عراق جو ورهاڱو ڪهڙي راند جي شروعات آهي؟
ان خطي جي هاڻوڪي جوڙجڪ پهرين مهاڀاري لڙائيءَ کان پوءِ برطانيا ۽ فرانس گڏجي ڪئي هئي. عثمانيه سلطنت جي ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ کان پوءِ ٻنهي سامراجي ملڪن ان خطي جا مختلف علائقا ورهائي کنيا هئا. برطانيا تڏهوڪي حجاز جي امير حسين کي الڳ ملڪ ڏيڻ جو واعدو ڪري کيس سلطنت عثمانيه جي معاملي ۾ پنهنجو حامي بڻايو هو. برطانيا پاران فرانس سان ڪيل ٺاهه موجب لبنان فرانس جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته اسرائيل ۽ اردن جي هاڻوڪن علائقن کان وٺي بصره، بغداد ۽ موصل جا علائقا جتان نئون نئون تيل دريافت ٿيو هو، اهي برطانيه پاڻ وٽ رکيا. تيل سان مالا مال ان علائقي کي عراق جي شڪل ڏني وئي. اڳوڻي ميسو پوٽيميا کي عراق بنائڻ واري ويڙهه ۾ برطانيا جا 92 هزار سپاهي مارجي ويا هئا. برطانيا ۽ فرانس ان خطي ۾ اهڙي طرح نقشو ٺاهيو، جنهن سان تيل سان مالا مال اڪثر علائقا سندس ڪنٽرول هيٺ اچي ويا. آمريڪي عسڪري ماهرن جو چوڻ آهي ته، ”اهي جاگرافيائي ورهاستون جيئن ته رڳو تيل جي ذخيرن کي ذهن ۾ رکي ڪيون ويون، تنهن ڪري اهي غير فطري هيون ۽ اڳتي هلي وڏن ٽڪرائن جو بنياد بڻيون. اهو ئي سبب آهي جو ٻي مهاڀاري لڙائي برطانيا جي سامراجيت جي انت ۽ آمريڪا جي اُڀار کان پوءِ انهن سرحدن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ آمريڪي ايجنڊا جو حصو رهيو آهي. ٻين مهاڀاري لڙائي کان پوءِ آمريڪا جيئن ته گهڻو وقت سوويت يونين سان سرد جنگ ۾ ڦاٿل رهيو، تنهن ڪري ان خطي 90 واري ڏهاڪي ۾ سرد جنگ جي انت کان اڳ ئي آمريڪا عراق کي ڪويت مان ڪڍڻ لاءِ وچ ۾ ٽُپي چڪو هو. ڪويت مان نيڪالي ڏيارڻ کانپوءِ عراق لڳاتار ڪيميائي هٿيارن ۽ ايٽمي هٿيارن جي آڙ ۾ گڏيل قومن ۽ آمريڪا جي نگرانيءَ هيٺ رهيو. 11/9 واري واقعي کانپوءِ آمريڪا پاران عراق کي دهشتگردن جو ڳڙهه قرار ڏئي 2003ع ۾ ان مٿان به حملو ڪيو ويو. بُش جو چوڻ هو ته، ”عراق وٽ وڏي تباهي آڻيندڙ هٿيارن جا انبار آهن. تنهن ڪري ان کي موجوده حڪمرانن کان آجو ڪرائي اُتي پنهنجي مرضيءَ جي حڪومت ويهارڻ نهايت ضروري آهي.“ مزي جي ڳالهه ته جڏهن 1980ع ۾ صدام حسين، ايران مٿان حملو ڪيو ته، ان وقت ايران ۾ جيئن ته آمريڪا- نواز حڪومت کي ڊاهي خميني قبضو ڪري چڪو هو، تنهن ڪري ساڳيو صدام آمريڪا ۽ برطانيا جي اکين جو تارو هو، ٻنهي ملڪن گڏجي گڏيل قومن ۾ صدام پاران ڪردن ۽ ايران خلاف ڪيميائي هٿيارن جي استعمال تي سندس دفاع پڻ ڪيو هو. واشنگٽن پوسٽ موجب 1984ع ۾ آمريڪي سي آءِ اي پاران عراق کي ڪيميائي هٿيارن جي ٽارگيٽ لاءِ انٽيليجنس ڄاڻ پڻ فراهم ڪئي وئي هئي. هڪ ڪاٿي موجب ايران جا هڪ لک کان وڌيڪ فوجي عراقي ڪيميائي هٿيارن جو کاڄ بڻيا هئا. ساڳي طرح 1991ع ۾ آزاد ڪردستان تحريڪ کي چيڀاٽڻ لاءِ پڻ عراق ڪيميائي هٿيار استعمال ڪيا هئا. ڪيميائي هٿيارن جي اهڙي موتمار استعمال خلاف گڏيل قومن پاران ردعمل کي آمريڪا ۽ برطانيا روڪيندا رهيا.
21 هين مارچ 1986ع تي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل عراق پاران ايراني فوجين خلاف ڪيميائي هٿيارن جي استعمال بابت بيان ڏنو ته، آمريڪا اهو بيان جاري ڪرڻ خلاف ووٽ ڏنو ۽ برطانيا ووٽنگ ۾ حصو نه وٺي، ان بيان کي روڪرايو. 1988ع ۾ جڏهن آمريڪي سينيٽ عراق جي امداد بند ڪرڻ ۽ ان کان تيل خريد ڪرڻ جو بل گڏيل راءِ سان منظور ڪيو ته تڏهوڪي ريگن انتظاميه ان بل جي مخالفت ڪئي ۽ ان کي لاڳو ٿيڻ نه ڏنو، ان عرصي تائين صدام، آمريڪا جو محبوب اڳواڻ رهيو، پر 1990ع ۾ جڏهن ان ڪويت تي چڙهائي ڪئي ته آمريڪا کي لڳو ته صدام جا پَر نڪري آيا آهن ۽ انديشو هو ته ڪٿي هو تيل جي دولت سان مالا مال ٻين پاڙيسري ملڪن، خاص طور تي سندس ٻي محبوب بادشاهت سعودي عرب تي به نه حملو ڪري ڏئي، ان مرحلي تي آمريڪا وچ تي ٽُپي پيو ۽ مسلمانن جو نئينءَ مان ٺهيل هيرو پنهنجي آقائن هٿان ڪويت مان واپس ڌِڪجي ويو. انهن سالن ۾ صدام، مسلمان دنيا جو وڏو هيرو ٿي اُڀريو. ڪروڙن جي انگ ۾ سندس پوسٽر ڇپيا ۽ لکين ٻارن تي صدام جو نالو رکيو ويو. ويچارن مسلمانن کي اها خبر به نه هئي ته سندن هيرو درحقيقت آمريڪا جو پراڻو خدمتگار ۽ سندن پگهار تي ايرانين جي تباهيءَ جو ذميوار هو. هن لکين ڪردن تي جيڪي ظلم ڪيا، تن جا داستان لکڻ لاءِ ته ڪيئي ڪتاب گهرجن. صدام کي ڪويت مان تڙڻ کانپوءِ آمريڪا پاران کيس مڪمل طور مڏو بنائڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان ڪري گڏيل قومن هٿان سندس ڪيميائي ۽ ايٽمي سگهه کي ختم ڪرڻ جا پروگرام عمل هيٺ آندا ويا، ان مقصد لاءِ UNSCOY يعني گڏيل قومن جي عراق بابت ڪميشن قائم ڪئي وئي، جنهن هڪ جامع پروگرام هيٺ عراق جي هٿيارن کي ناس ڪيو. 1988ع ۾ ان ڪميشن جي ختم ٿيڻ تائين هڪ ڪاٿي موجب عراق جا 90 کان 95 سيڪڙو ڳرا هٿيار ختم ٿي چڪا هئا. نائين اليون واري واقعي کانپوءِ هڪ ڀيرو ٻيهر آمريڪا کي موقعو ملي ويو ته، عراق جي باقي بچيل سگهه کي به چيڀاٽيو وڃي، ان ڪري هڪ ڀيرو ٻيهر چيو ويو ته عراق وٽ وڏي تباهي آڻيندڙ هٿيارن جا انبار آهن. آمريڪا عراق کي مڪمل طور تي ناس ڪرڻ جو پڪو پهه ڪري چڪو هو ۽ ان کي بس هڪ بهانو گهربل هو. 1991ع کان پوءِ صدام حسين گڏيل قومن جي هر حڪم جي ايتري ته تعبداري ڪندو رهيو، جو مٿس ڪو وڏو حملو ڪري کيس ناس ڪرڻ جو ڪو بهانو نه پئي بڻيو. نائين اليون اهو موقعو فراهم ڪري ڏنو. عراق کي فرقيوار بنياد تي ٽڪرا ڪرڻ جي هڪ ٻي رٿا تي الڳ سان عمل شروع ٿي چڪو هو.
ڊيوڊ پيٽرياس جي سربراهيءَ ۾ انهن فرقيوار ڊيٿ اسڪواڊس جي سکيا جو پورو بندوبست عمل هيٺ هو. 11/9 واري واقعي کان ڏهه ڏينهن پوءِ جنرل ويزلي ڪلرڪ هڪ ڳالهه ٻولهه جو حوالو ڏيندي هي انڪشاف ڪيو ته، ”جوائنٽ اسٽاف جي هڪ آفيسر مون کي آفيس ۾ سڏايو ۽ چيائين ته مان توکي اهو ٻڌائڻ ٿو گهران ته اسان عراق تي حملو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي.“ مون پڇيو ته ڇو؟ وراڻيائين ته، ”اها خبر مون کي ناهي.“ مون پڇيو ته، ”ڇا صدام کي 11/9 واري واقعي سان ڳنڍيو پيو وڃي؟“ هن چيو ته، ”نه پر منهنجي خيال ۾کين اها خبر نه ٿي پوي ته دهشتگرديءَ کي ڪيئن منهن ڏجي.“ ڇهه هفتا پوءِ ساڳي آفيسر سان ملاقات ٿي پڇيومانس ته، ”ڇا اسان اڃا به عراق تي حملي جو سوچيون پيا؟“ چيائين ته، ”معاملو گهڻو خراب ٿي چڪو آهي.“ اهو چئي هڪ ڪاغذ ڪڍي ڏيکاريائين ۽ چيائين ته، ”مون کي هينئر هي ميمو سيڪريٽري آف ڊفينس جي آفيس مان پهتو آهي، جنهن ۾ چيل آهي ته اسان ايندڙ پنجن سالن ۾ ستن ملڪن تي حملو ڪنداسين. عراق کان شروع ڪنداسين پوءِ شام، لبنان، صوماليا، سوڊان ۽ ايران جو وارو ايندو.“ آمريڪا انهن ملڪن کي اهڙي طرح ورهائڻ ٿي گهريو، جيئن اهي مستقبل ۾ سندس مفادن جي چوڪيداريءَ جو فرض سرانجام ڏئي سگهن ۽ فيصلي ۾ سندس معاشي ۽ عسڪري مفادن جو تحفظ ڪري سگهن. هڪ سينيئر اسرائيلي پرڏيهي وزير اوڊڊ يرون پنهنجي هڪ پيپر Strategy For Israel In Nineteen Eighties A۾ ان پاليسيءَ جي وضاحت ڪندي لکيو هو ته، لبنان جي پنجن خودمختيار مقامي حڪومتن ۾ ورهاست باقي عرب دنيا لاءِ مثال آهي.
(روزاني ڪاوش، ڇنڇر 05 جولاءِ 2014ع)