خطي ۾ انارڪيءَ جا انديشا ۽ پاڪستان جو آئيندو!
پختونخواهه کان سواءِ اُهي ڌريون بلوچستان ۾ کلي عام رتوڇاڻ ڪنديون رهيون آهن ۽ هاڻي انهن سنڌ ڏانهن به منهن ڪيو آهي. ويجهن سالن اندر سنڌ ۾ سندن پکڙجندڙ ڄار ۽ ڪارروايون ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته اُهي طاقتون سنڌ کي به وڪوڙي رهيون آهن. تازو حيدرآباد جي ڊي آءِ جي اهو انڪشاف ڪيو آهي ته رڳو حيدرآباد ريجن ۾ 2100 مسجدون ۽ 600 مدرسا آهن، جن ۾ 50 هزار کان وڌيڪ طالب موجود آهن. اتر سنڌ، لاڙ ۽ وڏين شاهراهن جي پاسن تي مدرسن جو ڄار تيزيءَ سان پکڙجي رهيو آهي. سعودي عرب جي مالي ۽ ملڪ جي واڳ ڌڻين جي انتظامي ۽ عسڪري واهر سبب اُهي ڌريون ڏينهون ڏينهن اڳ کان وڌيڪ سگهاريون ٿي رهيون آهن. سنڌ سرڪار چوويهه ڪلاڪ بدلين، مقررين، ترقين ۽ ٺيڪن ۾ رُڌل آهي ۽ سنڌ هوريان هوريان واريءَ جيان هٿن مان نڪري رهي آهي. پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت مٿان وري قبائلي علائقن مان ايندڙن جي آجيان ڪري ان ڳالهه کي يقيني بڻائي ڇڏيو آهي ته ايندڙ ڪجهه مهينن اندر سنڌ ۾ صورتحال خراب ٿي ويندي. پيپلز پارٽي هن وقت سنڌ جي وجود لاءِ ڪهڙا موتمار خطرا پيدا ڪري رهي آهي، ان جو اندازو شايد ئي ڪنهن کي هجي. سنڌ جي وحدت ۽ امن کي ايندڙ سالن ۾ جيڪڏهن ڪو وڏو نقصان پهتو ته ان جي سڀ کان وڏي ذميوار پيپلز پارٽي ئي هوندي.
بلوچستان ۾ علحدگي پسند تحريڪ سموري ڪارروائي جي باوجود ختم نه ٿي سگهي آهي. خيبر پختونخواهه ته اڳي ئي باهه ۾ سڙي رهيو آهي. جيتوڻيڪ هن وقت ملڪ ۾ بلوچستان کان سواءِ ڪنهن به ٻئي صوبي ۾ آجپي جي تحريڪ ايتري سگهاري ناهي، جو هن رياستي ڍانچي کي ڪيرائي رالف جي نقشي کي سچو ثابت ڪري سگهي، پر اها ڳالهه نه وسارڻ گهرجي ته هڪ ڀيرو ڪا گهرو ويڙهه واري صورتحال پيدا ٿي ته پوءِ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ انارڪيءَ تي ڪنهن جو به ضابطو نه هوندو. ان جو هڪ مثال عراق ۽ شام جي صورتحال آهي. عالمي طاقتن جي ڏڍ تي انتهاپسند طاقتن جي ٽپي پوڻ کان اڳ اهي رياستون پاڪستان کان به وڌيڪ مستحڪم هيون. جڏهن عراق ۾ گهرو ويڙهه شدت اختيار ڪئي ته خودمختيار ڪرد علائقي الڳ ٿيڻ جو فيصلو ڪري ورتو آهي. پاڪستان ۾ به ساڳي طرح سنڌ ۽ بلوچستان ۾ آباديءَ جي تحريڪن جا بنياد چٽي طرح موجود آهن. پختونخواهه ۽ قبائلي علائقن ۾ به ڪي ڌريون ملڪ کان سخت ناراض آهن، تنهن ڪري سڀاڻي علائقائي صورتحال جي بگاڙ ۽ ڪنهن اندروني گهرو ويڙهه جو ماحول پيدا ٿيو ته ملڪي سالميت لاءِ خطرا شدت اختيار ڪري ويندا، اهڙي صورتحال کي ان وقت ڪنهن عسڪري طاقت سان روڪڻ مشڪل ٿي پوندو، ان سان رتوڇاڻ ته ٿيندي، پر نتيجو اهو ئي نڪرندو جيڪو ٻين خطن ۾ ٿيندو رهيو آهي. پاڪستان ۾ ان خطري جا هيٺيان ڪارڻ نظر اچن ٿا.
* ملڪ اندر مذهبي انتهاپسنديءَ جون پاڙون ڏينهون ڏينهن مضبوط ٿي رهيون آهن ۽ ملڪ جا اصل واڳ ڌڻي ان کي مڪمل طور ختم ڪرڻ لاءِ به تيار ناهن، اڃا به سٺي ۽ خراب دهشتگردن وارو فارمولو جيئن جو تيئن موجود آهي. هڪ پاسي ڪن ڌرين خلاف ڀرپور آپريشن هلي رهيو آهي ته ٻئي پاسي ڪيئي پابندي مڙهيل فرقيوار ۽ مذهبي ڌريون سرعام پنهنجون سرگرميون جاري رکيو پيون اچن، انهن ڌرين کي واڳ ڌڻين جي حمايت هجڻ ڪا لِڪل ڳالهه ناهي. اڳي اهي هڪ خطي تائين محدود هئا، هاڻي بلوچستان ۽ ويجهر ۾ سنڌ اندر به پاڙون کوڙڻ ۾ کين ڀرپور واهر ملي رهي آهي، ان قسم جي ڌرين جي سرپرستي اڳ ئي عالمي برادريءَ ۾ ملڪ کي اڪيلو ڪري رهي آهي. اڳتي هلي اهي طاقتون ملڪ اندر ان انارڪيءَ کي عام ڪرڻ جي ڀرپور صلاحيت رکن ٿيون. ملڪ کي سگهارو بڻائڻ بدران رالف جي نقشي ڏانهن وٺي ويندي.
* ملڪ اندر وفاقي نظام پنهنجي اصولي بنيادن کان شروع کان انڪاري رهيو آهي. سول ۽ ملٽري بيورو ڪريسيءَ تي هڪ صوبي جي اثر سبب باقي صوبن ۾ پهرين ڏينهن کان ناراضگي آهي، ان رويي اڳ ئي 1971ع ۾ ملڪ کي ٻه اڌ ڪيو ۽ ان ۾ اڃا به تبديليءَ جا سگهارا اُهڃاڻ نه ٿا ملن، تنهن ڪري ڪنهن انتهائي صورتحال ۾ وفاقي ايڪا ڪردن جيان مرضيءَ جا آپشن چونڊڻ چاهيندا.
* هڪ تاثر عام رهيو آهي ته ملڪ ۾ جيڪڏهن ڪا انتهائي بحراني صورتحال پيدا ٿي ته فوج هڪ مضبوط ۽ منظم اداري طور ان کي منهن ڏئي سگهندي.
* ملڪ اندر ڪابه ملڪي سطح جي سياسي پارٽي يا قيادت موجود ناهي، جيڪا ڪنهن بحراني صورتحال ۾ ملڪ جي مختلف علائقن جي عوام ۽ سياسي ڌرين کي اعتماد ڏئي گڏ کڻي هلائي سگهي. 1971ع ۾ ملڪ ورهائجڻ کان پوءِ ڀٽي لاءِ باقي ملڪ ۾ ڪنهن حد تائين قبوليت موجود هئي، ان معيار جي ٻي اهم شخصيت بينظير ڀٽو هئي. هينئر ملڪ جون ٽي وڏيون پارٽيون نواز ليگ، پيپلز پارٽي ۽ تحريڪ انصاف ملڪي سطح جون نه پر عملي طور علائقائي سطح جون پارٽيون آهن. سندن قيادت به بس علائقائي سطح تي مقبول آهي ۽ انهن مان ڪنهن وٽ به ملڪي سطح جي شخصيت هجڻ جا اُهڃاڻ نه ٿا ملن، جيڪا اهڙي انارڪيءَ کي سياسي طور روڪي سگهي.
* 18هين ترميم وسيلي صوبن کي ڪجهه نه ڪجهه اختيار ڏيئي وفاق کي نئين سر جيارڻ جي جيڪا ڪوشش ڪئي وئي، ان کي اسلام آباد جي مرڪزيت پسند بيورو ڪريسي ۽ پنجاب جي سياسي قيادت عملي طور لاڳو ڪرڻ لاءِ تيار ناهي، جنهن ڪري پارليامينٽ جي مٿڀرائيءَ وارو تاثر ختم ٿي رهيو آهي ۽ صوبن جو وفاق سان رشتو ڪمزور ٿي رهيو آهي.
* لکين ماڻهن جي جدوجهد ۽ قربانين جي نتيجي ۾ جيڪا اَڀري سَڀري جمهوريت بحال ٿي، اُن کي هلائيندڙ ڌريون اُن جا فائدا عوام تائين پهچائڻ ۾ پاڻ وڏي رنڊڪ بڻيل آهن. ڪرپشن، اقربا پروري، علائقي پرستي ۽ انتظامي نااهليءَ سبب عوام جو وڏو حصو جمهوري نظام جي ثمر کان وانجهيل آهي ۽ ڪنهن گهوٽالي جي حالت ۾ اڳ جيان غير جمهوري طاقتن سان ٽڪراءَ ۾ اچڻ لاءِ تيار نه ٿيندو. کين خبر پئجي چڪي آهي ته سندن قربانين جو ڦل جاگيردار، وڏيرا، ڪرپٽ وچولو طبقو، دهشتگرد ۽ ڦورو طبقا هڙپ ڪري وڃن ٿا، تنهن ڪري اهي هنن جمهوري سڏائيندڙ حڪومتن جي بچاءَ لاءِ اڳ جيان ويڙهاند ۾ نه لهندا. جيئن آمريڪا، عراق اندر ڀڃ ڊاهه کي اکين سان ڏسندي ماٺ آهي، پاڪستان ۾ به ڪو اهڙو گهوٽالو پيدا ٿيو ته عالمي طاقتون عليحدگيءَ جي سگهه رکندڙ ڌرين جي واهر ڪنديون. هونئن به پاڪستان جا سرحدي ملڪن سان لاڳاپا گهڻو ڪري دوستاڻا ناهن رهيا ۽ سواءِ چين جي باقي سرحدي ملڪن سان ڊگهي عرصي جي ڇڪتاڻ سبب اُهي به ان صورتحال مان فائدو وٺڻ جي ڪوشش ڪندا.
* پاڪستان ۾ رياستي ڍانچو عام ماڻهوءَ کي فائدو ڏيڻ جي حوالي سان ڏينهون ڏينهن بي اثر ٿي رهيو آهي. لاقانونيت حدون اورانگهي چڪي آهي. امن امان، قانون ۽ انصاف جا ذميوار ادارا پنهنجي افاديت وڃائي ويٺا آهن. رياستي ادارن وٽان عوام کي نه تحفظ ٿو ملي، نه انصاف ٿو ملي ۽ نه بنيادي خدمتون ٿيون ملن. رياست ۽ شهري وچ ۾ رشتي جي تند خطرناڪ حد تائين نازڪ ٿي چڪي آهي ۽ شهري هر پاسي کان مايوسيءَ جو شڪار آهن.
ان پسمنظر ۾ ڏسجي ته ملڪ اندر گهوٽالو حڪومتي ادارن جي سنڀالڻ کان گهڻو مٿي چڙهي چڪو آهي. جيڪڏهن ملڪ ۾ اندروني يا ٻاهرين صورتحال سبب ڪا انارڪي پکڙجي ٿي ته هر پاسي مسئلا پيٽرول وانگر پکڙيل آهن، جيڪي ان باهه کي ڀَڀڙ بڻائي ڇڏيندا، ان جو نتيجو هڪ خطرناڪ گهرو ويڙهه جي صورتحال ۾ نڪري سگهي ٿو، وچ اوڀر، خطي ۽ پاڪستان کان پوءِ ايندڙ مضمون ۾ اسان سنڌ تي ان صورتحال جي ٿيڻ جوڳن اثرن جو جائزو وٺنداسين.
(ڇنڇر 26 جولاءِ 2014ع)