اشوز جي انبار هيٺ دٻجي ويل بنيادي تبديلي
*آدم شماريءَ ۾ هٿ چراند
* ذوالفقار آباد شهر جي رٿا
* ٻِٽو مڪاني نظام
* سنڌ کي ورهائڻ جا مطالبا
* ٿر جي ڪوئلي ۾ وفاق جي مداخلت ۽ اڻ سڌو قبضو
* هندو نياڻين جو زوريءَ مذهب مٽائڻ ۽ هندو برادريءَ کي هيسائڻ
* سنڌ مان هندن جي لڏ پلاڻ
* ابهم ٻارڙن سميت روزانو اغوا جا واقعا
* عورتن جا قتل ۽ سندن اڻ کٽ استحصال
* سنڌ ۾ نوڪرين جي نيلامي، بدلين ۽ ٺيڪن جو سدا بهار ڪاروبار
* غير قانوني مدرسن وسيلي مذهبي انتهاپسنديءَ کي پکيڙڻ.
* ارڙيءَ وگهي سوين ٻارن جو موت
* شهرن جو کنڊرن ۾ تبديل ٿيڻ
*ايندڙ اين ايف سي ايوارڊ لاءِ گهربل تياري نه هجڻ
* سنڌ ۾ تعليم جي تباهي، اسڪولن جو لڳاتار بند رهڻ
* خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي نه پڙهائڻ ۽ سرڪاري نوٽيسن کي رديءَ ۾ ڦٽو ڪرڻ
* غير قانوني طور ڀرتي ڪيل ملازمن کي پڪو ڪري هزارين ملازمن جو آئينده اونداهو ڪرڻ
* تعليم ۽ مڪاني ادارن وارن کاتن ۾ هزارن جي انگ ۾ جعلي ڀرتيون ڪري اربين روپيا لٽڻ
* ڪالاباغ ڊيم جي اعلانن کي ورجائڻ
* سنڌي ۽ ٻين ٻولين کي قومي ٻوليون قرار ڏيڻ واري بل کي پٺيءَ ڀر اڇلائڻ
* سنڌ جي مکيه سرڪاري عهدن تي غير سنڌين جو قبضو هجڻ
* تيل ۽ گئس جي وسيلن جي مالڪي نه ڪرڻ
* قبيلائي جهيڙن ۾ معصوم ماڻهن جا قتل ۽ وڏيرڪن جرڳن وسيلي فيصلا ڪرائڻ
* مڪاني ادارن جي چونڊن کي پٺيءَ ڀر اڇلي عوام کي حڪمراني ۽ جمهوريت ۾ شراڪت جي حق کان محروم ڪرڻ
* قدرتي وهڪرن جي رستن تي قبضن سبب ٻوڏن ۾ هر سال لکين ماڻهن جو متاثر ٿيڻ
هي ته رڳو اهي ڪجهه اشوز آهن، جيڪي هن مضمون لکڻ وقت ياد آيا آهن. ان جهڙن مسئلن جي هڪ ڊگهي فهرست موجود آهي، جنهن ۾ لڳاتار واڌارو ٿيندو رهي ٿو. سوال هي آهي ته آخر سنڌ ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا متحرڪ ماڻهو ڪيترن مسئلن تي ويڙهاند ڪندا رهندا. هڪ مسئلي تي اڃا ميڊيا اندر بحث ۽ سياسي توڙي سول سوسائٽي جي ادارن پاران ڪو اڀرو سڀرو رد عمل اڃا هلندڙ ئي هجي ٿو ته، ڪا نه ڪا نئين مصيبت ڪر کڻي بيهي ٿي ۽ وري اڳيون مسئلو ڇڏي، هر ڪو نئين مسئلي پٺيان لڳي ٿو وڃي. انهن مسئلن جي پاڙ ڪٿي آهي، جيستائين انهن مسئلن کي جنم ڏيندڙ بنيادي ڪارڻ حل نه ٿيندا، ايستائين مسئلن جي فيڪٽري ساڳي رفتار سان پيداوار ڏيندي رهندي. منهنجي نظر ۾ انهن مسئلن جا هيٺيان ٽي بنيادي محرڪ آهن:
(1) رياستي ڍانچو، جيڪو سياسي استحصال ۽ ڪمزور قومن ۽ طبقن جي ڦرلٽ تي تعمير ٿيل آهي.
(2) سنڌ اندر مدي خارج جاگيرداراڻو ڍانچو، جيڪو سنڌ جي سياست ۽ سماجي روين تي قابض آهي ۽ سنڌ جي اوسر کي زنجيرن جيان جڪڙي بيٺو آهي.
(3) رياستي ڍانچي ۽ وفاقي سرڪار جي سمورين ارهه زوراين جي باوجود صوبي کي ملندڙ وسيلن، اختيارن ۽ حڪمرانيءَ جي ٿيندڙ ڀينگ.
چوڻ لاءِ ته اهي ٽي مُحرڪ آهن، پر اهي هڪٻئي سان سلهاڙيل آهن ۽ انهن مان ڪوبه الڳ سان حل نه ٿيندو. مختصر لفظن ۾ چئجي ته، سنڌ کي بنيادي تبديلي جي گهرج آهي. هڪ اهڙي تبديلي، جيڪا سنڌ کي مسئلن جي انهن انبارن کان آجو ڪري. هڪ ڳالهه بنهه چٽي آهي ته ان نوعيت جي بنيادي تبديلي رڳو هڪ بامعنى سياسي عمل وسيلي ئي ممڪن آهي. سول سوسائٽي ۽ ميڊيا ان عمل ۾ ٻانهه ٻيلي ته ٿي سگهن ٿا، پر جيستائين ڪو سياسي ادارو ان ڪم جي اڳواڻي نه ڪندو، اهڙي تبديلي ممڪن ناهي. سياسي علم جي الف ب سکڻ سان سمجهه ۾ اچي ٿو ته، ڪنهن به سماج اندر جيستائين اندروني بيماريون موجود رهنديون آهن، ان جي مدافعتي ۽ مزاحمتي سگهه ڪڏهن به خارجي طاقتن کي منهن نه ڏئي سگهندي. اهو ئي سبب آهي، جو ڪنهن سماج کي غلام بڻائي رکندڙ طاقتون، هميشه ان سماج اندر پنهنجا اندروني اتحادي پيدا ڪنديون آهن ۽ انهن وسيلي، ان سماج کي ايترو ته اپاهج بڻائي رکنديون آهن، جو اهو کين للڪارڻ جي قابل ئي نه رهي.
پاڪستان اندر طاقت جي زور تي محڪوم رکڻ وارو تجربو بنگال ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ حڪمران طاقتن اندروني عنصرن وسيلي محڪوم قومن کي نستو بڻائي رکڻ وارو دڳ اختيار ڪيو، جنهن سان مٿن الزام به نه اچي ۽ قبضو به قائم رهي. سنڌ ۾ ان جا ڪجهه مثال وڏيرڪي ٽولي، ڌاڙيلن ۽ شهري دهشتگردن وسيلي سنڌ اندر وچولي طبقي جي فطري اوسر اڳيان بند ٻڌڻ جي شڪل ۾ نظر اچن ٿا. ان وڏيرڪي ٽولي کي جمهوري توڙي غير جمهوري ٻنهي دورن ۾ رياستي ڍانچي جي مڪمل حمايت حاصل رهي آهي. وڏيرڪي طبقي جي قبضي کي سگهارو رکڻ لاءِ هيٺيان طريقا استعمال ڪيا ويا:
* غير جمهوري حڪومتن دوران هٿ ٺوڪين ڪابينائن ۽ اسيمبلين ۾ نسل در نسل آزمايل اسٽيبلشمينٽ جي وفادار وڏيرن جا ولر ڀرتي ڪري کين رياستي مشينريءَ جو اهم پرزو بڻايو ويو.
* اسيمبلين جي چونڊن ۾ تڪن جي سائيز کي ايڏو ته وڏو رکيو ويو، جو وچولي طبقي جي ماڻهن لاءِ چونڊ وڙهڻ خواب بڻجي وڃي.
* اڻ چونڊيل حڪومتن جي دور ۾ مڪاني چونڊن کي ڊرامو بڻائي، وڏيرڪي طبقي کي هيٺين سطح تي به اڇي ڪاري جو مالڪ بڻايو ويو.
* چونڊيل حڪومتن ۾ ساڳين وڏيرن هٿان مڪاني حڪومتن جو وجود ۾ نه اچڻ يقيني بڻائي عوام کي سندن غلاميءَ هيٺ رکيو ويو.
* رياست پنهنجا بنيادي ڪارج يعني انصاف ۽ سماجي خدمتن جا شعبا وڏيرن حوالي ڪري عوام کي اهو نياپو ڏنو ته عدالتي نظام بجاءِ قبيلائي جرڳن ۾ پناهه ڳولين. نوڪري ۽ بدليءَ کان وٺي ناليءَ جي صفائيءَ لاءِ هر ڪم خاطر وڏيرن جي اوطاقن تي جتيون گسايون وڃن.
* وفاقي ۽ صوبائي سروس ڪميشن کي ناڪارا بڻائي وڏيرن جي ڪٽنبن جي اڌ پڙهيل نوجوانن کي اهم عهدن تي ٿاڦيو ويو ۽ اهڙي طرح اهم انتظامي معاملا به وڏيرن جي اوطاقن جي ماتحت بڻايا ويا.
* وڏيرن کي بئنڪ قرضن جي شڪل ۾ وڏيون رقمون ڏئي، انهن قرضن کي رائيٽ آف ڪري کين عوامي ناڻي تي ڌاڙو هڻڻ جو لائسنس ڏنو ويو. جمهوري حڪومتن دوران وري مقررين، بدلين ۽ ٺيڪن جا لائسنس ڏئي، کين ڪروڙين روپيا ڪمائي، سماج مٿان پنهنجي هڪ هٽي برقرار رکڻ جو موقعو ڏنو ويو.
* ميرٽ جو انت آڻي ضلعن اندر ڊپٽي ڪمشنر، مختيارڪار، ايس ايس پي، ايس ايڇ اوز، تپيدار ۽ سموري ضلعي انتظاميه وڏيرن جي پسند آهر ٿاڦي ضلعن کي سندن جاگيرن ۾ تبديل ڪيو ويو.
* ٻهراڙين ۾ صنعت بجاءِ مدي خارج انسان دشمن جاگيرداراڻي سماج جي هڪ هٽي برقرار رکي لکين ماڻهن کي سندن غلام بڻايو ويو.
* ڌاڙيلن ۽ ڪاٽڪن کي وڏيرڪي سرپرستيءَ هيٺ ڏئي، کين هر طرح جي پڇاڻي کان آجو رکي وچولي طبقي کي پنجوڙ ۾ رکيو ويو. سوچيندڙ ذهن اهڙي طرح وڏيرڪي راڄ هٿان مفلوج ٿي، رڳو جان بچائڻ ۾ پورا رهن ٿا.
* وچولي طبقي مان ايڪڙ ٻيڪڙ اڀرندڙ همراهن کي وڏيرڪي شان ۽ شوڪت جا منظر ڏيکاري، کين ڪرپشن جو کليو لائسنس ڏئي، هڪ نئين اسرندڙ وڏيرڪي طبقي Neo-feudal جو بنياد رکي، کين وڏيرڪي ڪيمپ جو حصو بڻايو ويو.
ان نوعيت جي قدمن جي نتيجي ۾ سنڌ اندر اسٽيبلشمينٽ جي وفادار هڪ اهڙي ڀوتارڪي ٽولي جو راڄ قائم ڪيو ويو آهي، جنهن سنڌ جي حقن بابت قومي سوچ ۽ جدوجهد کي مڏو ڪري ڇڏيو آهي. سنڌ جي ترقي ان ٽولي وٽ يرغمال آهي. اهو ئي ڪارڻ آهي جو وفاقي ۽ صوبائي سطح تي پارلياماني سياست ڪندڙ سموريون وڏيون پارٽيون وڏيرن جي پنجوڙ ۾ آهن. انهن پارٽين ۾ ڪوبه اصول پرست نيڪ نيت وچولي يا هيٺين طبقي جو ماڻهو تيستائين جٽاءُ نه ٿو ڪري سگهي، جيستائين اهو پنهنجي وڏيرڪي قيادت جي تابعداري نه ڪري. سنڌ اندر انساني ترقي، انفرا اسٽرڪچر، امن امان، تعليم، زرعي پاڻي ۽ بنيادي انساني ترقيءَ جي ٻين سمورن وسيلن تي ان ٽولي جو مڪمل قبضو آهي. وچولي طبقي جا ورڪر سنڌ جي حقن لاءِ جيڪا علمي يا سياسي جدوجهد ڪن ٿا، انهن جي سالن کان ڏنل قربانين جي نتيجي ۾ سنڌ کي، جيڪڏهن ڪي نالي ماتر سياسي حق ملن ٿا يا ڪو ٽڪي پيسي جو مالي فائدو ملي ٿو ته اهو به وڏيرڪي ٽولي جي ڪوڙڪيءَ ۾ وڃي ٿو ڦاسي. هيٺين ۽ وچولي طبقي جي اوسر جا رستا ساڳي طرح بند رهن ٿا. اهو ئي ڀوتارڪو ٽولو آهي، جيڪو سنڌ ۾ خراب حڪمرانيءَ جو ذميوار آهي. جيستائين سنڌ واسي سنڌ جي سياست ۽ ترقيءَ مٿان قابض ان ڀوتارڪي ٽولي مان جان نه آجي ڪرائيندا، سندن محڪوميءَ جو انت نه ايندو. ورهاڱي کان اڳ بمبئي کان الڳ ٿيڻ، 1947ع ۾ الڳ ملڪ ٺهڻ ۽ ون يونٽ ختم ٿيڻ جهڙين وڏين تبديلين جي باوجود، سنڌ جي حالت هر ڀيري اڳي کان وڌيڪ ابتر ٿيندي رهي آهي. ان جي معنى ته سنڌي سماج کي اهڙو ڪينسر لڳل آهي، جنهن کي ڪابه سياسي تبديلي ٺيڪ نه پئي ڪري سگهي. بنيادي تبديليءَ جا ٻه اهم ماخذ آهن. پهريون آهي سنڌي سماج جي جوڙجڪ ۾ بنيادي تبديلي اچڻ ۽ ٻيو آهي ملڪ جي رياستي ڍانچي ۾ بنيادي تبديلي اچڻ. اهي ٻئي ڍانچا جيئن ته هڪٻئي جا سهڪاري ۽ ونگاري آهن، تنهن ڪري اهي هڪٻئي جي مفادن جو تحفظ ڪندا رهن ٿا. جيستائين سنڌ جو سياسي عمل بنيادي تبديلين جي، انهن ٻنهي محرڪن کي پنهنجو مقصد نه بنائيندو، اشوز جي سياست واري فائر فائيٽنگ سان باهه وسامڻ بجاءِ رڳو ماڳ ۽ شڪليون بدلائيندي رهندي. اها بنيادي تبديلي ڪيئن ايندي، ان جو بنياد بهرحال سياسي عمل آهي، پر اهو به ياد رکڻ گهرجي ته سماجي جوڙجڪ جيئن ته منجهيل سُٽ جيان هوندي آهي، تنهن ڪري ان کي ٺيڪ ڪرڻ لاءِ گهڻن پاسن کان تبديليءَ جو عمل شروع ڪرڻو پوندو. در حقيقت تبديليءَ ڏانهن وٺي ويندڙ هر عمل سڌي يا اڻ سڌي طرح سياسي عمل هوندو آهي. هيڏي ساري سماجي گهوٽالي کي منهن ڏيڻ ڪو چرچو ناهي، ان لاءِ گهڻ پاسائين ۽ سلهاڙيل حڪمت عملي گهرجي. سنڌ جي ساڃاهه وند وچولي طبقي کي تبديليءَ جي خواهش کان اڳتي وڌي ”تبديلي“ جي عمل جو باقاعدي حصو بڻجڻو پوندو.
(اڱارو، 22 اپريل 2014ع)