سکر
درياهه سنڌ وٽ آباد سنڌ جو تاريخي شهر سکر، جيڪو سکر بيراج، مير معصوم شاهه جو منارو، مغلن جي دور ۾ ٺهيل مسجد منزل گاهه ۽ تجارتي منڊي هجڻ جي ڪري مشهور آهي. هي شهر سنڌ جي تهذيب، ثقافت ۽ تاريخ جو ترجمان آهي. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ پراڻو بکر جوقلعو به هن شهر جي تاريخ ۾ وڏو نالو آهي، اهڙي ريت لئنسڊائون پل ۽ گول پل به سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ ٺهيل آهي. ان جو هڪ سهڻو نظارو آهي. هڪ طرف ريل لاءِ پل ٺهيل آهي. ٻئي طرف گاڏين جي اچڻ وڃڻ جو رستو آهي. لوڪ ڪٿا آهي ته هن پل کي ٺاهڻ ان دور جي ڪاريگرن ۽ هنرمندن جو وڏي مستري جڏهن هي پل جوڙي تيار ڪئي ته ان جا هٿ ڪپي کيس درياهه ۾ اڇلايو ويو.
سکر شهر تاريخي لحاظ کان پاڪستان جي پراڻن شهرن مان ڳڻجي ٿو. خاص طور معصوم شاهه جو منارو، جيڪو ڊگهي شڪل گول گول مٿي ڳاڙهين سرن سان ٺاهيو ويو. منارو سو فوٽ مٿي آهي ۽ وچ ۾ اچڻ وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون ٺهيل آهن. مناري جي مٿان سڄي سکر جو نظارو ڏاڍو خوبصورت لڳي ٿو. مٽي لوهه جو پڃرو لڳل آهي. جيئن ڏسڻ وارا هيٺ نه ڪري.
مناري جي دروازي تي هڪ ڪتبي تي تعمير جو سال لکيل آهي. هي منارو 1002 هجري مطابق 1593/94 ۾ ٺهڻ شروع ٿيو. ۽ 1013 هجري مطابق1604 ۾ تيار ٿيو. اهو منارو اڄ به صحيح سلامت آهي. پري کان ماڻهو ان کي ڏسڻ اچن ٿا. هتي معصوم شاهه جي تربت به ملي. ان سان گڏ ٻين جون به قبرون آهن.
سکر هڪ واپاري شهر طور ڪافي مشهور آهي. ان کان سواءِ سکر جيل به مشهور آهي. هتي بلوچستان جي ستن شهيدن مان ڇهن کي 15 جولاءِ 1960ع ۾ ڦاسي ڏني وئي. جن جا نالا: مير بهاول خان، مير بٽي خان، مير غلام رسول خان، مير مستي خان، امير ولي محمد خان ۽ مير جلال خان آهن.
سکر گهمڻ وقت پروفيسر عبدالرزاق صابرڪافي خوش هيو. هن جو سکر سان گهڻو واسطو رهيو آهي. 1980 کان 1982 جي سالن ۾ هر سال بصرن جي سيزن ۾ هتي اچي واپار ڪندو هيو ۽ هتان بصر يا پٽاٽا وٺي پاڪستان جي وڏين مارڪيٽن تائين پهچائيندو هيو.
هتي سکر ۾ گهنٽا گهر وٽ سندس ٻه دوست غلام محمد قمبراني ۽ محمد يوسف شاهواني رهن ٿا. پروفيسر عبدالرزاق صابر انهن کي ڳوليو. اوچتو محمد يوسف شاهواڻي سان ملاقات ٿي. صابر صاحب کي ڏسي ڪافي خوش ٿيو. پراڻي وقت کي ياد ڪري هن ڪچهري پئي ڪئي. محمد يوسف منهنجو به پراڻو واقف هيو.مون سان به حال احوال ڪيا. اتي هوٽل تي چانهه پيتي. چانهه کانپوءِ يوسف شاهواني اسان کي هڪ اهڙي هوٽل تي ماني کارائڻ وٺي هليو. جتي اڳ ۾ هو عبدالرزاق صابر اتي وڃي ماني کائيندا هيا. پراڻي وقت جون يادون هڪ ڀيرو وري تازيون ٿيون.
ماني کائڻ کان پوءِ اسان پنهنجي هوٽل ۾ اچي آرامي ٿياسين. هن هوٽل ۾ صابر صاحب واپار واري زماني ۾ گهڻو رهندو هيو. اسان گاڏي هوٽل آڏو بيهاري. صبح جو محمد يوسف وري آيو. اسان کي ناشتو ڪرايو. ان کان پوءِ بازار وڃي ڪجهه خريداري ڪئي. منجهند وقت سکر کان ڪوئٽه لاءِ روانا ٿياسين.
جڏهن اسان ڪوئٽه مان روانا ٿيا هياسين ته اسان جو پروگرام هيو ته ڪجهه ڏينهن لاءِ رحيم يار خان وينداسين. جتي پروفيسر صابر صاحب جي ننڍپڻ جو دوست ۽ اڄ ڪلهه ناميارو قلمڪار ۽ اداره تحقيق تذڪره، تاريخ پاڪستان جو سيڪريٽري جنرل پرويز الحسن صادق جي دعوت هئي ۽رحيم يار خان به گهمڻو هيو. پر حميداختر جي انٽرويو جي سبب موٽڻو پيو.
هڪ ارادو هي به هيو ته ريل يا ڪوچ ۾ حميداختر کي ڪوئٽه موڪليون ۽ اسان رحيم يار خان جناب پرويز احسن صادق ڏانهن وڃون! پوءِ هي خيال آيو ته حميد اختر هڪ نوجوان آهي متان سوچي ته ابو ۽ ابي جو دوست مونکي اڪيلو ڇڏي هليا ويا. انڪري ڪوئٽه موٽڻ طئي ٿي ويو.
اسان گهڙي پل شڪارپور ۾ به ترسياسين بازار گهمياسين ۽ شڪارپور جي مشهور اچار (کٽاڻ) خريد ڪئي جو مٿان رمضان شريف اچي پيو. اسان کٽاڻ جي دڪان تي هياسين ته گل شير هنين ملي ويو. ساڻس حال احوال کان پوءِ اسان شڪارپور مان هلياسين. جيڪب آباد جي وچان گذرندي، مينهن جي ڇيڻن جي بدبوءِ جي ڳالهه هلي. ڇو ته شهر ۾ صفائي جو خاص انتظام ڪونهي. حالانڪ سنڌ بلوچستان جي وچ ۾ اڏيل هن شهر جي جدا حيثيت ۽ تاريخ آهي.
جيڪب آباد کان پوءِ اسان بلوچستان جي حدن ۾ داخل ٿياسين.ڪڇي جي بيابانن مان گذرندي گذريل دور جون ڳالهيون ڪندا. بولان جي اڳ تي ڍاڍر ۾ پهتاسين اتي وري به سب انجنيئر ٽڪري خليل احمد جي چانهه پي بولان جا وروڪڙ اُڪري دشت جي صحرا مان گاڏي ڊوڙائيندي رات جو يارهين بجي خير و خوشي سان ڪوئٽه پهتاسن. اهڙي ريت هن سفر جو ڪجهه ڏينهن اڳ سرد صبح جو شروع ٿيو وري ٿڌي رات وقت پورو ٿيو.
***************************