ٻن ڌرين وٽ يرغمال ٿيل سنڌ جي سياست
انهن سمورن ڪارڻن ايم ڪيو ايم کي مجبور ڪيو آهي ته اها ڪراچيءَ ۾ پنهنجي سياسي سگهه کي برقرار رکڻ لاءِ لساني سياست ڏانهن موٽي وڃي. ان لاءِ ضروري ٿي پيو آهي ته پارٽي ڪيڊر ۽ عام اردو ڳالهائيندڙن کي ڪنهن وڏي تماشي ۾ سيڙائي منجهن هٿ ٺوڪيو احساس محرومي ۽ خوف پيدا ڪيو وڃي ته جيئن ايم ڪيو ايم کي پنهنجي پناهگاهه سمجهندا رهن. ايم ڪيو ايم جي سمورين دعوائن جي باوجود حقيقت اها آهي ته 1998ع جي آدم_ ڳڻپ ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي ڪراچيءَ ۾ پنجاهه سيڪڙو کان به گهٽ هئي. گذريل پندرهن سالن دوران سنڌ جي ٻهراڙين، پختونخوا، فاٽا ۽ سرائيڪي وسيب مان آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ ڪراچيءَ ڏانهن ٿي آهي، تنهن ڪري ڪراچي اندر ايم ڪيو ايم هڪ اقليتي لساني گروهه جي نمائندگي ڪري رهي آهي. اها الڳ ڳالهه آهي ته مشرف جي لساني پاليسين جي نتيجي ۾ تڪبندين ۾ هٿ چراند ۽ چونڊن ۾ ڌانڌلين ۽ دهشتگرديءَ جي ٽڪساٽ سان ايم ڪيو ايم ڪراچيءَ جي سياست تي قبضو برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي آهي، پر ان کي چڱي طرح پتو آهي ته اهو مانڊاڻ سلامت رکڻ هاڻي ممڪن ناهي رهيو. هاڻي ايم ڪيو ايم وٽ سواءِ لساني نعرا ڏيڻ ۽ نفرتون وڌائڻ جي ٻيو ڪو چارو ناهي رهيو، ان امڪان کي به رد نه ٿو ڪري سگهجي ته ايم ڪيو ايم پنهنجي سياست کي بچائڻ لاءِ وڏي پئماني تي لساني وڳوڙ ڪرائي، الڳ صوبي واري معاملي تي هن ڀيري کلي طرح پاڻ اڳيان اچڻ جي ضرورت سان ايم ڪيو ايم جي فرسٽريشن جي انتها صاف نظر اچي ٿي. ٻئي طرف پيپلز پارٽي آهي، جيڪا ذري گهٽ ساڳي صورتحال مان گذري رهي آهي، ڪرپشن، بدعنواني ۽ خراب حڪمرانيءَ جا سمورا رڪارڊ ٽوڙڻ کان پوءِ اُن کي پنهنجو سياسي آئيندو گهڻو شاندار نظر نه ٿو اچي. پيپلز پارٽيءَ کي چڱي ريت پتو آهي ته شهيدن جا حوالا ڏئي، گهڻو وقت سنڌين کي جذباتي طور يرغمال نه رکي سگهبو. گذريل چونڊن ۾ سڄي سنڌ جي شهري علائقن ۾ پولنگ اسٽيشنز تي پيپلز پارٽيءَ جي ڪارڪردگي تمام خراب رهي آهي. ان ٻهراڙين ۾ ڏنڊي، رشوت ۽ جذباتي نعرن سان سنڌين جا ووٽ حاصل ڪيا هئا، اهو ئي سبب آهي جو پيپلز پارٽي سنڌ جي ٻهراڙين جي نيم شهري مرڪزن کي معاشي يا صنعتي ترقي ڏيارڻ بجاءِ اُن کي کنڊر بڻائي رکڻ گهري ٿي، ڇاڪاڻ ته شهري ماحول ۾ جيڪو وچولو طبقو جنم وٺي ٿو، اهو هاڻي اکيون بند ڪري، پنهنجو ووٽ نه ٿو ڏيڻ گهري. جيڪڏهن سنڌ اندر پارلياماني سياست ڪندڙ قومپرست ڌرين اندر گهربل سياسي سگهه موجود هجي ها ته پيپلز پارٽيءَ کي چونڊن ۾ سخت ڏکيائيءَ جو منهن ڏسڻو پوي ها. هن جي اُبتڙ پي ٽي آءِ وٽ اها صلاحيت موجود آهي ته جيڪڏهن هن پنجاب، پختونخوا جيان ڪنهن مرحلي تي سنڌ جي ٻهراڙين ڏانهن ڌيان ڏنو ته اها پيپلز پارٽيءَ کي سخت چئلينج ڏئي سگهي ٿي. پي ٽي آءِ پاران ڪرپشن، ميرٽ، امن ۽ شفافيت کي ايجنڊا بڻائڻ سبب وچولي طبقي ۾ ان لاءِ ڇڪ موجود آهي. جيڪڏهن پي ٽي آءِ سنڌ ۾ چونڊن واري سياست تي سنجيدگيءَ سان محنت ڪئي ته ان سان پيپلز پارٽيءَ جي ٻهراڙين ۾ سياسي هڪ هٽيءَ کي چئلينج ضرور ايندو. جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻهراڙين جو نيم قبائلي ۽ جاگيرداراڻو سماجي ڍانچو اڃا به پيپلز پارٽيءَ جي وڏيرن جي قبضي هيٺ ئي رهندو، پر ان جي باوجود پيپلز پارٽي لاءِ سنڌ کي ائين پنهنجي جاگير ڪري هلائڻ مشڪل ٿي پوندو ۽ ان کي سنڌ ڏانهن پنهنجو رويو بدلائڻو پوندو. ان ساڳئي چئلينج کي محسوس ڪندي، پيپلز پارٽي پي ٽي آءِ خلاف نواز شريف جو ساٿ ڏئي رهي آهي. جيتوڻيڪ پي ٽي آءِ جي ڌرڻن سبب جمهوري نظام کي خطري ۽ سگهارين ڌرين جي ان پٺيان مفاد هجڻ سبب سمورا سمجهدار ماڻهو سندس اسلام آباد واري سياسي عمل جي مخالفت ڪن ٿا، پر ٻئي طرف پيپلز پارٽيءَ پاران نواز شريف سان گڏ بيهڻ جي پٺيان جمهوري نظام کان وڌيڪ ڦرلٽ جي هن ڪاري ڌنڌي کي برقرار رکڻ وارا مفاد به هڪ اهم ڪارڻ آهي. ايم ڪيو ايم جيان پيپلز پارٽيءَ کي به سنڌ ڪارڊ جي ضرورت آهي، اهو ئي ڪارڻ آهي، جو بنا دير جي ”مرسون مرسون“ جا نعرا ٽوئيٽر تي اچي ويا. پيپلز پارٽيءَ کي سنڌ جي ماڻهن ۽ سنڌ ڌرتيءَ کان وڌيڪ سنڌ جي حڪومت ۽ خزاني سان دلچسپي آهي، تنهن ڪري اُهي به هڪ طرف قومپرستيءَ جا وڏا نعرا هڻن ٿا ته ٻئي طرف ساڳي ايم ڪيو ايم سان حڪومتي اتحاد ۾ کير کنڊ به لڳا ويٺا آهن. جهڙي طرح ايم ڪيو ايم اردو آباديءَ کي خوف ۾ مبتلا رکي سياست ڪري رهي آهي، ساڳي طرح پيپلز پارٽي به سنڌين کي سنڌ ورهائجڻ واري نفسياتي خوف ۾ رکي، پنهنجو ذهني غلام بڻائي رکڻ گهري ٿي. ياد رکڻ گهرجي ته پيپلز پارٽي پنهنجي گذريل حڪومت ۾ نواز شريف کي پنجاب ۾ سوڙهو ڪرڻ لاءِ سرائيڪي ڪارڊ جو استعمال ڪندي، سرائيڪي صوبي جي مطالبي کي 1973ع جي آئين مطابق نبيرڻ بجاءِ مٿان کان ڪميشن ٺاهي، هڪ غلط روايت جا بنياد وڌا، ان سان سرائيڪين جو ڪيس پڻ خراب ٿيو. ايم ڪيو ايم اڄ پيپلز پارٽيءَ جي ان ئي غير آئيني طريقي کي بنياد بڻائي، نون صوبن لاءِ آئيني رستي بجاءِ پارلياماني ڪميشن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪري رهي آهي. ايم ڪيو ايم کي خبر آهي ته آئيني طريقي سان ته نئون صوبو ٺاهڻ ممڪن ناهي، تنهن ڪري اها سنڌ ۾ اهو ساڳيو غير آئيني فارمولو استعمال ڪرڻ گهري ٿي، جيڪو پيپلز پارٽيءَ پنجاب ۾ استعمال ڪيو هو. اهڙي طرح سنڌ جي اهڙي ورهاڱي جي مطالبي جو هڪ بنياد پاڻ پيپلز پارٽيءَ فراهم ڪيو هو، جنهن لاءِ پيپلز پارٽيءَ جي ان قيادت کان سوال ٿيڻ گهرجي، جيڪي هوشوءَ جي نعرن سان سنڌ واسين کي جذباتي بليڪ ميل ڪري رهيا آهن. ان پسمنظر ۾ ڏسجي ته سنڌ ۾ الڳ صوبي جو مطالبو سياسي طور رڳو ايم ڪيو ايم نه پر پيپلز پارٽيءَ جي به سياسي ضرورت بڻيل آهي، جڏهن ڪنهن پارٽي يا حڪومت جي ڪارڪردگي ٻُڙي هوندي ته اُن کي اهڙن جذباتي نعرن ۽ ماحول کي پيدا ڪرڻ جي ضرورت پوي ٿي، تنهن ڪري سنڌ ۾ الڳ صوبن واري سوال تي ايندڙ ڏينهن ۾ پيپلز پارٽي، قومپرستن کان به وڌيڪ اڳڀري نظر ايندي. جيڪڏهن ايندڙ چونڊن کان اڳ ڪي بنيادي چونڊ سڌارا آيا ۽ پيپلز پارٽيءَ کي به ايم ڪيو ايم جيان ڪا وڏي ڳڻتي پيدا ٿي ته پوءِ الڳ صوبي واري مطالبي کي ڪنهن وڏي ڊرامي ۾ بدلائي سگهجي ٿو. اقتداري سياست جي بي رحميءَ جي ڪا به انتها نه هوندي آهي، جڏهن ڪا سياسي ميرٽ نه رهي ته پوءِ لاش اقتدار جي تسلسل لاءِ ضروري ٿي پوندا آهن. جيڪڏهن اهي لاش ڪنهن جدوجهد جي نتيجي ۾ نه ملندا هجن ته پوءِ ان لاءِ ٻيا طريقا به ڳولي سگهجن ٿا.
جيتوڻيڪ سنڌ واسي جمهوريت جا سڀ کان وڏا حامي آهن ۽ انهن کان وڌيڪ هن ملڪ ۾ ڪنهن به قربانيون نه ڏنيون آهن، پر ان جمهوريت جي عيوض سنڌين کي سواءِ بربادي، بدحالي، بدامني، بُري حڪمرانيءَ جي ڪجهه هڙ حاصل نه ٿيو آهي. اهو ئي سبب آهي، جو هاڻي جيڪڏهن ملڪ ۾ جمهوريت يا پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ ۾ حڪومت تي ڪو ڏکيو وقت آيو ته سنڌ واسي ان لاءِ ڪي به وڌيڪ قربانيون ڏيڻ لاءِ آتا نه هوندا. سنڌ واسي جمهوريت جي نالي ۾ ڦرلٽ ۽ برباديءَ جي هن سلسلي مان ڪَڪ ٿي چڪا آهن، اهو سياسي خال ڪراچي جيان باقي سنڌ ۾ به پي ٽي آءِ لاءِ سياسي رستا هموار ڪري سگهي ٿو. اها الڳ ڳالهه آهي ته پنهنجي هاڻوڪي شڪل ۾ پي ٽي آءِ سنڌ جي سياسي تقاضائن کان گهڻو پرتي بيٺل آهي، پر ان ۾ سنڌ جي سياست تي اثر انداز ٿيڻ جي صلاحيت ضرور موجود آهي.
(روزاني ڪاوش، جمع 26 سيپٽمبر 2014ع)