مذهب جي پوئلڳن کان قرآن جو مطالبو : مولانا ابوالڪلام آزاد
قُلْ یٰۤاَہۡلَ الْکِتٰبِ لَسْتُمْ عَلٰی شَیۡءٍ حَتّٰی تُقِیۡمُوا التَّوْرٰىۃَ وَالۡاِنۡجِیۡلَ وَمَاۤ اُنۡزِلَ اِلَیۡكُم مِّنۡ رَّبِّكُمْ ؕ وَ لَیَزِیۡدَنَّ کَثِیۡرًا مِّنْہُمۡ مَّاۤ اُنۡزِلَ اِلَیۡکَ مِنۡ رَّبِّکَ طُغْیَانًا وَّكُفْرًا ۚ فَلَا تَاۡسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکٰفِرِیۡنَ ﴿۶۸﴾ اِنَّ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا وَالَّذِیۡنَ ہَادُوۡا وَالصّٰبِـُٔوۡنَ وَالنَّصٰرٰی مَنْ اٰمَنَ بِاللہِ وَالْیَوْمِ الۡاٰخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَیۡہِمْ وَلَا ہُمْ یَحْزَنُوۡنَ ﴿۶۹﴾ (مائده 68-69)
”(اي رسول ﷺ!) چؤ ته اي ڪتاب وارؤ! جيستائين اوهان تورات ۽ انجيل تي ۽ انهن سڀني صحيفن تي جيڪي اوهان تي نازل ٿيا آهن، حقيقت ۾ قائم نه بيهندؤ، تيستائين دين مان اوهان وٽ ڪجهه به نه آهي. ۽ (اي پيغمبر ﷺ!) تنهنجي پالڻهار طرفان جيڪي ڪجهه توتي نازل ٿيو آهي (ان جي بدران جو اهي ماڻهو ان مان هدايت حاصل ڪن، تون ڏسندين ته گروهي ضديت) انهن مان گهڻن جو ڪفر ۽ گناهن ۾ حد کان وڌڻ اڃا به اڳرو ٿيندو، پوءِ جن حق کان انڪار ڪرڻ جي واٽ ورتي آهي تون انهن جي حالت تي اجايو غم نه ڪر. جيڪي توتي ايمان آڻي چڪا آهن، سي يهودي آهن، صابئي آهن، نصاريٰ آهن، (ڪير به آهن) جن به الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان آندو ۽ انهن جا عمل به نيڪ آهن ته انهن لاءِ نه ئي ڪنهن قسم جي غمگيني آهي ۽ نه خوف.“
اهوئي سبب آهي جو قرآن، انهن سچن انسانن جي ايمان ۽ عمل جو کليل دل سان ڀرپور اعتراف ڪيو آهي جيڪي قرآن جي نازل ٿيڻ وقت مختلف مذهبن ۾ موجود هئا ۽ جن پنهنجي مذهبن جو حقيقي روح ضايع نه ڪيو هو. قرآن چئي ٿو ته اهڙن ماڻهن جو تعداد تمام ٿورو آهي ۽ گهڻو تعداد انهن جو آهي جن الله جي دين جي اعتقادي ۽ عملي حقيقت هڪ ئي وقت وڃائي ڇڏي هئي:
لَیۡسُوۡا سَوَآءً ؕ مِنْ اَہۡلِ الْکِتٰبِ اُمَّۃٌ قَآئِمَۃٌ یَّتْلُوۡنَ اٰیٰتِ اللہِ اٰنَآءَ الَّیۡلِ وَہُمْ یَسْجُدُوۡنَ ﴿۱۱۳﴾ یُؤْمِنُوۡنَ بِاللہِ وَ الْیَوْمِ الۡاٰخِرِ وَ یَاۡمُرُوۡنَ بِالْمَعْرُوۡفِ وَ یَنْہَوْنَ عَنِ الْمُنۡکَرِ وَ یُسَارِعُوۡنَ فِی الْخَیۡرٰتِ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ مِنَ الصّٰلِحِیۡنَ ﴿۱۱۴﴾ وَمَا یَفْعَلُوۡا مِنْ خَیۡرٍ فَلَنۡ یُّكْفَرُوْہُ ؕ وَاللہُ عَلِیۡمٌۢ بِالْمُتَّقِیۡنَ ﴿۱۱۵﴾
(آل عمران: 113-115)
”ايئن به ناهي ته سڀ اهل ڪتاب هڪ جهڙا آهن. انهن مان ڪي اهڙا به آهن جيڪي دين جي بنياد تي قائم آهن، اهي راتين جو اٿي الله جي ڪلام جي تلاوت ڪن ٿا، ۽ انهن جون پيشانيون ان جي اڳيان جهڪيل هونديون آهن. اهي الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان رکن ٿا. نيڪيءَ جو حڪم ڏين ٿا، براين کان منع ڪن ٿا. نيڪيءَ جي واٽ تي تڪڙي وک وڌائن ٿا ۽ بيشڪ اهي ئي آهن جيڪي نيڪ انسانن مان آهن. (ياد رکو!) اهي ماڻهو جيڪا به نيڪي ڪن ٿا، ته هرگز ايئن نه ٿيندو جو انهن جو قدر نه ڪيو وڃي، اهو ڄاڻي ٿو ته ڪير پرهيزگار آهي.“
وَلَوْ اَنَّہُمْ اَقَامُوا التَّوْرٰىۃَ وَ الۡاِنۡجِیۡلَ وَمَاۤ اُنۡزِلَ اِلَیۡہِمۡ مِّنۡ رَّبِّہِمْ لَاَکَلُوۡا مِنۡ فَوْقِہِمْ وَمِنۡ تَحْتِ اَرْجُلِہِمۡ ؕ مِنْہُمْ اُمَّۃٌ مُّقْتَصِدَۃٌ ؕ وَکَثِیۡرٌ مِّنْہُمْ سَآءَ مَا یَعْمَلُوۡنَ ﴿٪۶۶﴾ (مائده 66)
”انهن ۾ هڪ گروهه اهڙن ماڻهن جو به آهي جيڪي وچ واري واٽ هلن ٿا. پر گهڻو تعداد اهڙن ماڻهن جو آهي جو جيڪي به ڪن ٿا ته خراب ڪن ٿا.“
هي جو قرآن بار بار انهيءَ تي زور ڏئي ٿو ته اهو اڳين آسماني ڪتابن جي تصديق ڪري ٿو ۽ ڪتاب وارن کي بار با رچوي ٿو: (البقره 38) يعني انهيءَ ڪتاب تي ايمان آڻيو جيڪو اوهان جي ڪتاب جي تصديق ڪندي نروار ٿيو آهي، ته انهيءَ مان مقصد به انهيءَ حقيقت تي زور ڏيڻ آهي. يعني جڏهن منهنجي تعليم اوهان جي پاڪ ڪتابن جي خلاف ڪو نئون دين پيش نٿي ڪري ۽ نه انهن کان اوهان کي ورغلائي ٿي، بلڪ ان جي تعليمات جي تائيد ڪندڙ آهي، ته پوءِ اوهان ۾ ۽ مون ۾ جهيڙو ڇا جو؟ ڇو اوهان منهنجي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو ٿا؟
[b]قرآن جي اصطلاح ۾ “المعروف ۽ المنڪر”:
[/b] اسين ڏسون ٿا ته قرآن، نيڪيءَ لاءِ ”المعروف“ ۽ برائيءِ لاءِ ”المنڪر“ جا لفظ اختيار ڪيا آهن. (لقمان 17) معروف ”عرف“ مان نڪتل آهي جنهن جي معني آهي ”سڃاڻڻ“. يعني معروف اها ڳالهه آهي جيڪا ڄاتل سڃاتل هجي. ”منڪر“ معنيٰ آهي ”انڪار ڪرڻ“. اهڙي ڳالهه جنهن کان عام طور تي انڪار ڪيو ويو هجي. قرآن، نيڪي ۽ برائيءَ لاءِ اهي لفظ ان ڪري اختيار ڪيا آهن جو هو چوي ٿو ته دنيا ۾ عقيدن ۽ فڪرن جو ڪيترو به اختلاف ڇو نه هجي، پر ڪجهه ڳالهيون اهڙيون آهن جن جي سٺي هجڻ تي سڀ يڪ راءِ آهن. مثال طور هن ڳالهه تي سڀني جو اتفاق آهي ته سچ ڳالهائڻ سٺو آهي ۽ ڪوڙ ڳالهائڻ خراب آهي. ديانتداري سٺي ڳالهه آهي ۽ بدديانتي خراب آهي. انهيءَ کان به ڪنهن کي اختلاف نه آهي ته ماءُ پيءُ جي خدمت، پاڙيسريءَ سان سهڻو سلوڪ، مسڪين جي خبر رکڻ، مظلومن سان انصاف، انسان جا سٺا عمل آهن. اهي ڄڻ ته اهڙيون ڳالهيون آهن جن جي سٺائي عام طور تي مڃيل آهي ۽ جن جي خلاف وڃڻ عام طور تي ڦٽڪار جي قابل آهي. دنيا جا سڀئي مذهب، سڀئي اخلاق، سڀئي حڪمتون (ڏاهپون)، سڀئي جماعتون ٻين ڳالهين ۾ ڪيترو به اختلاف رکندا هجن، پر جيستائين انهن عملن جو تعلق آهي، سڀئي هڪ آواز ۽ هڪ ئي راءِ رکندڙ آهن.
قرآن چوي ٿو ته اهي عمل الله جي دين جا گهربل عمل آهن، جن جي سٺائي عام طور تي انسان ذات ڄاتي ۽ سڃاتي آهي. اهڙي طرح سان اهي عمل جن کان عام طور تي پاسو ڪيو ويو آهي ۽ جن جي برائيءَ تي سڀئي مذهب متفق آهن، الله جي دين جا منع ڪيل عمل آهن. اها ڳالهه ڇاڪاڻ ته دين جي بنيادي حقيقت هئي، ان ڪري انهن ۾ اختلاف ٿي نه سگهيو ۽ مذهبي گروهن جي بي شمار گمراهين ۽ حقيقت کي وسارڻ جي باوجود به اُهي سدائين قائم ۽ دائم رهيون. انهن عملن جي سٺائي ۽ برائيءَ تي انسانذات جي سڀني زمانن، مذهبن ۽ سڀني قومن جو عالمگير اتفاق انهن جي فطري اصليت تي هڪ وڏو دليل آهي. جيستائين عملن جو تعلق آهي ته قرآن چوي ٿو ته مان انهن ئي ڳالهين ڪرڻ جو حڪم ڏيان ٿو جن جي سٺائي عام طور تي ڄاتل سڃاتل آهي، ۽ انهن ڳالهين کان منع ڪريان ٿو، جن کان عام طور تي انسانذات نابري واري آهي. يعني ”معروف“ جو حڪم ڏيان ٿو ۽ ”منڪر“ کان منع ڪريان ٿو. جڏهن منهنجو سڏ اهو آهي ته پوءِ ڪنهن به انسان کي، جنهن کي سچائيءَ کان انڪار نه آهي، مون سان اختلاف ڇو هجي؟
[b]“الدين القيم” ۽ “فطرت الله”:
[/b] قرآن چوي ٿو ته انسان ذات لاءِ عمل جي اهائي واٽ، الله جو مقرر ڪيل فطري دين آهي ۽ فطرت جي قانون ۾ ڪڏهن به تبديلي اچي نٿي سگهي. اهو ئي ”الدين القيم“ آهي، يعني سڌو ۽ صحيح دين، جنهن ۾ ڪنهن به قسم جي گهٽتائي يا خامي نه آهي. اهوئي ”دين حنيف“ آهي، جنهن جي دعوت حضرت ابراهيم ڏني هئي. انهيءَ جو نالو منهنجي اصطلاح ۾ ”الاسلام“ آهي، يعني خدا جي مقرر ڪيل قانونن جي فرمانبرداري.
فَاَقِمْ وَجْہَکَ لِلدِّیۡنِ حَنِیۡفًا ؕ فِطْرَتَ اللہِ الَّتِیۡ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیۡہَا ؕ لَا تَبْدِیۡلَ لِخَلْقِ اللہِ ؕ ذٰلِکَ الدِّیۡنُ الْقَیِّمُ ٭ۙ وَلٰکِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُوۡنَ ﴿٭ۙ۳۰﴾ مُنِیۡبِیۡنَ اِلَیۡہِ وَاتَّقُوۡہُ وَ اَقِیۡمُوا الصَّلٰوۃَ وَلَا تَكُوۡنُوۡا مِنَ الْمُشْرِکِیۡنَ ﴿ۙ۳۱﴾ مِنَ الَّذِیۡنَ فَرَّقُوۡا دِیۡنَہُمْ وَکَانُوۡا شِیَعًا ؕ كُلُّ حِزْبٍۭ بِمَا لَدَیۡہِمْ فَرِحُوۡنَ ﴿۳۲﴾
(الروم: 30-32)
اوهان هر طرف کان منهن ڦيري ”الدين“ ڏانهن پنهنجو رخ محڪم رکو. اها ئي خدا جي بناوٽ آهي، جنهن تي انهيءَ انسان کي پيدا ڪيو ويو آهي. الله جي بناوٽ ۾ ڪڏهن به تبديلي ٿي نٿي سگهي، اهوئي ”الدين القيم“ (يعني سڌو ۽ سچو دين) آهي پر گهڻا ماڻهو نٿا ڄاڻن. انهيءَ هڪ خدا طرف توجهه رکو. ان جي نافرمانيءَ کان بچو، نماز قائم ڪريو ۽ شرڪ ڪندڙن مان نه ٿيو، جن پنهنجي دين کي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيو آهي ۽ گروهه بندين ۾ ورهائجي ويا آهن. هر گروهه وٽ جيڪي خيالي رسمون ۽ طريقا آهن، تنهن ۾ اهي خوش آهن.
[b]“الاسلام”:
[/b] قرآن چوي ٿو ته الله جو مقرر ڪيل دين اهوئي آهي. ان کان سواءِ جيڪي ڪجهه ٺاهه ٺاهيو ويو آهي، سو انساني گروهه بندين جون گمراهيون آهن. اوهان خدا پرستي ۽ صالح عملن جي بنياد تي، جيڪو اوهان سڀني وٽ دين جو بنياد آهي، گڏ ٿي وڃو ۽ پنهنجي ٺاهيل گمراهين کان پاسو ڪريو، ته منهنجو مقصد پورو ٿي ويو. مان ان کان وڌيڪ ٻيو ڇا ٿو گهران؟
اِنَّ الدِّیۡنَ عِنۡدَ اللّٰہِ الۡاِسۡلَامُ ۟ وَ مَا اخۡتَلَفَ الَّذِیۡنَ اُوۡتُوا الۡکِتٰبَ اِلَّا مِنۡۢ بَعۡدِ مَا جَآءَہُمُ الۡعِلۡمُ بَغۡیًۢا بَیۡنَہُمۡ ؕ وَ مَنۡ یَّکۡفُرۡ بِاٰیٰتِ اللّٰہِ فَاِنَّ اللّٰہَ سَرِیۡعُ الۡحِسَابِ (آل عمران 18)
”الله وٽ فقط هڪ ئي دين آهي ۽ اهو اسلام آهي ۽ هي جو ڪتابن وارن اختلاف ڪيو (۽ هڪ ئي دين تي گڏجي رهڻ بدران يهوديت ۽ نصرانيت جي گروهه بندين ۾ ورهائجي ويا) ته اهو ان ڪري ٿيو جو جيتوڻيڪ علم ۽ حقيقت جي واٽ انهن تي کلي چڪي هئي پر هڪ ٻئي سان ضد ۽ سرڪشيءَ ڪري اختلاف ۾ پئجي ويا. ۽ (ياد رکو) جيڪو به الله جي آيتن کان انڪار ڪندو ته الله جو قانون حساب وٺڻ ۾ تکو آهي! اهي جيڪڏهن توسان انهيءَ باري ۾ بحث ۽ جهيڙو ڪن ته تون چؤ ته منهنجي ۽ منهنجي تابعدارن جي واٽ الله جي آڏو اطاعت سان پيشاني جهڪائڻ آهي. وري ڪتاب وارن ۽ اڻ پڙهيلن مشرڪن کان پڇو ته اوهان به الله جي اڳيان جهڪو ٿا يا نه؟ (يعني جهيڙي جون سڀئي ڳالهيون ڇڏي ڏيو ۽ ٻڌايو ته اوهان کي خدا پرستي منظور آهي يا نه؟) جيڪڏهن اهي جهڪن (ته سڄو جهيڙو ختم ٿي ويو) ۽ انهن رستو هٿ ڪيو. جيڪڏهن منهن موڙين ته جيڪي تنهنجي ذمي آهي سو حق جو نياپو پهچائڻ آهي ۽ الله جي نظرن کان بندن جو حال لڪل نه آهي.“
دين لاءِ ”الاسلام“ لفظ قرآن ان ڪري اختيار ڪيو آهي جو ”اسلام“ جي معنيٰ ڪنهن ڳالهه کي مڃڻ ۽ فرمانبرداري ڪرڻ آهي. قرآن چوي ٿو ته دين جي حقيقت اها آهي ته خدا جيڪو سعادت جو قانون انسان لاءِ مقرر ڪيو آهي، ان جي پوريءَ طرح اطاعت ڪئي وڃي. قرآن چوي ٿو ته اهو رڳو انسان لاءِ نه آهي، بلڪ سڄي ڪائنات جي هر شيءِ انهيءَ بنياد تي قائم آهي. سڀني جي بقا ۽ زندگيءَ لاءِ خدا ڪونه ڪو عملي قانون مقرر ڪيو آهي ۽ سڀ ان جي اطاعت ڪري رهيا آهن. جيڪڏهن هڪ گهڙي لاءِ به ان جي مقرر ڪيل قانون کان ٿڙن ته ڪائنات جو سڄو ڪارخانو درهم برهم ٿي وڃي.
اَفَغَیۡرَ دِیۡنِ اللّٰہِ یَبۡغُوۡنَ وَ لَہٗۤ اَسۡلَمَ مَنۡ فِی السَّمٰوٰتِ وَ الۡاَرۡضِ طَوۡعًا وَّکَرۡہًا وَّ اِلَیۡہِ یُرۡجَعُوۡنَ
(آل عمران: 83)
”پوءِ ڇا اهي گهرن ٿا ته الله جو دين ڇڏي ڪو ٻيو دين ڳولي ڪڍن“ جڏهن ته آسمانن ۽ زمين ۾ جيڪي به آهي سو الله جي مقرر ڪيل قانون اڳيان مرضي يا مجبوريءَ سان جهڪيل آهي ۽ آخرڪار سڀني کي ان طرف موٽڻو آهي.“
قرآن جڏهن چوي ٿو ته ”الاسلام“ کان سواءِ الله وٽ ٻيو ڪو به دين قبول نه آهي ته ان جو مطلب اهو ئي ٿو ٿئي ته حقيقي دين کان سواءِ، جيڪو هڪ الله ۽ سڀني رسولن جي گڏيل تعليم آهي، انساني ٺهيل گروهه بنديون مقبول نه آهن. سورت آل عمران ۾ جتي اها ڳالهه بيان ڪيل آهي ته حقيقي دين جي واٽ سڀني مذهبن جي رهنمائي جي تصديق ۽ پيرويءَ جي واٽ آهي، اتي اهو به چيو ويو ته:
وَمَنۡ یَّبْتَغِ غَیۡرَ الۡاِسْلَامِ دِیۡنًا فَلَنۡ یُّقْبَلَ مِنْہُ ۚ وَہُوَ فِی الۡاٰخِرَۃِ مِنَ الْخٰسِرِیۡنَ ﴿۸۵﴾ (آل عمران: 85)
”جيڪو اسلام کان سواءِ ٻيو دين اختيار ڪندو ته ياد رکو ان جي واٽ ڪڏهن به قبول نه ڪئي ويندي ۽ اهو آخرت ۾ ڏسندو ته تباهه ۽ نامراد ٿيڻ وارن مان آهي.“
اهوئي سبب آهي جو قرآن پنهنجي دعوت جي پوئلڳن کي بار بار تنبيهه ڪري ٿو ته دين ۽ تفرقي ۽ گروهه بنديءَ کان بچن ۽ انهيءَ گمراهيءَ ۾ مبتلا نه ٿين جنهن کان قرآن ڇوٽڪارو ڏياريو آهي. هو چوي ٿو ته منهنجي دعوت مطابق انهن سڀني انسانن کي جيڪي مذهب جي نالي تي هڪ ٻئي جا دشمن ٿي پيا هئا خدا پرستيءَ جي رستي تي اهڙي طرح گڏي ڇڏيو جو هڪ ٻئي جا جان نثار ڀائر بنجي وڃن. پوءِ ٿيو به ائين جو هڪ يهودي جيڪو پهرين حضرت مسيح عليه السلام جو نالو ٻڌندي ئي نفرت سان ڀرجي ويندو هو، هڪ عيسائي جيڪو هر يهوديءَ جي رت وهائڻ پٺيان هو، هڪ مجوسي جنهن جي اڳيان ٻيا سڀ غير مجوسي ناپاڪ هئا، هڪ عرب جيڪو پاڻ کان سواءِ ٻين سڀني کي شرف کان خالي سمجهندو هو، هڪ صابئي جنهن کي يقين هو ته دنيا جي قديم سچائي فقط سندس ئي حصي ۾ آئي آهي، تن سڀني کي قرآن جي دعوت هڪ ٻئي جي ويجهو آڻي ڇڏيو ۽ سڀئي هڪ ٻئي جي مذهبي رهنمائي جي تصديق ڪرڻ لڳا ۽ سڀني جي ٻڌايل هڪ ئي هدايت جي واٽ تي هلڻ لڳا.
وَاعْتَصِمُوۡا بِحَبْلِ اللہِ جَمِیۡعًا وَّلَا تَفَرَّقُوۡا ۪ وَاذْكُرُوۡا نِعْمَتَ اللہِ عَلَیۡكُمْ اِذْ كُنۡتُمْ اَعْدَآءً فَاَلَّفَ بَیۡنَ قُلُوۡبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمۡ بِنِعْمَتِہٖۤ اِخْوَانًا ۚ وَكُنۡتُمْ عَلٰی شَفَا حُفْرَۃٍ مِّنَ النَّارِ فَاَنۡقَذَكُمۡ مِّنْہَا ؕ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللہُ لَكُمْ اٰیٰتِہٖ لَعَلَّكُمْ تَہۡتَدُوۡنَ ﴿۱۰۳﴾ (3: 103)
”سڀئي گڏجي الله جي رسيءَ کي مضبوطيءَ سان پڪڙيو ۽ جدا جدا نه ٿيو. الله جيڪو اوهان تي فضل ۽ ڪرم ڪيو آهي تنهن کي ياد ڪيو. اوهان جو هي حال هو جو هڪ ٻئي جا دشمن بنجي ويا هئا، پوءِ الله اوهان جي دلين ۾ هڪ ٻئي لاءِ الفت پيدا ڪئي. پوءِ ايئن ٿيو ته الله جي انهيءَ انعام سان اوهان ڀائر بڻجي ويا. اوهان جو حال هي هو جو باهه جي ڪناري تي بيٺا هئا پر الله اوهان کي بچائي ورتو. اهڙي طرح الله پنهنجا حڪم ۽ نشانيون اوهان تي ظاهر ڪري ٿو ته جيئن هدايت وٺو.“
وَلَا تَكُوۡنُوۡا کَالَّذِیۡنَ تَفَرَّقُوۡا وَاخْتَلَفُوۡا مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَ ہُمُ الْبَیِّنٰتُ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمْ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿۱۰۵﴾ۙ
(آل عمران: 105)
”۽ انهن وانگر نه ٿيو جيڪي هڪ دين تي قائم رهڻ بدران جدا جدا ٿي ويا ۽ اختلافن ۾ پئجي ويا، باوجود ان جي جو روشن دليل انهن جي سامهون آيا. (ياد رکو) اهي ئي ماڻهو آهن جن لاءِ (ڪاميابي ۽ ڇوٽڪاري جي بدران) وڏو عذاب آهي.“
وَ اَنَّ ہٰذَا صِرَاطِیۡ مُسۡتَقِیۡمًا فَاتَّبِعُوۡہُ ۚ وَ لَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمۡ عَنۡ سَبِیۡلِہٖ ؕ ذٰلِکُمۡ وَصّٰکُمۡ بِہٖ لَعَلَّکُمۡ تَتَّقُوۡنَ (انعام: 153)
”۽ هيءَ منهنجي واٽ آهي. بلڪل سڌي واٽ. بس! انهيءَ هڪ واٽ تي هلو، قسمين قسمين واٽن جي پٺيان نه پئو ڇاڪاڻ ته اهي اوهان کي خدا جي واٽ کان هٽائي جدا جدا ڪري ڇڏينديون. اهائي ڳالهه آهي جنهن جو الله اوهان کي حڪم ڏئي ٿو ته جيئن اوهان (نافرمانيءَ کان) بچو.“
(ام الڪتاب تان ورتل/ سنڌيڪار: عبدالغفار صديقي)
(سنڌ فورم، جون 1999ع)