هو دودي سومري جو تسلسل هو: شهيد مظفر ڀٽو
اهو ڪنهن به نه ٿي ڄاتو ته سيد جي پيروڪارن کي تاريخ گانڌيءَ جي لٺ بجاءِ سڀاش چندر بوس جي ڍنگ طرف وٺي ويندي. انهيءَ ڍنگ ۽ رنگ جي تضاد ۾ قومي تحريڪ پنهنجون صفون الڳ الڳ رکندي به جدوجھد جا سڀ رستا آزمائڻ طرف وڃي رهي آهي. هونئن به ڪارل مارڪس چواڻي ته، ”ويڙهه جو تعين اسان نه پر اسان جو دشمن ڪندو آهي.“ يعني دشمن قوتون ڪهڙي واٽ، رستي ۽ دڳ ذريعي توهان جي مطالبن کي تسليم ڪنديون، اهو دڳ توهان ۽ اسان جو دشمن طئه ڪندو آهي. ان ڪري اسان کي پنهنجي سڀني مُورچن تي وڙهڻ لاءِ تيار رهڻ کپي، ان تاريخ جي ڏنل سبق کي سامهون رکندي قومي تحريڪ سورهيه بادشاهه جي سنت تي عمل پيرا ٿيڻ لاءِ گانڌي واري فلسفي کي طلاق ڏني هئي. انهن ۾ سيوهڻ جي سرزمين سان تعلق رکندڙ مظفر ڀٽو سر فهرست هو. هن کي قومي تحريڪ جي عظيم شهيد سميع الله ڪلهوڙي جي پنجين ورسيءَ جي موقعي تي ميهڙ جي رت گاڏڙ مينديءَ جي خوشبوءِ ۾ مون جڏهن ذاتي ڪچهريءَ ۾ مزاحمت جي حق ۾ دليل ڏيندي ٻڌو هو تڏهن مون کي يقين نه پئي آيو ته هو ان مزاحمتي دڳ تي ايترو ثابت قدميءَ سان بيهندو!! هن جي انهن پيرن کي ڀڳو ويو، جن پيرن صرف سنڌ لاءِ وکون کنيون هيون. جن پيرن سنڌ جا روڊ رستا، واهڻ وستيون جهاڳيون هيون. رياستي ڪارندن انهن پيرن مان خطرو محسوس ڪيو هو. هن جي ان دل کي به گولي هنئي ويئي هئي، جنھن دل هڪ منٽ ۾ 72 دفعا ڌڙڪڻ وقت به سنڌ - سنڌ پئي ڪئي. جنهن دل عشق جو جام پي مست-مست مدام ٿي سنڌ لاءِ جهومڻ پئي چاهيو. ان دل کي به خاموشيءَ جي ننڊ سمهاريو ويو هو. هن جي ان دماغ کي به گولي هنئي ويئي، جنهن دماغ سنڌ ۽ سنڌ جي آزاديءَ لاءِ سوچڻ کان سواءِ باقي ڪفر پئي سمجهيو. ”جو دم غافل، سو دم ڪافر“ وانگر پنهنجي خيالن ۽ سوچن سنڌ ۽ سيد جي ڏنل مشن جي پايئه تڪميل لاءِ پرواز پئي ڪئي. ها گولي ته لينن جي دماغ ۾ به هنئي ويئي، جڏهن هن عوام ۽ عوام جي برابريءَ لاءِ سوچيو ۽ لوچيو هو. اها گولي ته نٿورام گاڊسي گانڌيءَ جي سيني ۾ به داخل ڪئي، جنهن گانڌيءَ عدم تشدد کي پنھنجو رهنما اصول بڻايو هو پر هو به تشدد جو شڪار ٿي ويو هو. اهي هڏ گُڏ بوليويا ۾ ڊاڪٽر چي گويرا جا به ڀڳا ويا هئا؛ گوليون ته ان جي جسم ۾ به داخل ڪيون ويون، جو ان جي زال به ان کي سڃاڻي نه سگهي هئي. دنيا ۾ شايد هر ظالم جا خونخوار چنبا ساڳيا ئي آهن جيڪي مختلف شڪلن ۾ بدلبا رهن ٿا. ڊاڪٽر چي گويرا کان مظفر ڀٽو تائين مزاحمتي ڪردار به ساڳيائي آهن. جيڪي هر دؤر ۾ نئين روپ سان جنم وٺن ٿا.
مون کي چڱيءَ طرح ياد آهي ته هن ۽ هن جي ٻن ساٿين عدالتي بيان لکي رياستي ادارن کي چئلينج ڪيو هو ته اسان اوهان جا مجرم آهيون، اسان کي سرعام ڦاهي ڏني وڃي. هنن اهو عدالتي بيان سنڌ جي عوام ڏانهن پنهنجي صحيح سان موڪليو هو. جنهن ۾ هنن چٽيءَ طرح چيو هو ته ”اسان سائين جي ايم سيد جي هڪ هڪ اکر جا ذميوار آهيون. سائين جي ايم سيد جا سمورا ڏوهه اسان قبول ڪيون ٿا.“ پر رياست جي ڪمزور ادارن هنن جي ان تاريخي بيان کي قبول ڪرڻ جو ست ساري نه سگهيا هئا. هيءَ سنڌ جي تاريخ ۾ وڏي معياري تبديلي هئي جو رياست جا باغي ڪردار پنھنجو ڏوهه قبول ڪري رهيا هئا پر رياست انهن کي ڏوهاري سمجهندي به سزا ڏيڻ لاءِ تيار نه هئي. اڳي هڪ سيد هو جنهن ”سنڌ ڳالهائي ٿي“ جي روپ ۾ نروار ٿي سامهون آيو هو پر رياست ۽ ان جي ادارن، سيد جي حوصلي همت ۽ تاريخي دليلن جي اڳيان پنھنجا هٿيار ڦٽا ڪيا هئا. ٻيو هي سيد جا ارڏا ٻار هئا جيڪي سيد جي تاريخي سڏ جو پڙاڏو بڻجي اڳيان آيا هئا. جيتوڻيڪ هن جي باقي ٻن ساٿين پنهنجي راهه کي ڇڏي آرامي ٿيا آهن پر هن پنھنجي ازل جي راهه کي رهنما بڻائي، زندگيءَ جو اڙانگو سفر جاري رکيو هو، جنهن ۾ هن جو موڀي ڀاءُ شهادت جو جام پي ويو پر هن ان عمل کي به اکين تي رکيو هو. گهر ۾ روڄ راڙي واري ڪيفيت ۾ به ذري برابر به پنهجي وکن ۽ هٿن کي نه روڪيو هو، ويندي ويندي به پنهنجي سٻاجهي ۽ بهادر ونيءَ کي وصيعت ڪئي هئي ته ”جيڪڏهن مان مارجي وڃان ۽ پوءِ به سنڌي قوم جون اکيون نه کلن ته منهنجي آڪاش کي تيار ڪجانءِ ته هو ڌرتيءَ جي ڇپر ڇانوَ ٿئي.“ هن جي وَنيءَ جي جگر کي به شابس آهي جنهن پهاڙ جيڏا ڪشالا ڪٽڻ کانپوءِ به پنهنجي مڙس جي شجاعت کي لڄي ٿيڻ نه ڏنو آهي. هن جي ننڍي ڀاءُ به هن مزاحمت جي ميدان تي پنهنجا پير رکيا آهن. سنڌ جي تاريخ ۾ دولهه دريا خان ۽ دودي سومري جي خاندان ڪسجڻ جي شاندار روايت کي جنهن نموني مظفر جي گهر وارن برقرار رکيو آهي تنھن کان انڪاري ڪو پٿر دل ۽ احساسن کان خالي ڪو ماڻهو ئي ٿي سگهي ٿو !!