يمن جي ويڙهه ۽ ”قومي مفاد“ وارو نعرو!
ٿورو ماضيءَ جي پسمنظر تي نظر وجهڻ سان انهن حقيقتن کي سمجهڻ ۾ سولائي ٿيندي. مصر جي انقلابي اڳواڻ جمال عبدالناصر جي دور کان سعودي عرب جو يمن سان ٽڪراءُ رهيو آهي. 1960ع ۾ يمن اندر به بغاوت ٿي ۽ جمال عبدالناصر جي مدد سان يمني فوج جي آفيسرن يمني بادشاهت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو. ناصر ان وقت 70 هزار فوجي ۽ ڪيميائي هٿيار فراهم ڪري، يمن ۾ بادشاهت جو انت آڻيندڙ آفيسرن جي واهر ڪئي. يمن جو تڏهوڪو حڪمران محمد البدر اتر يمن ڏانهن ڀڄي ويو ۽ اتي رهندڙ زيدي قبيلي کي منظم ڪري، يمن جي نئين حڪومت سان ويڙهاند شروع ڪيائين. ان وقت سعودي عرب کي ساڳي ڳڻتي پيدا ٿي هئي ته جيڪڏهن مصر جو انقلاب ۽ سندس فوجون پاڙيسري يمن ۾ پير کوڙي ويون ته پوءِ سندن بادشاهت جو آئيندو خطري ۾ پئجي ويندو. اهو ئي سبب آهي، جو سعودي عرب ان وقت محمد البدر ۽ سندس حامي زيدي قبيلي کي عسڪري واهر فراهم ڪئي. اڄ ان ئي زيدي قبيلي جا حوثي باغي يمن جي گاديءَ تي قابض آهن ۽ سعودي عرب ساڳئي خطري هيٺ مٿن بمباري ڪري رهيو آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ سعودي عرب حوثين جي واهر مقدس ماڳن جي بچاءَ جي نالي تي ڪئي ۽ اڄ وري ساڳئي نعري هيٺ انهن ئي حوثين مٿان بمباري ڪري رهيو آهي. مزي جي ڳالهه ته سعودي عرب تڏهوڪي حوثي قبيلي جي اڳواڻ ۽ معزول ٿيل بادشاهه محمد البدر جي فوجي مدد ڪئي ۽ پنهنجي ملڪ ۾ پناهه به ڏني، پر 1970ع ۾ اٺن سالن جي گهرو ويڙهه کان پوءِ جڏهن البدر جي حامين وٽ يمن جي وڏي حصي جو ڪنٽرول به هو، تڏهن سعودي عرب منجهائين هٿ ڪڍي، تڏهوڪي يمني حڪومت سان ٺاهه ڪري، ان کي تسليم ڪري ورتو. البدر دل برداشته ٿي سعودي عرب ڇڏي، برطانيا هليو ويو ۽ اتي اڪيلائيءَ جي زندگي گُذاري 1996ع ۾ گذاري ويو. 1969ع ۾ به جڏهن سعودي عرب يمن تي حملا ڪيا، تڏهن به مبينا طور پاڪستان جي هوائي فوج ڏاکڻي محاذ تي سعودي عرب لاءِ ويڙهه جو حصو بڻيل هئي. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ اٽڪل 15 هزار پاڪستاني فوجي اسرائيل- اردن سان لڳندڙ سعودي سرحد تي مقرر ٿيل هئا. ساڳي طرح بحرين جي سُني بادشاهه گهراڻي به 2011ع ۾ اڪثريتي آبادي شيعن پاران ڪيل مزاحمت کي چٿڻ لاءِ هزارين پاڪستاني ڀرتي ڪيا هئا، ان جي نتيجي ۾ بحرين ۾ پاڪستاني شهرين کي نفرت ۽ تشدد جو به نشانو بڻايو ويو هو. يمن جي هاڻوڪي جنگ ۾ به پاڪستان جي ڀائيوار بڻجڻ جا امڪان ان ڪري وڌيڪ آهن، جو ان ۾ سيڪيورٽي ۽ سياسي اسٽيبلشمينٽ ٻنهي جا مفاد سمايل آهن. افغان جنگ جي پُڄاڻي ويجهي آهي ۽ اسٽيبلشمينٽ کي هڪ ٻي ويڙهاند جو حصو بڻجڻ سان ملڪ اندر پنهنجي هڪ هٽي برقرار رکڻ لاءِ وسيلا مهيا ٿي سگهندا، جڏهن ته نواز شريف نه رڳو سعودي عرب جي حڪمران گهراڻي جي ذاتي احسانن جو ٿورو لاهڻ چاهيندو، پر ساڳئي وقت کانئن پنهنجي سياسي مستقبل لاءِ به اهم واهر حاصل ڪري سگهندو. هر وقت نواز شريف کي پنهنجي حڪومت بچائڻ جي ڳڻتي رهي ٿي ۽ هن معاملي تي فوج کي خوش رکڻ وسيلي هو پنهنجي حڪومتي مدي کي به تحفظ ڏئي سگهندو.
ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ان سڄي ٽڪراءَ ۾ آمريڪا ۽ ٻين عالمي طاقتن جا به مفاد سمايل آهن، تنهن ڪري اهي به سعودي عرب جي اڳرائيءَ جي حمايت ڪري رهيا آهن. گذريل ڪجهه ورهين کان يمن ۾ القاعده هڪ سگهاري ڌر ٿي اُڀري آهي ۽ آمريڪا، پاڪستان جيان يمن ۾ به ڊرون حملا ڪري، القاعده کي نشانو بڻائيندو رهيو آهي. سن 2000ع ۾ يمن اندر آمريڪي بحري ٻيڙي تي القاعده جي آپگهاتي بمبارن حملو ڪيو، جنهن ۾ 17 آمريڪي مارجي ويا ۽ ٻيڙي کي تمام گهڻو نقصان پهتو هو. 2008ع ۾ يمن جي گادي صنعا ۾ آمريڪي قونصل خاني تي پوليس جي وردي پهريل دهشتگردن حملو ڪيو، جنهن ۾ 18 ڄڻا مارجي ويا هئا. آمريڪا ۽ سعودي عرب ٻئي ملڪ يمن ۾ مضبوط ٿيندڙ القاعده خلاف ويڙهاند ۾ رُڌل رهيا آهن. مزي جي ڳالهه ته انهن خلاف ڪو به علائقائي فوجي اتحاد نه ٺهيو ۽ نه وري پاڪستان کان فوجي مدد گهري وئي. القاعده جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڪمزور حوثي باغين خلاف ايڏي سخت ڪارروائيءَ جو هڪ ڪارڻ حوثي باغين جو شيعا فرقي سان تعلق هجڻ به آهي. اها حقيقت آهي ته يمن جي سرحد تي شيعا باغين جي قبضي کي سعودي عرب اسرائيل ۽ القاعده کان به وڌيڪ خطرناڪ تصور ڪري ٿو.
سعودي عرب کي وچ اوڀر ۾ ايران جي عسڪري سفارتي ۽ معاشي سگهه کان هميشه لاءِ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ ته شام ۾ بشارالاسد جي ثابت قدميءَ سبب اڳي ئي سعودي عرب کي پريشاني آهي، مٿان وري تازو آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ نيوڪليئر تڪرار جو نبيرو ٿيڻ کان پوءِ ايران مٿان لڳل پابنديون هٽڻ جا امڪان چٽا ٿي ويا آهن. ان نئين صورتحال ۾ سعودي عرب ۽ آمريڪا جي دوستيءَ کي به ڌڪ رسي سگهي ٿو، جڏهن ته نئين صورتحال ۾ ايران عالمي اڪيلائيءَ مان ٻاهر نڪري هڪ نئين سگهه سان اُڀري سگهي ٿو. ايران جي نئين اُڀار سان بشارالاسد کي به وڌيڪ سگهه حاصل ٿيندي. جيتوڻيڪ آمريڪا، داعش جي اُڀار کان پوءِ شام ۽ ايران ڏانهن اڳ ئي رويو تبديل ڪيو آهي، ان نئين صورتحال ۾ سعودي عرب لاءِ يمن ۾ شيعا حوثي ڌر جو سگهارو ٿيڻ ڳڻتيءَ کان گهٽ ناهي.
آمريڪا ۽ يورپ جا ان خطي ۾ رڳو عسڪري نه، پر معاشي مفاد به سمايل آهن. يمن جي ڏکڻ ۾ عدن جو نار وارو سامونڊي لنگهه سندن معاشي مفادن لاءِ نهايت اهم آهي، تنهن ڪري اهي جلد کان جلد يمن کي حوثي باغين جي قبضي کان آجو ڪرائڻ گهرن ٿا. اها به حقيقت آهي ته ان ڳڻتيءَ ۾ هاڻي وڌيڪ شدت ايندي، ڇو ته حوثي باغين يمن جي ڏاکڻي اهم شهر عدن تي به قبضو ڪري ورتو آهي. دراصل يمن جي ڏاکڻي سرحد سان لڳ عدن جي سامونڊي نار ۾ هڪ سوڙهو سامونڊي لنگهه باب المندب (Bab el Mandeb) واقع آهي. نار وارن ملڪن مان يورپ ۽ آمريڪا ڏانهن ويندڙ تيل جا اڪثر جهاز ان لنگهه مان گذري ڳاڙهي سمنڊ، ڀونچ سمنڊ ۽ ايٽلانٽڪ سمنڊ پهچن ٿا. اهو لنگهه عدن ويجهو نهايت سوڙهو يعني رڳو 40 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. 2013ع ۾ باب المندب جي لنگهه وٽان روزانو 38 لک بيرل تيل جا جهاز گذريا هئا، جيڪڏهن اهو لنگهه بند ٿئي ٿو ته يورپ اتر آمريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا جي ملڪن کي تيل فراهم ڪرڻ لاءِ جيڪو متبادل رستو ڏکڻ آفريڪا کان وڃي ٿو، اهو اختيار ڪرڻ سان هڪ ڪاٿي موجب في ٽينڪر جو خرچ 45 هزار ڊالرن مان وڌي ڏيڍ لک ڊالر ٿي ويندو. يورپ ۽ آمريڪا جون منڊيون ايڏو مهانگو تيل خريد ڪرڻ جو سوچي به نه ٿيون سگهن، ڇو ته ان سان مقامي مارڪيٽ توڙي عالمي مارڪيٽ ۾ سندن مصنوعات جا اگهه آسمان تي چڙهي ويندا. جڏهن ته ٻئي طرف چين ۽ جاپان کي هندي سمنڊ وسيلي تيل جي نارمل سپلاءِ جاري رهندي. خود سعودي عرب ۽ نار جا ملڪ يورپ ۽ آمريڪي منڊين کي مناسب اگهه تي تيل جي يقيني فراهمي جاري رکڻ چاهين ٿا. عدن وٽان باب المندب بند ٿيڻ جي صورت ۾ تيل کان سواءِ نهر سوئيز وسيلي ٿيندڙ ٻيو سامونڊي واپار به متاثر ٿيندو، اهڙي ريت مصر به ان ڪري سعودي عرب جي اتحاد جو حصو آهي. مصر 1970ع جي ڏهاڪي ۾ اسرائيل سان جنگ ۾ پڻ ان سامونڊي لنگهه کي بند ڪيو هو ۽ اسرائيل جي تجارتي مفادن کي ڪاپاري ڌڪ رسايو هو. اهو ئي سبب آهي، جو يمن واري تازي گهوٽالي شروع ٿيڻ کان پوءِ آمريڪي فوج جي نمائنده جنرل لائڊ آسٽن سينيٽ ۾ وضاحتي بيان ڏيندي چيو هو ته، ”آمريڪا نار وارن ملڪن جي اتحاد گلف ڪوآپريشن ڪائونسل سان گڏجي ان ڳالهه کي يقيني بڻائيندو ته باب المندب وارو سامونڊي لنگهه کُليل رهي.“ هن پنهنجي بيان ۾ چيو ته، ”اسان پنهنجي ان مفاد کي يقيني بڻائينداسين ته باب المندب ۽ هرموز واري لنگهه وسيلي اسان جو تجارتي وهڪرو آزاداڻي نموني جاري رهي.
ان مان صاف ظاهر ٿئي ٿو ته يمن واري جنگ جي پُٺيان آمريڪا ۽ يورپ توڙي نار وارن ملڪن جا معاشي مفاد پڻ سمايل آهن ۽ باب المندب جو کُليل رهڻ سندن معاشي مفادن لاءِ نهايت ضروري آهي. عدن مٿان باغين جي چڙهائي ۽ وقتي قبضي کان پوءِ هاڻي آمريڪا ۽ يورپ به پاڪستان مٿان ان جنگ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ زور ڀريندا. اهڙي طرح امڪان آهي ته پارليامينٽ کان ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ ان فيصلي جي منظوري ورتي ويندي. جيڪڏهن پارليامينٽ ان کان ڪيٻايو ته پوءِ ممڪن آهي ته وسيع تر قومي مفادن ۾ ڪي ٻيا طريقا به استعمال هيٺ آندا وڃن. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته وچ اوڀر جي اها ويڙهاند جيڪڏهن ايندڙ ڪجهه ڏينهن ۾ ختم نه ٿي ته پوءِ اها هڪ نئين وڏي عالمي تڪرار جو بنياد بڻجي سگهي ٿي. ڇو ته وقت گذرڻ سان ممڪن آهي ته ايران ۽ روس به ان ويڙهه جو سڌي، اڻ سڌي طرح حصو بڻجي وڃن. ان صورتحال ۾ پاڪستان جو ان ويڙهه ۾ حصو بڻجڻ هڪ وڏي خوني جنگ ۾ پير رکڻ برابر ٿيندو، جنهن جا ايندڙ ورهين ۾ نتيجا نهايت سنگين ثابت ٿي سگهن ٿا.
(روزاني ڪاوش، آچر 05 اپريل 2015ع)