آپريشن ۽ راهداري رٿاجو ڳانڍاپو!
5 جولاءِ 2013ع تي نواز شريف ۽ چين جي وزير اعظم لي ڪيانگ وچ ۾ ان راهداريءَ سميت اَٺن معاهدن تي بيجنگ ۾ صحيحون ڪيون ويون. اڳتي هلي اپريل 2015ع ۾ چين جي صدر زي جنپنگ (Xi Jinping) پاڪستان جو دورو ڪيو، ان موقعي تي راهداريءَ سان لاڳاپيل 51 رٿائن بابت يادداشت نامن تي صحيحون ڪيون ويون، ان راهداريءَ سان لاڳاپيل رٿائن جا وچور ته تمام ڊگها آهن، پر انهن مان ڪجهه اهم رٿائون هن ريت آهن.
* ڪراچي-لاهور موٽروي جي ملتان-سکر موٽروي سيڪشن لاءِ قرض جي فراهمي.
* گوادر پورٽ جي ايڪسپريس وي جي اڏاوت
* گوادر جي بين الاقوامي هوائي اڏي لاءِ قرض
* پاڪستان ريلوي جي سڌاري لاءِ فزيبلٽي اڀياس ۽ حويليان وٽ ڊرائي پورٽ جي اڏاوت
* گوادر-نوابشاهه ايل اين جي پائيپ لائين ۽ ٽرمينل
* لاهور اورينج لائين ميٽرو ٽرين پراجيڪٽ
* 870 ميگاواٽ جو سوڪي-ڪنياري هائڊرو پاور پراجيڪٽ
* پورٽ قاسم تي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر
* 720 ميگاواٽ جو ڪروٽ هائڊرو پاور پراجيڪٽ
*پنجاب ۾ سولر پاور پلانٽ ۽ بهاولپور ۾ 900 ميگاواٽ جو سولر انرجي پارڪ
* ٿر ۾ اينگرو ڪمپني پاران لڳندڙ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر
* پاڪستان ۾ مختلف ماڳن تي صنعتي علائقن جو قيام
* ساهيوال ۾ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر
اهڙيءَ ريت مختلف رٿائن جي هڪ ڊگهي فهرست ان راهداريءَ جو حصو آهي، پر ان بابت ڪو هڪ جامع دستاويز ميسر ناهي، ان راهداريءَ جي وچورن کي اڃا طئي ٿيڻو آهي. شروعاتي ڄاڻ موجب ان راهداريءَ هيٺ ملڪ اندر 33 اقتصادي زون قائم ڪيا ويندا، جن مان 11 بلوچستان ۾ هوندا. هڪ ڪاٿي موجب ان رٿا هيٺ 33.79 ارب ڊالر توانائي جي رٿائن، 5.9 ارب ڊالر روڊن، 3.69 ارب ڊالر ريلوي نيٽ ورڪ، 1.6 ارب ڊالر لاهور جي ماس ٽرانزٽ رٿا، 6 ڪروڙ 60 لک ڊالر گوادر پورٽ لاءِ ۽ فائيبر آپٽڪ رٿا تي 40 لک ڊالر خرچ ڪيا ويندا.
اها ڳالهه ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته سمورا خرچ ڪنهن امداد هيٺ نه، پر ڳري وياج واري قرض هيٺ ڪيا ويندا، انهن رٿائن جا ٺيڪا به رڳو چيني ڪمپنين کي ملي سگهندا. اهي ڪمپنيون چيني بئنڪن کان قرض وٺي، رٿائن تي عمل ڪنديون ۽ انهن رٿائن کي هلائي، پنهنجي خرچ ۽ نفعي پوري ڪرڻ کان پوءِ پاڪستان سرڪار حوالي ڪنديون. هينئر تائين پاڪستاني عوام کي اهو نه پيو ٻُڌايو وڃي ته درحقيقت انهن رٿائن تي ٿيندڙ خرچ مٿان ڪيترا سيڪڙو وياج ۽ چيني ڪمپنين جو منافعو شامل هوندو، اهو سوال هينئر تائين پارليامينٽ ۾ به نه اُٿاريو ويو آهي. 13 جولاءِ 2015ع تي روزاني ڊان ۾ اسٽيٽ انجنيئرنگ ڪارپوريشن جي رٽائرڊ چيئرمين انجنيئر حسين احمد صديقي جي ڇپيل هڪ تفصيلي مضمون ۾ هن ڄاڻايو آهي ته رٿائن جي اڏاوت واري عرصي دوران وياج جي شرح پهرين سال دوران 33 سيڪڙو، ٻئين سال دوران 33.33 سيڪڙو هوندي، جيڪا آخري ٻن سالن ۾ گهٽجي 20 سيڪڙو تائين پهچندي. وياج جي اها شرح دنيا ۾ ڪٿان به ملندڙ قرض جي وياج کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي، جنهن سان ملڪي ناڻي ۽ عوام مٿان تمام ڳرو بار پوندو. ان قسم جا تفصيل اڃا تائين حڪمرانن عوام اڳيان پڌرا نه ڪيا آهن، جنهن سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ته ان راهداريءَ جو معاشي بار ملڪ ۽ عوام مٿان ڪيترو پوندو.
راهداريءَ جا ٽي رستا:
14 مئي 2015ع تي رٿابنديءَ واري وفاقي وزير احسن اقبال صحافين سان ڳالهائيندي, ان راهداريءَ جا هيٺيان ٽي رستا ٻُڌايا:
(1) اولهندو رستو:
هي رستو گوادر کان شروع ٿي، تُربت پنجگور، ناگ، باسيما، سوراب، قلات، ڪوئيٽا، قلع سيف الله ۽ زوب کان گذرندو، خيبرپختونخوا جي ڊيرا اسماعيل خان وٽ ملندو ۽ اسلام آباد کان گذرندو، قراقرم هاءِ وي سان ڳنڍجي ڪاشغر تائين پهچندو.
(2) وچون رستو:
هي رستو گوادر کان شروع ٿي باسيما، خضدار، راڄڻپور، ليا، مظفر ڳڙهه ۽ کان ٿيندو، ڊيرا اسماعيل وٽ پهچندو.
(3) اوڀرندو رستو:
هي رستو گوادر، باسيما، خضدار، سکر، رحيم يار خان، بهاولپور، ملتان، لاهور، فيصل آباد کان ٿيندو، اسلام آباد سان ڳنڍجندو.
اوڀرندو رستو لاهور-ڪراچي موٽر وي وسيلي روهڙي، دادو ۽ حيدرآباد کي به ملائيندو، ان روٽ ۾ قراقرم هاءِ وي جو 487 ڪلوميٽر ڊگهو فيز ٽو ۽ 387 ڪلوميٽرن جو ملتان-سکر موٽر وي به شامل آهن. معاشي ماهرن ۽ چيني حڪومت جي پهرين اوليت اوڀرندو رستو هئي، ان جا مکيه ڪارڻ هن ريت آهن:
* هي رستو باقي ٻن رستن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ علائقن مان گذري ٿو.
* هن رستي وسيلي گوادر اڳي ئي ڪوسٽل هاءِ وي وسيلي ڪراچيءَ سان ڳنڍيل آهي، جنهن کي سڌو سنئون ڪراچي- لاهور موٽر وي سان ڳنڍي سگهجي ٿو، ان سان بلوچستان جي خراب سيڪيورٽي وارن علائقن کان بچي سگهجي ٿو.
* هي رستو معاشي لحاظ کان اُسريل علائقن مان گذرندو، جنهن ڪري چين جي سيڙپڪار ڪمپنين کي نسبتن گهٽ وقت اندر پنهنجي سيڙپ ۽ نفعي جي اوڳاڙي ٿي سگهندي.
بهرحال جيئن ته ان رستي ۾ بلوچستان ۽ پختونخوا جا گهٽ علائقا شامل هئا، تنهن ڪري ٻنهي صوبائي حڪومتن ان رستي تي سخت اعتراض واريا. جون 2014ع ۾ سينيٽ جي اجلاس دوران ان معاملي تي تمام گهڻو بحث ٿيو. بلوچستان ۽ پختونخوا جي سينيٽرن حڪومت مٿان سخت ڇوهه ڇنڊيا. آخرڪار 28 مئي 2015ع تي وزير اعظم جي صدارت هيٺ آل پارٽيز ڪانفرنس ڪوٺائي وئي، جنهن ۾ اهو طئي ڪيو ويو ته راهداريءَ تي عمل درآمد جي شروعات اولهندي رستي کان ڪئي ويندي. اهو رستو بلوچستان ۽ پختونخوا جي وڏي حصي مان گذرندو ڪاشغر پهچندو. معاشي ماهرن جي راءِ آهي ته جيتوڻيڪ سياسي نبيري لاءِ حڪومت کي اها راءِ مڃڻي پئي آهي، پر چيني ڪمپنيون سيڪيورٽي ۽ نفعي وارن حوالن سان ان رستي کي اوليت نه ڏينديون، ان لاءِ پاڪستان سرڪار کي هڙان وڙان سيڙپ ڪرڻي پوندي. هن راهداريءَ واري رٿا ۾ سيڪيورٽي سڀ کان اهم ۽ بنيادي معاملو آهي. چين هن سيڙپڪاريءَ جي عيوض پنهنجي اترئين صوبي سنڪيانگ ۾ مذهبي انتهاپسندن کي چِٿڻ گُهري ٿو، ساڳئي وقت پاڪستان سرڪار کي هن رٿا جي ڪاميابيءَ لاءِ اترين علائقن، بلوچستان ۽ ڪراچي ۾ مڪمل امن امان گهرجي. اچو ته ٻنهي ملڪن جي سيڪيورٽيءَ سان لاڳاپيل مفادن کي هن راهداريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪريون.
هي راهداري چين جي شهر ڪاشغر کي گوادر سان ڳنڍيندي. ڪاشغر چين جي اترئين صوبي سنڪيانگ ۾ واقع آهي. هن علائقي ۾ ترڪ نسل جا باشندا رهن ٿا، جيڪي ايسٽرن ترڪستان اسلامڪ موومينٽ هيٺ چين کان آزاد ٿي، پنهنجي الڳ رياست قائم ڪرڻ گُهرن ٿا. هي گروهه هٿياربند ۽ انتهاپسند دهشتگرديءَ وارا طريقا استعمال ڪري ٿو، جنهن ۾ آپگهاتي بمبار، ٽارگيٽ ڪلنگ وارا طريقا به شامل آهن. آرميچي ۽ ڪاشغر ان گروهه جا مضبوط ڳڙهه آهن. هن گروهه 28 آڪٽوبر 2014ع تي تيانامن چوڪ تي آپگهاتي ڪار حملو ڪيو. پهرين مارچ 1914ع تي ڪنورنگ ريلوي اسٽيشن تي خنجرن سان حملو ڪري 31 ماڻهو قتل ڪيا. هي گروهه سنڪيانگ مان هاڻ چيني نسل جي آبادگارن کي نيڪالي ڏيڻ گُهري ٿو. سنڪيانگ نه رڳو تيل ۽ گئس سان مالا مال خطو آهي، پر وچ ايشيا، روس ۽ پاڪستان سان ڳنڍيندڙ اهم علائقو پڻ آهي. چين جو چوڻ آهي ته، ”اهي انتهاپسند پاڪستان جي وزيرستان واري علائقي ۾ پناهه وٺي، اتان ڪارروايون ڪن ٿا.“ جڏهن ته 2013ع ۾ پاڪستان ۽ چين هن راهداري رٿا تي پهريون ڀيرو صحيحون ڪيون ته چين باقاعدي پاڪستان کان گُهر ڪئي ته انهن هٿياربند ٽولن خلاف پاڪستان ڪارروائي ڪري. تازو جڏهن پاڪستان جو صدر ممنون حسين 2 سيپٽمبر 2015ع تي چيني صدر سان مليو ته هن کيس چيو ته، ”پاڪستان ان گروهه کي ضربِ عضب آپريشن وسيلي مڪمل طور چِٿي ڇڏيو آهي.“ ان کان اڳ 30 سيپٽمبر تي چيني سفارتخاني پاران ڪيل هڪ دعوت ۾ آرمي چيف چيو هو ته، ”چين جو دشمن پاڪستان جو دشمن آهي ۽ ان کي گڏجي شڪست ڏينداسين.“ ٻئي طرف چين کي ان سيڙپڪاريءَ طرف مڪمل تحفظ جي خاطري ڏيارڻ لاءِ بلوچستان ۽ ڪراچيءَ ۾ آپريشن کي تيز ڪري فيصلائتي مرحلي ۾ آندو ويو آهي. ان پسمنظر ۾ ڏسجي ته راهداري واري علائقي ۾ تشدد جي واقعن ۾ تيزي اچي رهي آهي. هن وقت ملڪ ۾ دهشتگردي ۽ انتهاپسنديءَ خلاف هلندڙ ان آپريشن جو سڌو سنئون ڳانڍاپو 45 ارب ڊالرن جي ان سيڙپڪاريءَ سان آهي. پاڪستان جي عسڪري قيادت ان راهداري رٿا جي حفاظت لاءِ 12 هزار سکيا ورتل اهلڪارن جي خصوصي ڊويزن قائم ڪرڻ جو اعلان ڪري چڪي آهي. هن وقت ملڪ اندر چيني ڪمپنين جي هلندڙ 210 رٿائن تي ڪم ڪندڙ 8112 چينين جي حفاظت لاءِ اڳي ئي 8 هزار عملو مقرر ڪيل آهي. اهو ئي سبب آهي، جو سيڪيورٽي اسٽيبلشمينٽ ان آپريشن بابت ڪو به سياسي دٻاءُ قبول ڪرڻ لاءِ تيار ناهي. ان آپريشن جو سلسلو وزيرستان، بلوچستان ۽ ڪراچي کانپوءِ اتر سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب تائين پکيڙيو ويندو ته جيئن چين کي ان سيڙپڪاريءَ جي هر پاسي کان تحفظ جي خاطري ڪرائي سگهجي. هن مضمون جي ايندڙ ڀاڱي ۾ ڏسنداسين ته سنڌ کي ان رٿا مان ڇا هڙ حاصل ٿيندو.
(روزاني ڪاوش، سومر 28 سيپٽمبر 2015ع)