نئون شهر ڪنهن لاءِ ٺهندو؟
28 هين مئي 2009ع تي ملڪ جي صدر آصف زرداري جي سرواڻي هيٺ ڪراچي ۾ هڪ گڏجاڻيءَ ۾ اهو طئي ڪيو ويو ته سنڌ ۾ ”جهرڪ“ نالي هڪ نئون شهر قائم ڪيو ويندو، جيڪو جهمپير کان سنڌ جي ساحل تائين پکڙيل هوندو. مختصر اعلان نامي ۾ ان شهر قائم ڪرڻ جو هڪ ئي ڪارڻ ڄاڻايو ويو ته ملڪ ۾ اسلام آباد کان پوءِ ڪو نئون شهر نه ٺهيو آهي، تنهن ڪري ”جهرڪ“ شهرڪ کي اڏيو ويندو. ان پڌرائي ۾ نئين شهر اڏڻ جي ڪارڻن يا شهر بابت ڪجهه به وڌيڪ تفصيل نه ڄاڻايا ويا. ان کانپوءِ هينئر تائين سنڌ يا وفاقي سرڪار ان بابت ڪا به وڌيڪ ڄاڻ عوام اڳيان نه آندي آهي سواءِ ان جي ته ان شهر جو نالو هاڻي ذوالفقار آباد ٻڌايو پيو وڃي. ظاهر آهي ته نئون شهر اڏڻ جو ڪارڻ رڳو اهو ته نٿو ٿي سگهي ته اسلام آباد کان پوءِ جيئن ته ڪو نئون شهر ناهي ٺهيو، تنهن ڪري اچو ته هڪ نئون شهر ٺاهيون. جيڪڏهن ضرورت رڳو هڪ نئون شهر ٺاهڻ جي ئي آهي ته پوءِ ڀلا اهو ڪنهن ٻئي صوبي ۾ ڇو نه ٺاهجي؟ يا ڀلا اهڙو نئون شهر ڪراچيءَ سان لڳو لڳ ئي ڇو ٺاهجي؟ باقي هيڏي ساري سنڌ ۾ ڪنهن ٻئي هنڌ ڇو نه ٺاهجي؟ انهن سوالن بابت سنڌ جي ماڻهن کي ضرور ڄاڻ ملڻ گهرجي. بظاهر ائين ٿو لڳي ته موجوده ڪراچي شهر ايڏو ته پکڙجي چڪو آهي ته جو ان کي انتظامي لحاظ کان سنڀالڻ ڏکيو ٿي پيو آهي، تنهن ڪري ان تان آباديءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ ان جي ڀر ۾ هڪ نئون شهر اڏڻ جي ضرورت محسوس ٿي رهي آهي. جيتوڻيڪ زرداري صاحب اهو شهر ٺاهڻ جو باضابطه حڪم هاڻي جاري ڪيو آهي، پر سنڌ ۾ سندس اتحادي جماعت پاران ان شهر بابت سوچ ويچار اڳي ئي هلندڙ هئي ۽ ماڻهن کي ضرور ياد هوندو ته گذريل حڪومت دوران رٿيل ڪوسٽل هاءِ وي جي آس پاس ۾ ڪراچيءَ جي واپارين ۽ سيڙپڪارن تمام گهڻي زمين خريد ڪري ورتي هئي. گهاري ۽ ڀرپاسي ۾ جيڪو ايڪڙ ڪير هزارن ۾ نه وٺندو هو، ان جو ملهه لکن تي وڃي پهتو ۽ چيو وڃي ٿو ته ڪراچي کان گهاري، ڀنڀور ۽ ڪيٽي بندر ڏانهن ويندڙ رستن جي ٻنهي پاسي هزارين ايڪڙ زمين گذريل حڪومت دوران ڪراچيءَ جي رهواسين خريد ڪري ورتي آهي. خود گهاري جي ڀرپاسي ۾ وڏي انگ ۾ فارم هائوسز ٺهڻ لڳا، جتي ڪراچيءَ جا مالدار رهواسي ويڪ اينڊ نائٽس تي هفتي جو ٿڪ ڀڃڻ وڃن ٿا. 2007ع ۾ سنڌ سرڪار ونڊ مل رٿا لاءِ ٺٽي ضلعي ۾ 4500 ايڪڙ زمين نجي ڪمپنين حوالي ڪري ڇڏي هئي، جنهن جي ماليت 600-ارب رپيا ٻڌائي وڃي ٿي. جڏهن ته گذريل حڪومت ٻيٽن ۽ هاڪس بي تي به نوان شهر ٺاهڻ جو اعلان ڪيو هو، پر اهو رولڙي جو شڪار ٿي ويو. ملير ۽ گڏاپ طرف زمينن تي والار ڪرڻ کانپوءِ پراڻي نيشنل هاءِ وي وارو ئي هڪ پاسو بچيل آهي، جنهن طرف ڪراچيءَ کي پکيڙي پيو سگهجي. سنڌ جي ماڻهن کي ضرور ياد هوندو ته ڪجهه وقت اڳ ڪوسٽل ضلعو ٺاهڻ جون به خبرون عام هيون ۽ گذريل حڪومت ۾ ڪيٽي بندر وٽ نئون پورٽ تعمير ڪرڻ جو به فيصلو ڪيو ويو هو. ان سڄي تصوير کي ذهن ۾ رکجي ته ”جهرڪ“ شهر جي اڏاوت جي فيصلي جا ڪارڻ سمجهه ۾ اچي وڃن ٿا.
جيڪڏهن ڪراچيءَ تان آباديءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ واري ضرورت کي ان جو بنياد بنائجي ته نئون شهر ٺاهڻ جو فيصلو ڪرڻ کان اڳ اهو ضرور طئي ڪرڻ گهرجي ته ڪراچيءَ تي آباديءَ جو ايترو دٻاءُ ڇو آهي؟ دراصل ڪراچيءَ کي جيڪڏهن رڳو سنڌ جي گاديءَ جو شهر رهڻ ڏنو وڃي ها ته اها نوبت نه اچي ها. پر جيئن ته ڪراچي عالمي يتيم خانو بنيل رهيو آهي، تنهن ڪري غير قانوني آبادڪارين جي دٻاءَ هن شهر جي چيلهه چٻي ڪري ڇڏي آهي. 1998ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌ، ملڪ اندر سڀ کان وڌيڪ شهريل (Urbanized) صوبو آهي، جتي اٽڪل 49 سيڪڙو آبادي 163 ننڍن وڏن شهري مرڪزن ۾ رهي ٿي، جڏهن ته پنجاب ۾ شهري آبادي اتان جو رڳو 31.3 سيڪڙو آهي. وري جيڪڏهن سنڌ ۾ شهري آباديءَ جو وڌيڪ ڇيد ڪبو ته معلوم ٿيندو ته شهري آباديءَ جو 71 سيڪڙو رڳو ٽن وڏن شهرن ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ وسيل آهي. اڪيلي ڪراچي شهر ۾ شهري آباديءَ جو 62 سيڪڙو رهي ٿو، جڏهن ته ان جي ابتڙ پنجاب جي گاديءَ واري شهر لاهور ۾ صوبي جي شهري آباديءَ جو صرف 22.3 سيڪڙو رهي ٿو. باقي شهري آبادي فيصل آباد 8.7 سيڪڙو، راولپنڊي 6.2 سيڪڙو، گجرانوالا 5.4 سيڪڙو ۽ ملتان 5.2 سيڪڙو ۾ هڪ توازن سان ورهايل نظر اچي ٿي. غور ڪري ڏسجي ته هي اهي علائقا آهن، جتي صنعت ۽ ڪاروبار کي جوڳي ترقي ڏياري ٻيون بنيادي شهري سهولتون فراهم ڪيون ويون آهن، جنهن ڪري پنجاب ۾ لاهور مٿان آباديءَ جو اهڙو دٻاءُ نه پيو آهي. ان جي ابتڙ سنڌ ۾ ڪراچيءَ کان ٻاهر ٿوري گهڻي صنعتي ۽ ڪاروباري ترقي حيدرآباد ۾ نظر اچي ٿي ۽ ان کان ٻاهر ڪاريءَ وارا ڪک آهن.
ٻين صوبن ۾ جيئن ته ٻاهرين آباديءَ جي يلغار ايتري ناهي تنهن ڪري اتان جا شهري علائقا به اتي جي اصلوڪن رهواسين جي اڪثريت هيٺ آهن، پر سنڌ ۾ صورتحال مختلف آهي. 1998ع جي آدمشماريءَ جي انگ اکرن موجب پنجاب جي شهري علائقن ۾ 78.75 سيڪڙو ماڻهو پنجابي ڳالهائيندڙ آهن. اسلام آباد جي به شهري علائقن ۾ 65.36 سيڪڙو ماڻهو پنجابي ڳالهائيندڙ آهن، ساڳي طرح سرحد جي شهري علائقن ۾ 73.55 سيڪڙو ۽ فاٽا جي شهري علائقن ۾ 97 سيڪڙو ماڻهو پشتو ڳالهائيندڙ آهن. جڏهن ته سنڌ جي شهري علائقن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ ڪل شهري آباديءَ جو رڳو 25.79 سيڪڙو مس آهن. هي انگ اکر واضح ڪن ٿا ته سنڌ جا شهر لڳاتار سنڌين کان کسجي رهيا آهن ۽ ان صورتحال ۾ ڪراچيءَ ويجهو هڪ نئون شهر آباد ڪرڻ جو لازمي مطلب سنڌين جي شهري آباديءَ کي گهٽائڻ آهي، ڇو ته نئين ٺهندڙ شهر ۾ سيڙپڪاري ته اهي ئي ڪندا، جن وٽ يا ته اڳواٽ ورتل زمين آهي، يا وري پئسو آهي. يا وري جن وٽ سنڌ ۾ ڊگهي مدي وارا مقصد ۽ مفاد آهن. ٺٽي ضلعي جي ان پوڇڙ وارن علائقن ۾ سنڌي آبادي بنهه ٿوري آهي، جيڪا پڻ غربت ۽ سياسي يتيميءَ جو شڪار آهي، تنهن ڪري اتان کين بي دخل ڪري ٻين ماڻهن کي آباديون ۽ ڪاروبار قائم ڪرڻ ۾ دير ئي نه لڳندي ۽ نئون شهر ٺهڻ کان اڳ ئي انهن قوتن جي شهر ۾ تبديل ٿي چڪو هوندو، جيڪي سنڌين کي فلسطينين جيان پنهنجي زمينن ۽ گهرن مان تڙي پنهنجون آبادڪاريون قائم ڪرڻ گهرن ٿا. ان ڪري نئين شهر ٺهڻ واري معاملي کي سنجيدگيءَ سان ڏسڻ جي ضرورت آهي. اهو رڳو شهر جي ترقيءَ جو مسئلو ناهي، پر ان جا سياسي اثر تمام گهرا ٿيندا، جن کي سمجهڻ جي ضرورت آهي.
اسان مٿي 1998ع جي آدمشماريءَ جي حوالي سان اهو ذڪر ڪري آياسين ته سنڌ جي شهري آباديءَ جو تمام وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ رهندڙ آهي، ان جو بنيادي ڪارڻ ته ملڪ ٺهڻ کانپوءِ ڪراچيءَ طرف مختلف وقفن تي ٿيل وڏي لڏپلاڻ آهي. پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ سنڌ جي مقامي ماڻهن لاءِ ته ڪراچي نوگو ايريا بنائي وئي، باقي هندستان مان آيل لکن جي انگ ۾ ڪراچيءَ ۾ آباد ٿيا. اها پهرين وڏي آباديءَ جي ٻوڏ هئي. ان کانپوءِ 60ع جي ڏهاڪي ۾ ايوب خان جي صدارت واري دور ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ کي منظم طريقي سان ڪراچي آڻي ورسايو ويو. 70ع جي ڏهاڪي ۾ بنگلاديش ٺهڻ کانپوءِ اتان بهارين جي هڪ وڏي انگ ڪراچيءَ جو رخ ڪيو. اسي واري ڏهاڪي ۾ افغانين جا وڏا ڪٽڪ ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا، جيڪي هاڻي پختون ڪميونٽيءَ جو حصو بنجي چڪا آهن. 73ع جي آئين ۾ هر ڪنهن کي کلي ڇوٽ ڏنل آهي ته ملڪ جي جنهن حصي ۾ وڻيس اچي آباد ٿئي. ان ريت ڏسجي ته ڪراچيءَ ۾ آباديءَ جي دٻاءَ جو اصل ڪارڻ غير فطري آبادي آهي، جنهن کي روڪڻ لاءِ بهتر انتظامي ضابطن ۽ صلاحيت جي ضرورت آهي. هڪ ٻه ڏهاڪا اڳ تائين سنڌ جون ٻهراڙيون خوشحال هيون، جنهن ڪري اتان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ گهٽ ٿي رهي هئي، پر ويجهن ڏهاڪن ۾ ٻهراڙين ۾ ترقيءَ جي عمل کي نظرانداز ڪري ۽ امن امان جي صورتحال تي ڌيان نه ڏئي اها صورتحال پيدا ڪئي وئي جو اتان به ماڻهن شهرن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي آهي. ڪراچيءَ کان ٻاهر باقي سنڌ ۾ ترقيءَ جو ڪهڙو حال آهي، ان لاءِ انيڪ مثال ڏئي سگهجن ٿا. 2006ع ۾ ورلڊ بئنڪ طرفان جاري ڪيل رپورٽ نمبر Securing Sindhs future PK-35001 جا ڪجهه حوالا ان ڏس ۾ نهايت اهم آهن.
صفحي نمبر 37 تي باب چوٿين جي شروعات هن جملي سان ڪئي وئي آهي، سنڌ جي ٻهراڙي ڪراچيءَ کان رڳو ڪجهه ميلن جي وٿيءَ تي آهي، پر ترقيءَ جي سرحدن کان اها ڪوهين ڏور آهي. سنڌ جي ٻهراڙين ۾ انساني ترقيءَ جي حالت کي ساڳي رپورٽ جي صفحي نمبر 9 ۾ هن ريت واضح ڪيو ويو آهي. ”اهو چوڻ ۾ ڪو به وڌاءُ نه ٿيندو ته سنڌ ۾ خاص طور تي ٻهراڙين ۾ خدمتن جي پهچ وارو سرڪاري شعبي جو نظام بحران واري حالت ۾ آهي“. صفحي نمبر 21 تي ڪراچيءَ کي باقي سنڌ جي شهري آبادين سان ڀيٽيندي ٻڌايو ويو آهي ته ”ڪراچيءَ ۾ سراسري طور تي ماڻهوءَ تي ٿيندڙ خرچ، باقي سنڌ جي شهرين کان 62 سيڪڙو وڌيڪ آهي.“ ان جا اثر عوام جي زندگيءَ تي ڪهڙيءَ ريت پئجي رهيا آهن، ان کي واضح ڪرڻ لاءِ رپورٽ ۾ ڪيترائي حوالا ڏنا ويا آهن. جن مان صفحي نمبر 60 تي 5.10 پيرا ۾ هن ريت ڏنو ويو آهي ”شڪارپور، ميرپورخاص، ٿرپارڪر، بدين، نوابشاهه، گهوٽڪي، جيڪب آباد، ٺٽي ۾ سراسري طور زنده ڄمندڙ هڪ هزار ٻارن مان 120 ٻار 5 سالن جي ڄمار کان اڳ مري وڃن ٿا. جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ اها شرح 55 آهي، يعني باقي سنڌ جي شهرن کان اڌ تي گهٽ. هيءُ هڪ اهڃاڻ ئي باقي سنڌ ۾ صحت جي سهولتن جي حالت کي واضح ڪرڻ لاءِ ڪافي آهي. صحت جي سهولتن جي اها صورتحال پڻ وڏن شهرن ڏانهن لڏپلاڻ جو هڪ ڪارڻ آهي.
سنڌ جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۽ ننڍن شهرن ۾ انساني ترقيءَ جي خراب صورتحال جو هڪ ٻيو حوالو پاڪستان سرڪار پاران جاري ڪيل رپورٽ ”پاڪستان ملينيم ڊولپمينٽ گولز، رپورٽ 2006ع“ آهي. هن رپورٽ ۾ انساني ترقيءَ جي اهڃاڻن جي آڌار ملڪ جي سمورن ضلعن جي درجي بندي ڪئي وئي آهي. انهن اهڃاڻن ۾ پرائمري اسڪولن ۾ داخلا جو تناسب، خواندگيءَ جي شرح، جنسي برابري، نوجوانن ۾ خواندگي، ٻارن ۾ موت جي شرح ۾ گهٽتائي صاف پاڻيءَ تائين پهچ ۽ نيڪال جي سهولتن تائين پهچ شامل آهن. انهن ستن اهڃاڻن ۾ پهرين نمبر تي ايندڙ 70 ضلعن جا نالا ڏسڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته ان ۾ سنڌ جا رڳو 7 ضلعا شامل آهن ۽ انهن ۾ به ڪراچيءَ کان ٻاهر باقي سنڌ جا رڳو ٽي ضلعا شامل آهن. پهرين پنجن اهڃاڻن ۾ پهرين ڏهن نمبرن تي ايندڙ ضلعن ۾ سنڌ مان ڪراچيءَ کان ٻاهر جو ڪو به ضلعو شامل ناهي. اها اکيون کوليندڙ رپورٽ پڙهي صاف نظر اچي ٿو ته هڪ طرف سنڌ، باقي ملڪ جي ڀيٽ ۾ انساني ترقيءَ جي اهڃاڻن ۾ پٺتي پيل آهي ته ٻئي طرف سنڌ اندر ڪراچيءَ جي ڀيٽ ۾ ٻيا ضلعا پٺتي پيل آهن. عام طور تي شهرن ڏانهن آباديءَ جي دٻاءَ جو هڪ اهم ڪارڻ انساني ترقي يعني صحت، تعليم وغيره جون سهولتون هونديون آهن. صحت جي حوالي سان اهو حوالو پڻ اهم آهي ته سنڌ ۾ سرڪاري شعبي جي ميڊيڪل ڪاليجن ۾ ڏهن مان ڇهه ڪراچيءَ ۾ آهن ۽ خانگي شعبي جي 26 کان 25 ڪراچيءَ ۾ آهن. شهرن ڏانهن لڏپلاڻ جو هڪ ٻيو اهم ڪارڻ روزگار جا وسيلا هوندو آهي. سنڌ ۾ روزگار جا اهم وسيلا ٻهراڙين ۾ زراعت ۽ شهرن ۾ صنعت آهي، سنڌ ۾ زراعت کي گذريل ڏهاڪن دوران پاڻيءَ جي کوٽ سبب ڪاپاري ڌڪ رسيو آهي ۽ ورلڊ بئنڪ جي مٿي ڄاڻايل رپورٽ جي صفحي 38 تي ڏنل انگن اکرن موجب 2000/1999ع کان 04/2003ع وارن سالن دوران چانورن ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ ترتيبوار 7 ۽ 10 سيڪڙو لاٿ آئي آهي ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ڪو به اضافو نه ٿيو آهي. ساڳي طرح دالين ۽ ساين ڀاڄين جي اپت ۾ به ترتيبوار 7 ۽ 3 سيڪڙو لاٿ آئي آهي. ان صورتحال سبب ٻهراڙين ۾ معيشت جي وڏي ذريعي يعني زراعت جي صورتحال خراب ٿيڻ سبب سنڌ جي ٻهراڙين ۾ غربت ۽ بيروزگاريءَ ۾ اضافو ٿيو آهي.
روزگار جو ٻيو اهم ذريعو شهري وڏي صنعت آهي، جيڪا رڳو ڪراچيءَ تائين محدود آهي، بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، گورنمينٽ آف سنڌ جي سال 2006ع جي رپورٽ ڊولپمينٽ اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ ۾ مينوفيڪچرنگ انڊسٽريءَ جا ڪل 1528يونٽ آهن، جن مان 1062 يونٽ رڳو ڪراچي شهر ۾ آهن. انهن ڪارخانن ۾ روزاني مزدوري ڪندڙن جو سراسري انگ 580،202 آهي، جن مان 142813 رڳو ڪراچي شهر ۾ آهن. انهن صنعتن ۾ روزگار حاصل ڪرڻ لاءِ هنري سکيا جي مونوٽيڪنڪ انسٽيٽوٽس ۾ سنڌ اندر 181171 شاگرد داخل آهن، جن مان 10193 رڳور ڪراچيءَ ۾ آهن. هي انگ اکر واضح ڪن ٿا ته باقي سنڌ ۾ صنعت کي ترقي ڏيارڻ لاءِ ڪا به سنجيده ڪوشش ناهي ڪئي وئي. جڏهن ته سڄي سنڌ ۾ زرعي بنيادن واري صنعت لڳائڻ جا زبردست موقعا موجود آهن، پر ان لاءِ حڪومتي سطح تي سنجيده ڪوششن جي ضرورت آهي. انفرا اسٽرڪچر، امن امان ۽ رعايتن نه ڏيڻ سبب ڪراچيءَ کان ٻاهر صنعتڪاريءَ کي هٿي نه ملي سگهي آهي، جنهن ڪري روزگار جا اڪثر موقعا ڪراچيءَ تائين محدود آهن ۽ آباديءَ جو زور به اوڏانهن رهيو آهي. اها صورتحال جاري رهي ته اڄ جهڙي طرح ڪراچي آباديءَ جي دٻاءَ اڳيان ناڪافي بنجي چڪو آهي، ساڳي طرح ڪجهه ڏهاڪن کانپوءِ نئون گهر به ناڪافي بنجي ويندو. تنهن ڪري آباديءَ جي دٻاءَ جا بنيادي حل ڳولڻ کي اوليت ڏيڻ گهرجي. نوان شهر اهي مسئلا ته حل نه ڪندا، البته ڪيترن ئي نون مسئلن کي جنم ڏيندا. جيڪڏهن حڪومت ڪراچيءَ ۾ آباديءَ جي دٻاءَ واري مسئلي کي حل ڪرڻ گهري ٿي ته ان لاءِ نئون شهر ٺاهي، نئون سياسي تڪرار شروع ڪرڻ بجاءِ هيٺين رٿن تي ويچار ڪري.
• ڪراچيءَ ۾ غير قانوني طور رهندڙ پرڏيهين کي پنهنجن ملڪن ڏانهن واپس اماڻي. سنڌ جو هاڻوڪو گهرو وزير سنڌ اسيمبليءَ ۾ اهڙن ماڻهن جو انگ 15 لک ٻڌائي چڪو آهي.
• ٻين صوبن مان روزگار لاءِ ايندڙ ماڻهن لاءِ ورڪ پرمٽ سسٽم جاري ڪيو وڃي ۽ کين سنڌ اندر مستقل رهائش ۽ ووٽ جو حق نه ڏنو وڃي.
• سنڌ جي ننڍن شهرن، خاص طور تي ضلعي ۽ تعلقي هيڊ ڪوارٽرن ۾ انفرا اسٽرڪچر تي مناسب خرچ ڪيو وڃي ۽ انهن ۾ صحت، تعليم، پيئڻ جي پاڻيءَ جي سهوليتن کي بهتر بنايو وڃي.
• ڪراچي ۽ حيدرآباد کان ٻاهر سنڌ جي اسرندڙ شهري علائقن ۾ زرعي صنعت کي هٿي ڏني وڃي، ان لاءِ سيڙپڪارن کي مختلف رعايتون ڏئي ننڍن شهرن ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ اتساهجي.
• سنڌ جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اچ وڃ جي روڊ نيٽ ورڪ کي سڌاري، سنڌو درياءَ ۽ ان جي واهن مٿان وڌيڪ پليون جوڙائي ٻهراڙين ۾ ڪاروبار لاءِ بهتر ماحول پيدا ڪيو وڃي ته جيئن ماڻهن کي پنهنجي علائقن ۾ روزگار جا وسيلا ميسر ٿي سگهن.
• ڪراچيءَ ۾ رهندڙ سنڌين جي ڳوٺن ۽ آبادين کي بنيادي شهري سهولتون فراهم ڪيون وڃن ته جيئن ڪراچيءَ ۾ رهندڙ سنڌي شهر جي مکيه ڌارا جو حصو بنجي سگهن. ان لاءِ پراڻن ڳوٺن کي ريگيولر ڪري اتي جي قديمي رهواسين کي مالڪاڻا حق ڏنا وڃن.
• سنڌ جي ننڍن شهرن ۾ وڌيڪ هنري سکيا جا مرڪز، يونيورسٽيون قائم ڪري مقامي نوجوانن لاءِ بهتر تعليمي ۽ روزگار جا موقعا پيدا ڪيا وڃن.
• ترقيءَ لاءِ پرڏيهي امداد هيٺ ايندڙ رٿائن ۽ سالياني ترقياتي پروگرام جي رٿائن ۾ سڄي سنڌ جي اسرندڙ شهري آباديءَ کي جوڳو حصو ڏنو وڃي.
• شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ گهربل هنرن جو تعين ڪري مقامي نوجوانن کي انهن هنرن جي سکيا لاءِ خاص بندوبست ڪيو وڃي، جيئن ٻاهرين صوبن مان ماڻهو آڻڻ جي ضرورت نه پوي.
• سنڌ واسين کي شهرن اندر ننڍا ۽ وچولا ڪاروبار ڪرڻ لاءِ سنڌ بئنڪ قائم ڪري مالي وسيلا فراهم ڪجن ته جيئن مقامي سيڙپڪار سنڌ جي شهرن ۾ سيڙپڪاري ڪري سگهي.
• شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ امن امان جي قيام کي پهرين اوليت قرار ڏئي جامع رٿابنديءَ تي عمل ڪيو وڃي، جيئن سنڌ جي ننڍن وڏن شهرن ۾ ڪاروبار ۽ سيڙپڪاري ممڪن ٿي سگهي.
• ٿورن لفظن ۾ ائين چئجي ته سنڌ ۾ نوان شهر ٺاهڻ تي ناڻو خرچ ڪرڻ بجاءِ اڳ ۾ برباد ٿيل ننڍن شهرن کي ترقي ڏياري وڃي.