راهداري رٿا مان سنڌ کي ڇا ملندو؟
* سنڌ کي لڳ ڀڳ 750 ڪلوميٽرن جي ساحلي پٽي لڳي ٿي. سامونڊي پٽي سڄي دنيا ۾ ترقياتي رٿائن جو مرڪز بڻيل آهي، چين جي صنعتي ترقيءَ جا اهم مرڪز پڻ ساحلي پٽيءَ تي واقع آهن.
* سنڌ ۾ هن وقت ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون آهن، جڏهن ته ڪيٽي بندر وٽ هڪ وڏي بندرگاهه جو قيام پڻ ممڪن آهي. سامونڊي بندرگاهون وڻج واپار جو اهم وسيلو آهن ۽ اهي معاشي ترقيءَ لاءِ ڪرنگهي جي هڏيءَ واري حيثيت رکن ٿيون.
* سنڌ مان انڊس ۽ سپر هاءِ وي گذري پنجاب پهچن ٿا. پنجاب جو سمورو ڪاروبار انهن ٻن رستن تي دارومدار رکي ٿو ۽ راهداري رٿا هيٺ پنجاب جي هر منصوبي لاءِ هي لنگهه انتهائي اهم آهن.
* توانائي جي اهم رٿائن لاءِ ڪوئلو هڪ بنيادي ضرورت بڻجي رهيو آهي. ٿر جو ڪوئلو راهداري رٿا جي ڪيترن ئي پراجيڪٽن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو، تنهن ڪري سنڌ جو ڪوئلو هن رٿا جي حوالي سان نهايت اهم آهي. هينئر تائين راهداري رٿا ۾ سنڌ جي حوالي سان هيٺيان پراجيڪٽ ٻُڌڻ ۾ اچن ٿا، پر اهڙو ڪو جامع دستاويز موجود ناهي، جيڪو انهن رٿائن جا تفصيل فراهم ڪري.
* ڪراچي-لاهور موٽروي
* پورٽ قاسم وٽ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر (2015 کان 2017ع).
* 50 ميگاواٽ سچل ونڊ پاور پراجيڪٽ (2015 کان 2016ع).
* 50 ميگاواٽ جو دائود پاور پراجيڪٽ (2015ع کان 2016ع).
* 6.5 ميٽرڪ ٽن جو ڪوئلي جي مائننگ جو ٿر بلاڪ-ون پراجيڪٽ (2015ع کان 2017ع).
* 1320 ميگاواٽ جو ٿر پاور پراجيڪٽ (2015ع کان 2017ع).
* 3.8 ميٽرڪ ٽن جو ڪوئلي جي مائننگ جو ٿر بلاڪ-2 پراجيڪٽ (2015ع کان 2017ع).
* 660 ميگاواٽ جو ٿر ڪول پاور پلانٽ (2015ع کان 2017ع).
* 100 ميگاواٽ جو UEPL ونڊ پاور پراجيڪٽ (2015ع کان 2016ع).
* نوابشاهه -گوادر ايل اين جي پائيپ لائين ۽ ٽرمينل.
ان کان سواءِ مکيه شاهراهن تي اڪنامڪ زون ٺاهڻ جا به ڪجهه حوالا ملن ٿا، پر ان بابت چٽا وچور موجود ناهن. ان مان ٿر جي ڪوئلي سان واسطو رکندڙ پراجيڪٽن بابت هڪ راءِ اها آهي ته اهي رٿائون اڳي ئي سنڌ سرڪار جي ايجنڊا تي هيون ۽ سنڌ کي هن اهم رٿا مان وڌيڪ بهتر حصو گُهرڻ لاءِ سياسي طريقا استعمال ڪرڻ گهرجن ها. هلندڙ سال وفاقي ترقياتي پروگرام ۾ ان راهداري رٿا هيٺ رکيل پراجيڪٽن لاءِ ڪُل 149.5 ارب رپيا رکيا ويا آهن، ان مان اڌ کان وڌيڪ 80.7 ارب رپين جون رٿائون رڳو پنجاب صوبي لاءِ رکيل آهن. خيبر پختونخوا لاءِ 39.8 ارب رپين ۽ بلوچستان لاءِ 18.1 ارب رپين جون رٿائون رکيون ويون، جڏهن ته سنڌ جي رٿائن لاءِ رڳو 6.5 ارب رپيا رکيا ويا. سنڌ سان اهو ناحق ان وقت ڪيو ويو، جڏهن پيپلز پارٽي ۽ مسلم ليگ وچ ۾ مفاهمت جو رشتو برقرار هو. سنڌ سرڪار ان ناانصافيءَ کي ٿيڻ کان اڳ روڪرائي نه سگهي. راهداري رٿا جي مجموعي تصوير کي ڏسندي، سرڪار کي گهرجي ها ته ان ۾ ڪيٽي بندر رٿا کي شامل ڪرڻ لاءِ زور ڀري ها. نواز شريف 90ع واري ڏهاڪي ۾ ان رٿا کي ختم ڪيو ۽ پيپلز پارٽي اڄ تائين نواز شريف کي ان سياسي انتقام جا مهڻا ڏيندي آهي، پر جڏهن پيپلز پارٽيءَ وٽ پنجن سالن تائين هڪ سگهارو اقتدار موجود هو ته ان ڪيٽي بندر رٿا جي بحاليءَ لاءِ ٽڪي جيترو ڪم به نه ڪيو. سڄو وقت پ پ قيادت ذوالفقارآباد ۽ بحريه ٽائون رٿائن لاءِ زمينن جي سودن ۾ رُڌل رهي. هن اهم راهداري رٿا ۾ سنڌ کي جيڪو حصو ملڻ گهرجي ها، ان لاءِ جنهن سنجيدگيءَ ۽ هوم ورڪ جي ضرورت هئي، اهو سنڌ حڪومت نه ڪيو. ٻئي طرف باقي صوبن جون قيادتون نهايت هوشياريءَ سان پنهنجي حصي وڌائڻ ۽ پنهنجي عوام جي مفادن جي تحفظ لاءِ اڳڀريون رهيون. ڪيٽي بندر وٽ بندرگاهه جي اڏاوت ان ڪري به ضروري آهي، جو هن وقت ڪراچيءَ جي ٻنهي بندرگاهن تي تمام گهڻو دٻاءُ آهي ۽ اهي وڌيڪ بار کڻڻ جي قابل ناهن. انهن بندرگاهن سبب ڪراچيءَ تي پڻ آباديءَ جو غير معمولي دٻاءُ آهي ۽ ان جو اڏاوتي ڍانچو هاڻي وڌيڪ آباديءَ جي سَٽ نه سهي سگهندو، ٻي ڳالهه ته ڪراچيءَ کي هٿياربند ٽولن جو ڊگهي عرصي کان خطرو رهندو پيو اچي. هن آپريشن مان ماضيءَ جي آپريشنز جيان وقتي طور تي فائدو رسيو آهي، پر ماضيءَ جا تجربا ٻُڌائين ٿا ته وقت بدلجڻ سان اهي ٽولا ٻيهر ڪراچيءَ تي قابض ٿي وڃن ٿا. ان جي نتيجي ۾ سنڌ جي معيشت يرغمال بڻيل رهي ٿي ۽ صوبائي توڙي وفاقي حڪومتون به هٿياربند گروهن وٽ يرغمال ٿيل رهن ٿيون، ان ڪري نهايت ضروري آهي ته ڪيٽي بندر وٽ هڪ نئون بندرگاهه تعمير ڪجي، جيڪو جديد تقاضائن کي نظر هيٺ رکندي تعمير ڪيو وڃي. ڪيٽي بندر کي سنڌ جي اوڀرندي پاسي کان هڪ نئين هاءِ وي وسيلي پنجاب سان به ڳنڍي سگهجي ٿو، ان سان انڊس ۽ سپر هاءِ وي تي پڻ دٻاءُ گهٽجندو. ڪيٽي بندر جي پورٽ کي بدين، ميرپورخاص، سانگهڙ، خيرپور کان گذاري، نيشنل هاءِ وي وسيلي پنجاب سان ڳنڍي سگهجي ٿو. ساڳي طرح لاهور-ڪراچي موٽروي کي نوري آباد وٽان هڪ شاخ وسيلي ڪيٽي بندر سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جنهن لاءِ لڳ ڀڳ 150 کان 170 ڪلوميٽر موٽروي جي شاخ گهربل هوندي. اهي ٻه نوان رستا ۽ ڪيٽي بندر سنڌ جي معيشت کي هڪ نئون ڇال ڏئي سگهن ٿا. تيئن اوڀرندي هاءِ وي سان نوان صنعتي علائقا قائم ڪري، سنڌ ۾ وڌندڙ بيروزگاريءَ کي ٻنجو ڏئي سگهجي ٿو. سنڌ سرڪار جيڪڏهن ان رٿا کي اوليت ڏئي ته سنڌ ۾ ترقيءَ جو هڪ انقلابي قدم کڄي سگهي ٿو.
هاڻي سوال اهو آهي ته پاڪ-چين راهداري رٿا مان سنڌ کي ڪهڙا چئلينجز پيش ايندا؟ ان قسم جي وڏين ترقياتي رٿائن تي عمل ٿيڻ جو نتيجو روزگار جا انيڪ نوان موقعا پيدا ٿيڻ جي شڪل ۾ نڪرندو. صنعت، پاور پلانٽ ۽ روڊن جي رٿائن ۾ هنرمند پروفيشنلز ۽ ورڪرن جي ضرورت پوندي، انهن پراجيڪٽن جا ٺيڪا به جاري ٿيندا. ان سڄي مانڊاڻ مان سنڌ واسي فائدو وٺڻ جي ڪيتري اهليت ۽ صلاحيت رکن ٿا، اهو هڪ وڏو سواليه نشان آهي. انهن رٿائن تي عمل درآمد ۽ انهن ترقياتيءَ رٿائن وارن علائقن ۾ ملڪيتن جي کپت لاءِ ناڻو، ٽيڪنالاجي ۽ هنرمند هٿ گهربل هوندا. جيڪڏهن سنڌ واسي اهي گُهرجون پوريون نه ڪري سگهندا ته لازمي طور اهو خال ٻاهريان ايندڙ ماڻهو ڀريندا. اترين علائقن جي وڏن ماڻهن وٽ نه رڳو اڻ مَيو ڪارو ڌن موجود آهي، پر اهي سخت کان سخت پورهيو ڪرڻ لاءِ به تيار آهن. سنڌ واسي رڳو مطالبن ۽ مذمتن سان ان کي روڪي نه سگهندا. سنڌ ۾ اڳي ئي ڌاري آباديءَ جو غير معمولي دٻاءُ آهي ۽ ان غير معمولي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي رٿائن سبب آباديءَ جي هڪ نئين لهر سنڌ ۾ داخل ٿي سگهي ٿي. ان صورتحال کي مُنهن ڏيڻ جو حل هر قسم جي ترقيءَ جي مخالفت ناهي. سنڌ واسين کي ان لاءِ هيٺيان قدم کڻڻ جي ضرورت آهي:
* سنڌ سرڪار کي اهڙو قانون پاس ڪرڻ گهرجي، جنهن هيٺ ٻين علائقن مان ايندڙ ماڻهن کي سنڌ اندر ووٽ ۽ ملڪيت جي خريداريءَ جو حق نه ڏئي، ان لاءِ آئين ۾ حوالا موجود آهن. ياد رهي ته مشرف به هڪ مرحلي تي گوادر پورٽ رٿا جي حوالي سان بلوچن جا انديشا ختم ڪرڻ لاءِ اهڙي آڇ ڏني هئي. اهو تاثر غلط آهي ته ملڪ اندر هر ڪنهن کي هر هنڌ وڃڻ، رهڻ ۽ ملڪيتون خريد ڪرڻ جو حق حاصل آهي. آئين جي آرٽيڪلز ۾ صوبن کي ان حق کي مشروط ڪرڻ جي اجازت مليل آهي. ان لاءِ نيم حڪيم قانوندانن بجاءِ آئين کي سڌي طرح پڙهڻ گهرجي.
* سنڌ سرڪار ۽ خانگي ادارن وسيلي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ فني سکيا جي ادارن جو ڄار وڇايو وڃي ته جيئن هزارين سنڌي اهي هنر حاصل ڪري سگهن، جن جي انهن رٿائن ۾ ضرورت پيش ايندي.
* سنڌ سرڪار انهن رٿائن جي معاهدن ۽ ٺيڪن ۾ مقامي آباديءَ کي لازمي اوليت ڏيڻ وارا شرط لاڳو ڪري ۽ ان جي مانيٽرنگ لاءِ نظام قائم ڪري.
* سنڌ واسي ڪراچي ۾ ساحلي پٽي ۽ ٿر ۾ زمينون ۽ ٻيون ملڪيتون خريد ڪن. سنڌ ۾ جن وٽ سيڙپڪاريءَ لاءِ ناڻو آهي، اهي انهن علائقن ڏانهن مُنهن ڪن.
* سنڌ دوست ڌريون هڪ مهم هلائي، انهن علائقن ۾ وڌ کان وڌ سنڌي ماڻهن کي آباد ڪرائين. ان لاءِ رڳو نعرا نه، پر حڪمت عملين جي ضرورت پوندي.
* سنڌ سرڪار سنڌ بئنڪ وسيلي ننڍين ۽ وچولين سيڙپڪارين لاءِ مقامي ماڻهن کي سولا قرض فراهم ڪري ته جيئن انهن علائقن ۾ هاڻي کان ئي ننڍن، وچولن ڪاروبارن ۾ مقامي ماڻهن جا پير ڦٻي سگهن.
اهو سڀ ڪجهه هينئر ئي ڪرڻ جي ضرورت آهي. ايندڙ سالن ۾ گهڻو ڪجهه سر زمين تي ٿي رهيو هوندو ۽ پوءِ رڳو مذمتون ۽ ماتم ئي ڪري سگهبو، جنهن سان ڪجهه به نه ورندو. سنڌ جي حوالي سان آخري اهم ڳالهه اها ته سيڪيورٽي اسٽيبلشمينٽ سڌو سنئون ان راهداري رٿا ۾ دلچسپي رکي ٿي ۽ چين جي سيڙپڪاري ڪمپنين جي سيڙپڪاريءَ کي محفوظ بڻائڻ لاءِ اها هر طرح جا قدم کڻندي. ڪراچيءَ ۾ هلندڙ آپريشن ۽ صاف سٿري انتظاميه آڻڻ واري خواهش پٺيان به راهداري رٿا جا مفاد شامل آهن. ان حوالي سان سنڌ اندر ايندڙ مهينن ۾ آپريشن ۾ وڌيڪ تيزي به اچي سگهي ٿي. پاڪ-چين راهداري رٿا هڪ اڻٽر حقيقت آهي ۽ ان مان وڌ کان وڌ لاڀ حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ سرڪار ۽ سياسي ڌرين کي بهتر رٿابندي ۽ حڪمت عمليءَ جي ضرورت آهي.
(روزاني ڪاوش، اربع 30 سيپٽمبر 2015ع)