افغانستان پاڪستان جي باري ۾ ڇا ٿو سوچي؟
افغانستان جي سِول سوسائٽي وفد سان ٻن ڏِينهن جي رسمي ڳالهه ٻولهه، مقامي ميڊيا جي لاڳاپيل صحافين سان ٿيل مُلاقاتن ۽ مقامي اخبارن جو مطالعو ڪرڻ سان محسوس ٿيو ته افغاني عوام جي اندر پاڪستان بابت اڻ وڻندڙ احساسن جو ڪو سمنڊ اُٿلون کائي رهيو هو. ٽيڪسي ڊرائيور کان وٺي حڪومتي سربراهه تائين سڀني جا تاثر سٺا نه هئا. هر گڏجاڻيءَ ۾ حقاني گروپ ۽ پاڪستاني طالبان جو ذِڪر ڪيو ٿي ويو، جن کي افغانستان اندر دهشتگرديءَ جو مُکيه ذميوار سمجهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۽ افغانستان وچ ۾ موجود لڳ ڀڳ 2500 ڪلوميٽر سرحد وچ ۾ ڪيترائي لَنگهَه آهن، جن تي ڪنهن جو به ڪنٽرول ناهي. ان کان سواءِ روزانو هزارين ماڻهو چمن ۽ طورخم جي سرحد تان اچ وڃ ڪن ٿا، جن مان ڪن ٿورن وٽ وِيزا موجود هُوندي آهي. سرحد جي ٻنهي پاسي کُلي اچ وڃ سبب هر قسم جا ماڻهو ٻنهي مُلڪن ڏانهن ايندا ويندا رهن ٿا ۽ هٿيارن جي پهچ به نهايت سولي آهي.
هُونءَ ته افغانستان ۽ پاڪستان وچ ۾ ڇڪتاڻ وارن ناتن جي تاريخ ته پُراڻي آهي پر اُن ۾ شِدت ان وقت آئي، جڏهن 1979ع ۾ سوويت يُونين جون فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون. يورپ ۽ آمريڪا لاءِ اهو اِنتهائي سنگين معاملو هو. ننڍي کنڊ ۾ برطانيه راڄ دوران افغانستان کي شروع کان هڪ بفر اسٽيٽ رکيو ويو هو ته جيئن سوويت ڪميونزم هندوستان تائين نه پُهچي سگهي. اڳتي هلي ورهاڱي کانپوءِ آمريڪا پاران هن خطي ۾ پاڪستان کي هڪ بفر اسٽيٽ بنايو ويو. افغانستان ۾ ظاهر شاهه جي حُڪومت جي خاتمي ۽ ڪميونسٽن جي اقتدار ۾ اچڻ کانپوءِ ٻنهي مُلڪن جي ڇڪتاڻ جنگ ۾ بدلجي وئي، جڏهن آمر جنرل ضياءُ الحق آمريڪي ۽ اولهه جي مُلڪن جي چرچ تي پاڪستان کي افغانستان ۾ جهاد جي اڏي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اُن جنگ ۾ لکين افغاني مارجي ويا ۽ اڌ ڪروڙ کان وڌيڪ افغاني مُهاجر ٿي پاڪستان ۽ ايران ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا. ڪابل ۾ پيدا ٿي وڏو ۽ هاڻي جُهونو ٿيندڙ هڪ دوست مون کي شام جي پهر ۾ ڪابل شهر جو چڪر ڏياريو. ڪميونسٽن کان وٺي مُهاجرين، طالبان ۽ هاڻوڪي حڪومت جا دورَ اکين سان ڏِسندڙ متوازن مزاج واري همراهه مون کي شهر جون مُکيه جايون ڏيکاريندي چيو ته، هُونءَ ته مان ڪميونسٽ بِنهه ڪونه آهيان پر سچي ڳالهه اها آهي ته ڪميونسٽ حڪومت جو دور ٻين سمورين حڪومتن کان بهتر هو. ڊاڪٽر نجيب الله جي بيحرمتي ڪيل لاش ٽنگڻ وارو چوڪ ڏيکاريندي هن چيو ته، مان ڪِيئن ٿو وساري سگهان ته ان خوبصورت دور کي ختم ڪري افغانستان کي برباد ڪندڙ مُجاهدين ۽ طالبان کي پاڪستان جي عالم آشڪار پٺڀرائي هُئي. هن جي لهجي مان لڳي رهيو هو ته افغانستان جي شهرين کي پاڪستان جي اڳوڻين توڙي هاڻوڪين پاليسين تي شديد اعتراض آهن. افغانستان جي چيف ايگزيڪيوٽو (جيڪو وزير اعظم جي برابر عهدو آهي) ڊاڪٽر عبدالله عبدالله ۽ اڳوڻي صدر حامي ڪرزئي سان ٿيل مُلاقات ۾ هنن تمام تفصيلي ڳالهايو. سندن ڳالهين جا اهم نُڪتا هن ريت هُئا:
* جيڪڏهن پاڪستان پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪري طالبان کي ڳالهيون ڪرڻ تي راضي ڪري سگهي ٿو ته مٿن افغانستان اندر رتوڇاڻ روڪڻ لاءِ به دٻاءُ وجهي سگهي ٿو.
* توهان ڪِيئن ٿا چئو ته افغانستان اندر عدم استحڪام ۾ پاڪستان جي سيڪيورٽي اسٽيبلشمينٽ جو هٿ ناهي. اڳوڻو صدر مشرف چئي چڪو آهي ته، ايجنسين طالبان کي تيار ڪيو هو. هن اهو به اعتراف ڪيو آهي ته هن ڪرزئي حڪومت جا پيرَ ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪڏهن حڪومت جي پاليسي دهشتگرديءَ خلاف تبديل ٿي آهي ته پوءِ ڪوئيٽا شورا، بندش پيل تنظيمن جا اڳواڻ ۽ مُلا منصور ڪوئيٽا ۾ ڪِيئن پيا کُلي عام سرگرميون ڪن.
* مُلا فضل الله کي افغانستان ۾ پناهه ملڻ ۽ اُتي ويهي پاڪستان اندر دهشتگردي ڪرائڻ واري سوال تي چيو ويو ته، هُو ٻه سالَ اڳ افغانستان ۾ داخل ٿيو آهي ۽ طالبان جي ڪنٽرول واري علائقي ۾ رهي ٿو، جتي کيس سرحد پار قُوتن جي مدد حاصل آهي. جيڪڏهن پاڪستان ايترو سَگهارو هُجڻ باوجود 30 سالن کان پاڪستان ۾ رهندڙ حقاني کي ختم نه ٿو ڪري سگهي ته اسان جهڙي مُلڪ کان اها توقع رکڻ نامناسب آهي ته ٻن سالن اندر مُلا فضل الله کي ختم ڪري سگهون. اسان دهشتگرديءَ جي خلاف آهيون ۽ اهڙن عنصرن جي مدد هرگز نه ڪنداسين.
* پاڪستان کي ماضيءَ جون پاليسيون تَرڪ ڪري افغانستان ۾ جٽادار امن ۽ استحڪام لاءِ مُخلص ڪردار ادا ڪرڻ گُهرجي، افغانستان ۾ امن ۽ استحڪام کانسواءِ هن خطي ۾ امن ۽ استحڪام ممڪن ناهي.
* صدر حامد ڪرزئي جيترو پاڪستان کان ناراض هو، اُن کان وڌيڪ ناراض آمريڪا ۽ اولهه جي مُلڪن کان هو، سندس خيال هو ته اهي مُلڪ هن خِطي ۾ پنهنجي موجودگي رکڻ چاهين ٿا، تنهن ڪري اُهي خِطي ۾ مُڪمل امن ٿيڻ نه ڏيندا.
* افغان اڳواڻن کي ان ڳالهه تي به ڪاوڙ هُئي ته پاڪستان کانئن اهو مطالبو ڇو ٿو ڪري ته اسان هندوستان سان ناتا سندن مرضيءَ پٽاندڙ رکون، اسان هڪ خُودمختيار مُلڪ آهيون ۽ اسان جي مرضي جو هندوستان يا ڪنهن مُلڪ سان ڪهڙا به ناتا رکون، اسان پنهنجي ايجنڊا مُطابق ڪم ڪريون ٿا، هندوستان اسان کي مُستحڪم ٿيڻ ۾ واهر ڪري ٿو، تنهن ڪري اسان ان کي دوست مُلڪ سمجهون ٿا.
اِهي خيال رُڳو افغانستان جي سياسي قيادت جا نه، پر سول سوسائٽي، ميڊيا ۽ عام شهرين جا به هُئا. هندوستان، افغانستان اندر ڪيترو اثر رسوخ رکي ٿو، ان جو اندازو اُتي جي اهم اخبارن کي پڙهڻ سان لڳائي سگهجي ٿو. افغانستان ٽائيمز، جيڪا اُتي جي مشهور انگريزي اخبار آهي، اُنَ ۾ هندوستاني سَفير جو بيان پنج ڪالمي هيڊ لائين هو، جنهن ۾ هن وزيراعظِم نواز شريف ۽ اشرف غني وچ ۾ مُلاقات تي سفارتي طور طريقن کي اورانگهيندي غير ذميواراڻو بيان جاري ڪيو هو، اُن اخبار جي مُکيه صفحن تي پاڪستان مُخالف خبرون نهايت نمايان ڪري ڇاپيون وينديون آهن، افغانستان جي ميڊيا ۾ ڪم ڪندڙ صحافين جا به پاڪستان بابت تمام سَخت خيال هُئا، سڀني جي زِبان تي اها ڳالهه هُئي ته مُلا منصور کي طالبان ڪوئيٽا ۾ پنهنجو امير چُونڊيو ۽ هُو اُتي ئي مارجي ويو. افغان سربراهن ۽ صحافين جي اها به راءِ هُئي ته مري ۾ ٿيل امن ڳالهين جي پهرئين دورَ کان پوءِ اهو ظاهر ٿيو ته مُلا عمر جِيئرو ئي نه هو. جڏهن اسان افغان سربراهن کان پُڇيو ته وٽن آمريڪي جاسوسي اِدارا ۽ سندن پنهنجون انٽيليجنس نيٽ ورڪ به موجود آهي، اُنهن کين ايڏي وڏي خبر جي ڄاڻَ ڇو نه ڏني، ته وٽن ڪو تسلي ڏِيندڙ جواب نه هو، حامد ڪرزئي البته اسان جي ان موقف سان ڪُجهه سهمت هو ته اها خبر ٻنهي مُلڪن نه، پر ڪنهن ٽئين طاقت اهڙي وقت تي سامهون آندي، جڏهن ٻنهي ڌُرين ۾ امن ڳالهيون اڳتي وڌي رهيون هُيون.
افغانستان اندر سول سوسائٽيءَ ۾ اُهي ماڻهو به شامل آهن، جيڪي طالبان سان ڳالهيون ڪرڻ جا مُخالف آهن، سندن خيال آهي ته طالبان انتهاپسند قُوت آهن ۽ کين ڪنهن به فارمولي هيٺ حڪومت جو حِصو نه بڻجڻ گُهرجي، ڪُجهه ٻين همراهن جو خيال هو ته طالبان امن ڳالهين دوران هٿياربند طريقا ۽ دهشتگردي تَرڪ ڪري حڪومت جو حصو بڻجن ته پوءِ ڪو به حرج ناهي. هن وقت صُورتحال اها آهي ته افغانستان جي صوبائي گاديءَ وارن شهرن کان ٻاهر عملي طور حڪومت جو وِجود ئي ناهي، بلڪه انهن مان به ڪيترن شهرن تي هٿياربند گروهن جو قبضو آهي ۽ حڪومت رُڳو نالي ماتر آهي. افغانستان، گُذريل چئن ڏهاڪن کان عملي طور ڪا رياست رهيو ئي ناهي، ظاهر شاهه جي تختي اُونڌي ٿيڻ کان پوءِ مُلڪ لڳاتار بغاوتن، پرڏيهي مداخلتن يا رتوڇاڻ جو شِڪار رهيو آهي، مُلڪ عملي طور مُختلف ويڙهاڪ ڌڙن جي ڪنٽرول هيٺ رهندڙ ننڍن ننڍن ٽُڪرن جو مجموعو رهيو آهي. حڪومتي نظام گُذريل ڏهاڪو کن سالن دوران آهستي آهستي پيرَ کُپائڻ شروع ڪيا آهن، آمريڪا ۽ سندن اتحادين بُنيادي ڍانچي جي بحالي ۽ حڪومتي نظام جي جوڙجڪ ۾ افغانستان جي وڏي واهر ڪئي آهي. خُود پاڪستان به صحت ۽ تعليم جي شُعبن ۾ افغانستان جي واهر ڪئي آهي، پر اڃا افغانستان کي هڪ رياستي ڍانچو تعمير ڪرڻ ۾ وڏو عرصو گُهربل آهي، مُلڪي معيشت عملي طور پرڏيهي امداد جي مُحتاج آهي، سرڪاري مُلازمن جي پگهارن کان وٺي سيڪيورٽيءَ تائين رياستي نظام جو هر شعبو پرڏيهي امداد تي تعمير ٿي رهيو آهي. ملڪ ۾ نه ڪا صنعت آهي ۽ نه ئي روانگي واپار جون ڪي جِنسون آهن، سامونڊي پورٽ نه هُجڻ سبب اَڀرو سَڀرو پرڏيهي واپار پاڪستان وسيلي ٿئي ٿو. افغانستان، پاڪستان جي رستي هندوستان سان واپار جي سهولت نه ملڻ کانپوءِ اڄڪلهه ايران سان ”چابهار“ سامونڊي اڏي وسيلي واپار لاءِ ٺاهه ڪرڻ جي ڪوششن ۾ آهي.
افغانستان محسوس ڪري ٿو ته پرڏيهي واپار ۽ مُعاشي استحڪام لاءِ اُن کي پاڪستان سان ناتا بهتر ڪرڻ جي ضرورت آهي، پر پاڪستان ۽ ڀارت وِچ ۾ ڇڪتاڻ سبب اُن کي سخت ڏُکيائيون پيش اچي رهيون آهن، ان پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ته افغانستان سياسي توڙي مُعاشي لحاظ کان تمام ڪمزور مُلڪ آهي پر خِطي ۾ حڪمتِ عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم سرزمين آهي. رُوس ۾ پيوٽن جي اڳرائيءَ وارين پاليسين کان پوءِ افغانستان جي اهميت اڃا به وڌي وئي آهي، وِچ اوڀر جي رتوڇاڻ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ چِين جي مُعاشي مفادن جي پسمنظر ۾ افغانستان هڪ ڊِگهي عرصي لاءِ حڪمتِ عمليءَ جو مرڪز رهندو، خِطي ۾ امن ۽ سياسي استحڪام جي حوالي سان هڪ افغان اڳواڻ جا لفظ نهايت ٺهڪندڙ لڳن ٿا ته، ”خِطي ۾ امن ۽ استحڪام لاءِ ضروري آهي ته افغانستان کي غير اهم ملڪ سمجهڻ بجاءِ هڪ خُودمختيار قوم طور اُن جي وِجود جو احترام ڪيو وڃي.“
(روزاني ڪاوش، خميس 17 ڊسمبر 2015ع)