شاڪر نظر اچي ٿو. جيڪي عملي طرح ڪم ڪري رهيا آهن.
صلاح الدين جي صدارتي تقرير کان پوءِ هي ويهڪ پڄاڻي کي پهتي.
سيمينار جا ساٿي سير تفريح سانگي نڪتا. ڪي ٻاهر آباد ٻنيون گهمڻ ويا. ته ڪي بازار هليا ويا.
رات جو ستين بجي ٽين نشست پروفيسر عبدالرزاق صابر جي صدارت ۾ شروع ٿي. مهمان خاص حسن علي ساسولي ۽ اعزازي مهمان گل شير هنين هيو. اسٽيج سيڪريٽري علي حسن بروهي هيو. جناب سوسن بروهي مقالو“ براهوئي نا اشاعتي اداره آک ” جي عنوان سان پيش ڪيو. مقالي ۾ مڪتب ايلم مستونگ، براهوئي اڪيڊمي، اداره ادب براهوئي ادبي سوسائٽي براهوئي آرٽ اڪيڊمي، براهوئي پبليڪيشن ۽ براهوئي جي سڀن ادارن جو تذڪرو ڪيو. جن براهوئي زبان ۾ اخبارون رسالا يا ڪتاب ڇپيا. هي مقالو ڀرپور علمي مقالو هيو. جيڪو مقالو نه پر هڪ ڪتاب به هيو. ڏيڍ ڪلاڪ ۾ هي مقالو اڌ تائين به نه پڙهجي سگهيو. ڊيگهه محسوس ڪندي سوسن براهوئي اختصار مان ڪم ورتو. ان وقت دوستن مشورو ڏنو ته هي مقالو جلد ڪتابي صورت ۾ اچڻ گهرجي. ۽ مقالي نگار اها ڳالهه قبول ڪئي.
سوسن براهوئي جي مقالي کان پوءِ گل شير هنين چيو ته جناب سوسن براهوئي جو مقالو تمام سهڻو مقالو آهي. هن مان ڪافي معلومات ملي. اهڙي ريت قاضي حسن علي ساسولي به مقالي کي ساراهيو.
هن موقعي تي پروفيسر عبدالرزاق صابر صاحب، پنهنجي صدارتي تقرر ۾ چيو ته سوسن براهوئي پنهنجي مقالي ۾ براهوئي اشاعتي ادارن جو بيان ڪيو. پر پوءِ به گهڻا ماڻهو اهڙا آهن. جن ڪنهن اداري بدران ذاتي طور ڪتاب ڇپايا. ۽ هو پنهنجي ذات ۾ ادارو هيا. ان ڪري انهن شخصيتن جو ذڪر اچڻ گهرجي. صابر صاحب چيو ته سوسن صاحب اسان جي ادب جو چمڪندڙ ستارو آهي. براهوئي استاد جي حيثيت ۾ سندس ذميواريون زبان جي ترقي لاءِ وڏيون آهن.
پروفيسر صابر صاحب جي تقرير کان پوءِ هي نشست پڄاڻي کي پهتي.
ماني ۽ نماز جي وقفي کان پوءِ گذريل سال جون ڪيسٽون ڏيکاريون ويون جيڪي راقم الحروف گذريل سال پاڪستان ٽيليويزن لاءِ ريڪارڊ ڪيون اهي پروگرام“ بولان رنگ” نيٽ ورڪ تي مون هلايا هيا. سارو پروگرام محترم جوهر بروهي جي فن ۽ شخصيت بابت هيو.
جوهر بروهي جي فن، شخصيت ۽ شاعري بابت محترم نور محمد پروانه، عبدالجبار يار، افضل گل جا انٽرويو هيا. هن پروگرام ۾ نالي وارن ڳائڻن عيد محمد علي ۽ عبدالڪريم لهڙي، جوهر بروهي جا شعر سازن تي ڳايا. ان کان سواءِ هن ريڪارڊنگ ۾ گذريل سال اٺين بروهي ادبي سيمينار جون جهلڪيون به ڏيکاريون ويون ۽ دوستن خوب پسند ڪيو
ان کان پوءِ چوٿين نشست شروع ٿي. جناب افضل گل بروهي “ سنڌو تهذيب” بابت ليڪچر ڏنو ۽ وي سي آر ذريعي موهن دڙو بابت ڊاڪومينٽري فلم به ڏيکاري ۽ سلائيڊن جي ذريعي موهن جي دڙن ۽ اتان نڪتل پراڻيون شيون ۽ ٿانو به ڏيکاريا. جن بابت افضل گل اسان کي ٻڌايو.
مهر ڳڙهه جي تهذيب ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا بلڪ پوري دنيا جي پراڻين تهذيبن۾ جدا حيثيت رکي ٿي. في الحال جيڪي آثار هٿ آيا، انهن منجهان ظاهر ٿو ٿئي ته انسان هتي پنج هزار سال (قبل مسيح) پنهنجي لاءِ گهر جوڙايا. اهي گهر ڪچين سرن سان جوڙيا ويا هيا. جن ۾ ڪوٺن سان گڏ ورانڊا به هيا. انهن ماڻهن جانور به پاليا جن ۾ ڏاند، ڍڳيون، مينهون هيون. انهن جانورن جون سلائيڊون به ڏيکاريون ويون. ان ريت موهن جو دڙو مان هٿ آيل ٿانون جون سلائيڊون به هيون ۽ پروفيسر افضل گل ان وقت انهن شين جي تاريخي اهميت بيان ڪندو رهيو.
افضل گل جي هن ليڪچر کان پوءِ پهرين ڏينهن وارا پروگرام پورا ٿيا. ۽ ساٿي آرام لئه پنهنجين پنهنجين جاين ڏانهن هليا ويا.
سيمينار جي ساٿين جي آرام ۽ سمهڻ لاءِ جوهر بروهي جي اوطاق کان سواءِ ميونسپل ڪميٽي فريدآباد جو دفتر ۽ ٻين جاين جو بندوبست هيو دوست ساري ڏينهن جا ٿڪل هجڻ ڪري پنهنجين جاين تي وڃي آرامي ٿيا.
ٻئي ڏينهن1هو علائقو پاڻي ٿي ويو آهي. مگر هن صورتحال به جناب جوهر بروهي ۽ انهن جي ڪارڪنن جي جذبن ۾ ماٺار نه آئي. هن سيمينار لاءِ ٻئي هنڌ بندوبست ڪيو.
صبح جي ناشتي کان پوءِ جناب صلاح الدين خان مينگل، جناب افضل مينگل، قاضي حسن علي ساسولي، حاجي محمد شريف مينگل ، عبدالصمد مينگل، مصلح الدين مينگل ۽ رياض احمد مينگل وارا موڪلائي هليا ويا ۽ ٻئي ڏينهن جي پروگرامن جو آغاز براهوئي ادبي اجلاس جي عنوان سان ڏهين بجي ٿيو.
اجلاس جي صدارت راقم الحروف (عبدالقيوم بيدار) ڪئي. مهمان خاص ڊاڪٽر علي احمد شاد هيو. اعزازي مهمان محمد اڪرم مينگل ۽ سردار احمد پندراڻي هيا. قاري عبدالله عادل قلندراني جي تلاوت ڪلام پاڪ سان ٿي ۽ غلام نبي بروهي نعت خواني ڪئي. ڪاروائي جناب ذوق بروهي هلائي.
اجلاس ۾ ٽن نقطن تي بحٿ ٿيو. جيڪي هن ريت آهن:
براهوئي ادبي ادارن جو رابطو هڪ ٻئي سان ڪونهي.
براهوئي اديب شاعر هڪ ٻئي سان رابطو نه ٿا رکن، سبب ڇا آهي؟
براهوئي ۾ معياري ادب جي تخليقي کوٽ جا سبب ڇا آهن؟
علمي تنقيد ۾ ذاتي پسند يا ناپسند رکيو وڃي ٿو ڇا؟
وڏي بحث کان پوءِ تجويزون فيصلا هن ريت ڪيا ويا.
الف: براهوئي شاعر پنهنجي پوسٽ ايڊريس ، فون نمبر جناب صابر صاحب کي ڏين “ايلم” ، “توار” يا ٻين رسالن ۾ ڇپائن. جيئن رابطي جي آساني رهي ياد رهي ته سيمينار ۾ آيل سڀن مهمان، عالمن جون ايڊريسون ۽ فون نمبر سيمينار جي طرفان مختلف ادارن کي موڪليا ويا.
ب: ايندڙ سيمينارن ۾ علمي ادبي تنظيمن کي به دعوت ڏني ويندي.
ج:براهوئي ادبي ادار پنهنجن پروگرامن جون رپورٽون راقم الحروف (عبدالقيوم بيدار) کي موڪلين ته هفت روزه ايلم مستونگ جي پنهنجي ڪالم ۾ ۽ جنگ ڪوئٽه جي ادبي صفحه جي پنهنجي ڪالم “ براهوئي حوال” ۾ شامل ڪري.
ٻي بجي براهوئي ادبي اجلاس پڄاڻي کي پهتو ماني جو دور هليو. ماني کائڻ کان پوءِ چانهن آئي. جڏهن ته هر نشست ۾ ٻه چار ڀيرا چانهن اچي پئي. جيئن مهمان چانهه به پيئن ۽ سيمينار مان به لطف حاصل ڪن. هن وقت وقفو ٿيو. دوست شهر گهمڻ ويا ته ڪي آباد ٻنين جي سير تي ويا.
ٽپهري شام وقت علائقي جي ڪائونسلر غلام مصطفيٰ چنا سيمينار ۾ آيل مهمانن جي اعزاز ۾ چانهه پارٽي ڏني. جناب غلام مصطفيٰ چنا سڀن اديبن، شاعرن کي ڀليڪار چئي.پنهنجي طرفان مهمان نوازي جو پورو حق ادا ڪيو.
مهمانن طرفان سردار محمد جان پندراني ميزبان جو ٿورو ادا ڪيو. اڌ ڪلاڪ کان پوءِ دوست سيمينار هنڌ تي پهتا ۽ ڇهين نشست شروع ٿي. نشست جي صدارت سوسن براهوئي صاحب ڪئي. مهمان خاص جناب افضل گل بروهي ۽ اعزازي مهمان ذوق بروهي هيا. اسٽيج سيڪريٽري جناب حيدربخش بسمل هيو. نشست ۾ جناب سيف الله سيف بروهي، جديد براهوئي نثر جي عنوان سان پنهنجو مقالو پيش ڪيو.
ان ريت سيمينار جي آخري ويهڪ اٺين بجي رات وقت شروع ٿي. صدارت سيف الله سيف ڪئي. مهمان خاص نذير احمد شاڪر ۽ اعزازي مهمان يارمحمد ساسولي هيو. اسٽيج سيڪريٽري غوث بخش شاهين بارازئي هيو. هن ويهڪ ۾ ڊاڪٽر داد محمد خادم براهوئي پنهنجو مقالو“ بروهي قوم جا حق” جي عنوان سان پيش ڪيو. ان کان پوءِ ڊاڪٽر شاد بروهي “ براهوئي ادب ۽ براهوئي قوم جو تصور” جي عنوان سان ليڪچر ڏنو. ان تي سوال جواب به ٿيا. ان ريت هي ويهڪ به پڄاڻي کي پهتي.
ماني ۽ نماز کان پوءِ سنڌي براهوئي مشاعرو ٿيو. مشاعري جي صدارت محترم عادل قلندراني ڪئي مهمان خاص غلام دستگير صابر اعزازي مهمان ظفر پندراني ۽ اسد الله اسد هيا. جڏهن ته اسٽيج سيڪريٽري احمد خان سرمد بروهي هيو.
مشاعري ۾ چوٽيهه شاعرن پنهنجا پنهنجا غزل نظم ٻڌايا. ان ريت هي مشاعرو رات جو هڪ بجي پڄاڻي کي پهتو. ۽ ان وقت سيمينار جي پڄاڻي جو اعلان ڪيو ويو. شاعري جي خاص ڳالهه ڊاڪٽر داد محمد خادم جي شعر تي هڪ سنڌي گرهه ٻَڌي ته ماڻهن ۾ٽهڪ پئجي ويا ۽ محفل زعفران بڻجي وئي.
نائين براهوئي ادبي سيمينار فريدآباد جي منتظم ۽ براهوئي زبان جي نامياري عالم، اديب ۽ شاعر مولانا عبدالقيوم جوهر بروهي چيو ته هڪ عرصي کان فريدآباد ۾ نائين براهوئي ادبي سيمينار جو ڪم شروع ڪيو مون سان گڏ سيمينار جي رضاڪارن رات ڏينهن محنت سان پنڊال ٺاهيو ۽ سيمينار جي جاءِ جوڙي. خاص طورناز آرٽ جو ٺاهيل بينر سهڻي مونوگرام سهڻا رنگ لائي ڇڏيا. ٻئي طرف ڇهن زبانن براهوئي، اردو، عربي، سنڌي، بلوچي ۽ انگريزي ۾ ڀليڪار جو بينر لاڳيو ويو.
سيمينار ۾ آيل مهمانن جي ترتيب هن طرح آهي:
مان پروفيسر عبدالرزاق صابر ۽ حميد اختر تيرهين تاريخ منجهند ٻارهين بجي سيمينار ۾ پهتاسين. اسان کان اڳ ۾ هيٺيان اديب شاعر آيل هيا.
• محترم قاضي حسن علي ساسولي
• جناب منصور علي ساسولي خضدار
• جناب اقرار احمد بروهي نصير آباد
• جناب محمد عثمان بنگلزئي قلات
• جناب افضل گل مينگل ڪوئيٽه
• مير صلاح الدين مينگل ڪوئيٽه
• الحاج محمد شريف مينگل ڪوئيٽه
• جناب عبدالصمد مينگل ڪوئيٽه
• جناب مصلح الدين مينگل ڪوئيٽه
• رياض الدين خان مينگل ڪوئيٽه
• جناب اسد الله اسد شهدادڪوٽ
• جناب سوسن براهوئي ڪوئيٽه
• جناب نذير احمد شاڪر ڳڙهي ياسين
• ڊاڪٽر داد محمد خادم جيڪب آباد
• جناب علي حسن بروهي ڳڙهي ياسين
• جناب حيدربخش بسمل قمبر
• جناب خدا بخش قمبر
• جناب نور محمد بروهي ڪوئٽه
• جناب عبدالرسول بروهي ڪانڪ
• جناب عبدالحميد منصور خضدار
• جناب غلام نبي بروهي خضدار
• جناب عبدالڪريم لهڙي خضدار
• جناب گل شير هنين بروهي ڳڙهي خيرو
• جناب عبدالمالڪ صابر خضدار
• مير علي شير ناز بروهي خضدار
• جناب غوث بخش شاهين قلات
• جناب شير علي بروهي نواب شاهه
• جناب عبدالغني ساسولي نواب شاهه
• جناب ذوق براهوئي خضدار
• جناب محمد ابراهيم شهزاد خضدار
• جناب محمد قاسم خضدار
• جناب اختيار علي اختر بروهي نصير آباد
• جناب محمد ظفر پندراني اوسته محمد
• جناب يار محمد ساسولي اوسته محمد
• سردار محمد جان پندارني
اسان کان پوءِ جيڪي اديب ۽ شاعر سيمينار ۾ پهتا
جناب افضل گل بروهي لاڙڪاڻو
جناب عيوض ناز مستونگ
جناب بيدل بروهي راڌڻ
جناب امان الله شاد نال
جناب علي احمد شاد حيدرآباد
جناب عبدالله عادل قلندراني خضدار
جناب سيف الله سيف ڪرد گاپ
جناب غلام دستگير صابر نوشڪي
جناب محمد اڪرم مينگل نوشڪي
جناب لياقت بلوچ نوشڪي
جناب جميل احمد نوشڪي
جناب محرم علي سرمستاڻي قمبر
هنن کان سواءِ جيڪي سنڌي اديب شريڪ ٿيا. انهن جا نالا هن ريت آهن.
جناب علي دوست عاجز فريدآباد
جناب ناظم منگي
جناب محبوب ڏيپر ميهڙ
جناب سرويچ سومرو ٿرڙي محبت
جناب عبدالرحمان سومرو ٿرڙي محبت
جناب ڌڻي بخش فدا ٿرڙي محبت
جناب غلام حسين ٿرڙي محبت
جناب سيد معصوم علي شاهه بخاري راڌڻ
جناب فرمان چانڊيو عالي وال
جناب سلطان رضا عالي وال
جناب انور چانڊيو عالي وال
جناب سيد قاسم علي شاهه ميهڙ
جناب اياز لاکير
جناب شفيق احمد ميهڙ
نائين بروهي سيمينار جي رضا ڪارن جنهن خلوص سان ڪم ڪيو. سندن رات ڏينهن جي خدمت ۽ محبت سوين رنگ ارپيا. جڏهن 14 جنوري 1995ع جي اڌ رات کان صبح جو نائين بجي تائين مينهن وسڻ باوجود سيمينار اصل متاثر نه ٿيو سيمينار جي رضا ڪارن هن اوکي گهڙي وقت صبر ۽ تحمل، مرڪندڙ پيشاني ۽ خوشي سان سيمينار کي ڪاميابي سان هلايو. انهن رضاڪارن جا نالا هن ريت آهن:
عبدالحميد انجم
احمد خان سرمد بروهي
عبدالڪبير اختر بروهي
حاجي محمد پريل ساسولي
محبوب خان باجوئي
محمد عيسيٰ جوش
حاڪم علي ساسولي
علي عباس لهڙي
رشيد احمد بروهي
بشير احمد بروهي
محمند صالح بروهي
عبدالڪريم نادر ۽ علي شير ناز فريدآباد
ڪافي مصروفيت هوندي مير عبدالحق بروهي دادو کان ڪجهه وقت لاءِ سيمينار ۾ آيو جيڪو سيمينار جي ميزبانن منجهان هڪ آهي. ڊاڪٽر عبدالستار خان بروهي ڪراچي ويل هو. سو سيمينار ۾ اچي نه سگهيو. ۽ عبدالجبار يار به سنڌ ۾ هيو سرڪاري مصروفتين جي ڪري نه اچي سگهيو. جڏهن ته ڪوئٽه ۾ مونکي تاڪيد ڪيو هيائين ته صابر صاحب کي ساڻ ڪري سيمينار ۾ ضرور ايندا. مان به پنهنجن ڪمن کان واندو ٿي توهان وٽ سيمينار ۾ پهچي ويندس. پوءِ خبر ناهي عبدالجبار يار ڇو نه آيو؟ هنن کان سواءِ محمد بچل ٻگهيو جيڪو بورچي جي حيثيت ۾ ۽ لشڪر خان به مهمانن جي خدمت لاءِ ڏينهن رات موجود هيا.
بروهي ادبي سيمينار جي منتظم اعليٰ محترم جوهر بروهي کي لک مبارڪون هجن جو فريدآباد جهڙي ننڍي شهر ۾ ههڙو ڪامياب سيمينار ڪرائي ٿو. سندس همت جذبو ۽ محبت قابل تعريف آهي.
ٽي چار ڏينهن ڏيڍ سو کن ماڻهن جي رهڻ ۽ کاڌي جو بندوبست سولو ڪم ڪونهي. صبح جا ناشتو به پر تڪلف هوندو آهي. جنهن ۾ بيدا، حلوو،پٽاٽا، چپس اڦراٽي سان گڏ سيون ته انهن کان سواءِ بسڪوٽ به هوندا آهن. رات ڏينهن جي ماني ۾ گوشت، چانور، ساڳ، پلي، مڇي به هوندي آهي. اهڙو بندوبست شادين ۾ ڪونه هوندو آهي. ڪارڪن به هر وقت خدمت لاءِ هٿ ٻڌيو بيٺا هوندا آهن. هر اڌ ڪلاڪ کان پوءِ مهمانن لاءِ چانهه جو به بندوبست هوندو آهي. پرهيز رکندڙ مهمانن لاءِ ماني جو بندوبست جدا هوندو آهي.
ڪامياب سيمينار جي پڄاڻي کان پوءِ 15 جنوري جي صبح ڏهين بجي مان عبدالرزاق صابر ۽ حميد اختر پنهنجي ننڍڙي ڪار ۾ جوهر بروهي جي ڳوٺ فريدآباد مان نڪتاسين رستي ۾ گپ به هئي. دل مَن هڻندي ان نئين مان نڪتاسين جو ڪجهه مهينا اڳ عبدالجبار يار ٻيڙي جي ذريعي جوهر بروهي جي ڳوٺ آيو هيو. عبدالرزاق صابر چيو ته هي ننڍڙي ڪار مشڪل آجو ٽپي وڃي! پر الله جو نالو وٺي گاڏي گپ ۾ آندي. گپ ۽ کڏن کان ٽپي نئين مان ٽپائي آندي. ڪابه تڪليف ڪانه ٿي. پر ڪار مٽي ۾ ڀرجي وئي. رب ڪريم جو شڪر ڪيوسين. جڏهن ته اسان کان اڳ قاضي حسن علي ساسولي جي ٽوياٽا پڪ اپ هن گپ ۾ ڦاٿي. ۽ مير صلاح الدين مينگل محنت سان ڪڍي. ان جي مقابلي ۾ منهنجي ننڍي سوزوڪي ڪار ٻار واري حيثيت رکي پئي. شايد منهنجي ڪار به هي ڳالهه ڪٿان ٻڌي هئي. اڄوڪي دور ۾ ننڍا وڏن کان ٻه وکون اڳتي آهن. هن جي همت هئي. جنهن هار نه کاڌي.
اسان ميهڙ لاءِ روانا ٿياسين. فريدآباد ميهڙ کان 22 ڪلوميٽر پري آهي. ميهڙ ۾ آياسين. ڪافي رش هئي. ڇو ته ميهڙ وڏو ڪاروباري شهر آهي. هي شهر ميندي جي ڪري گهڻو مشهور آهي. هده ڪوئٽه جو مشهور واپاري عبدالصمد ۽ سندس ڀاءُ عبداالمنان ميهڙ ۾ دوڪان هلائن ٿا. ۽ عبدالصمد ميهڙ جي ميندي پنهنجي دوڪان ۾ آڻي کپائن ٿا. ميندي تمام سٺي آهي ته هتي ميهڙ جي ميندي “صمد ميندي” جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. ڪوئٽه کان سواءِ مستونگ، قلات، ڪانڪ، دولئي، پشين چمن جا ماڻهو هتي اچي ميندي خريد ڪن ٿا.
هن کان سواءِ ميهڙ جي مٺائي “ مائو”به مشهور آهي. بقول جوهر بروهي ته هي مٺائي مڻن پيرو وڪرو ٿئي ٿي.
ان کان سواءِ ميهڙ علمي ادبي شهر به آهي. هتي ڪيئي ادارا آهن جن ۾ بزم اڪبر ميهڙ، بزم لطيف ميهڙ، بزم گرامي ميهڙ، سنڌي ادبي سنگت، مهراڻ ادبي سنگت ۽ بزم حيدري نمايان ڪارنامن جي ڄاتل سڃاتل آهن.
ڪجهه سال اڳ يعني 14 جنوري 1991ع جي ڏينهن اسان براهوئي ادبي سيمينار ۾ آياسين ته علائقه جي فعال ادبي تنظيم بزم لطيف طرفان ميهڙ ۾ سنڌي براهوئي مشاعرو ٿيو. هي دوست هر سال براهوئي ادبي سيمينار جي دوستن جي ڀليڪار لاءِ فريدآباد ايندا آهن ۽ سڀن مهمانن کي ميهڙ دعوت ڪري وٺي ويندا آهن هي سندن محبت جي نشاني آهي. هنن سائين ۾ سائين ناظم منگي، محبوب ڏيپر، انور جوکيو، خليل لاکير، رفيق ايري، اياز لاکير، سرويچ سومرو، سيد قاسم علي شاهه، ظفر لاکير ۽ فدا سومرو قابل ذڪر آهن.
ميهڙ شهر سنڌ جي پراڻي تاريخ ۾ باغبان ٽڳڙ چئجي ٿو. دادو شهر به باغبان جي حد ۾ آهي. ان باغبان ۾ دادو کان ٻارهن ڪلوميٽر ميهڙ روڊ تي مخدوم بلاول سنڌ جي آزادي جي تحريڪ ۾ مغل سرڪار خلاف جدوجهد ڪئي، جنهن جو بنياد شاهه عنايت جهوڪ واري رکيو. آخر مخدوم بلاول کي هڪ سازش سان شهيد ڪيو ويو. مخدوم بلاول عالم جي حيثيت ۾ دين جي تبليغ ڪئي. سندس ڪجهه مذهبي ۽ فقہ بابت ڪتاب سنڌي ۾ ڇپيا.
هي ته هيو ميهڙ جو هڪ تاريخي پس منظر: اسان هوريان هوريان ميهڙ جي بازار مان روانا ٿياسون ۽ سيوهڻ ڏي هلياسون. رستي تي ٻنهي پاسن ۾ ساوڪ هئي. ڪافي سهڻو نظارو هيو. ڇو ته اسان بلوچستان وارا جڏهن بلوچستان ۾ سفر ڪريون ٿا ته ميلن جا ميل اسان جي آس پاس يا ته خشڪ جبل يا سڪل صحرا آهي. پر جڏهن سنڌ پنجاب اچڻ ٿئي ٿوته هر طرف ساوڪ نظر اچي ٿي. مون ۽ عبدالرزاق صابر ساوڪ بابت ڳالهايو ٿي ته هن علائقن ۾ الله تعاليٰ پاڻي ڏنو آهي. هتي نهرون آهن پاڻي جا واهه به آهن انڪري ساوڪ جام آهي. ان جي مقابلي ۾ بلوچستان اندر پاڻي گهٽ آهي. جيڪڏهن بلوچستان ۾ پاڻي هجي ها ته ان جون زمينون به سرسبز آباد هجن ها بهرحال هي به اسان جو ملڪ آهي. اسان جي سرزمين سنڌ هجي يا پنجاب، سرحد هجي يا بلوچستان، سڀ اسان لاءِ جنت جو نظارو رکن ٿا. هر صوبي جي زبان، رسم، ثقافت يا اٿڻي ويهڻي جدا نه آهي. پر هنن جا گڏيل طور وارث اسان آهيون.
اسان آهستي هلي رهيا هياسون. رستي۾ ڪٿي ڪٿي پوليس يا رينجرس وارا هر گاڏي جي تلاشي وٺن پيا گاڏي جا ڪاغذ لائسنس ۽ گاڏي جو نمبر چيڪ ڪن پيا. مون وٽ وي آءِ پي جو سرڪاري ڪارڊ هيو. اهو ڏيکارڻ سان سلوٽ ڪري روانو ڪن پيا. ان ريت ڪافي وقت بچي ويو. دادو شهر کي ويجها وياسون اتي ٻه رستا اچن ٿا. هڪ دادوشهر ته ٻيو موري طرف وڃي پيو. اسان رستو ڀلجي هلياسون ۽ موري جو رستو ورتو. ٿوري پنڌ کان پوءِ احساس ٿيو ته هي دادو جو رستو ناهي. ٽريڪٽر واري کان پڇيوسين اسان کي دادو وڃڻو آهي.
هن مرڪي چيو ته شايد توهان ٻاهريان ماڻهو آهيو. هاڻي پوئتي وڃو ۽ جتي ٻه رستا اچن ٿا اتي پوليس چوڪي آهي. اتان پڇا ڪريو! اسان پوليس چوڪي وٽ موٽي آياسين. پڇڻ بنا دادو جو رستو ورتو. دادو ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي. هن شهر جي خصوصيت هي به آهي ته سنڌ جي جڳ مشهور شاعر استاد بخاري جو شهر آهي. سنڌ جو مشهور پهاڪو آهي ته،“ دادو ۾ جادو” مطلب ته هي شهر عشق محبت ۾ به مشهور آهي.
دادو کان ڏهه ميل اڳتي رستي ڪناري خداآباد ۾ هڪ سهڻي ۽ تاريخي مسجد ٺهيل آهي. هي شهر ميان يار محمد آباد ڪيو. هي مسجد ان جي پٽ نور محمد ڪلهوڙي ٺهرائي. مسجد اڍائي سو سال اڳ ٺهرائي وئي. سهڻي نقش نگار سان ٺهرايل هي مسجد گذريل وقت جي عظمت جي ترجمان آهي. دروازن ۽ ديوارن تي ڪاشيگري گلڪاري جا سهڻا نمونا پسجن ٿا. هن مسجد جي سونهن پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هن جي ديوارن جي موڪر ڏهه فوٽ کن ٿئي ٿي. هاڻي هي مسجد محڪمه آثار قديمه جي حوالي آهي ۽ مرمت جو ڪم به جاري آهي.
خداآباد شهر انڊس هاءِ وي جي ڀر ۾ دادو ۽ سيوهڻ جي وچ ۾ آباد آهي سنڌ جي آڳاٽي تاريخ ۾ ڪلهوڙا دور جو دارالحڪومت هيو هن شهر کان لنگهي اسان سيوهڻ پهتاسون.