تاريخ، فلسفو ۽ سياست

بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ

”بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ “ نامياري ليکڪ نصير ميمڻ جي چونڊ ڪالمن تي مشتمل آهي.
دنيا تيزيء سان بدلجي رهي آهي، ڪنهن جو انتظار ڪرڻ بنا !! پر سنڌ، خاص ڪري سنڌ جو نوجوان ڪاڏي وڃي؟ قيادت، حڪومت، سياسي اڳواڻ، ڪامورا ڪا راهه ڪونه پيا ڏين. سنڌ روز ڌٻڻ ۾ ڦاسندي پئي وڃي. اهڙين حالتن ۾ نيٺ ڇا ڪجي؟ نصير ميمڻ اهڙن سوالن کي ۽ سنڌ ڪيس کي ڀرپور نموني پنهنجي ڪالمن ۾ پيش ڪيو آهي. هي ڪتاب نوجوانن ۽ با شعور دوستن لاءِ لاڀائتو ثابت ٿيندو.
  • 4.5/5.0
  • 3622
  • 1238
  • آخري ڀيرو اپڊيٽ ٿيو:
  • نصير ميمڻ
  • ڇاپو پھريون
Title Cover of book بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ

جنونيت جي باهه ۾ سڙندڙ سنڌ

شڪارپور ۾ امام بارگاهه ۾ ٿيل آپگهاتي ڌماڪي ۾ 60 کان وڌيڪ ماڻهن جي مارجڻ کان پوءِ سنڌ واسي ان غلط فهميءَ ۽ خوشي فهميءَ مان ٻاهر نڪري آيا آهن ته سنڌ ۾ انتهاپسندي ۽ دهشتگرديءَ جا واقعا نه ٿا ٿي سگهن. ان واقعي کانپوءِ اهي دعوائون به دم ٽوڙي چڪيون آهن ته سنڌ صوفين جي ڌرتي ۽ لطيف جي نگري آهي، تنهن ڪري هتي انتهاپسندن کي جاءِ نه ملي سگهندي. جيڪڏهن رحمان بابا، خوشحال خٽڪ، بُلها شاهه، خواجه فريد ۽ داتا جون نگريون جنونين هٿان رت ۾ وهنجي سگهن ٿيون ته لطيف ۽ سچل جي ڌرتي انهن جي نشاني کان ڪيترو ڏور رهي سگهي ها. ويجهن سالن دوران جهڙيءَ ريت جنوني ڌرين سنڌ ۾ انتهاپسنديءَ جي اوسر لاءِ پنهنجي مرڪزن جو ڄار پکيڙيو آهي ۽ جهڙيءَ ريت سنڌ ۾ انتهاپسنديءَ جي لاڙن کي وڌايو آهي، ان مان اهڙن واقعن ٿيڻ جا آثار ته گهڻي عرصي کان نظر اچي رهيا هئا. ڪجهه سال اڳ سيتا شهر ۾ هڪ ذهني اپاهج شخص کي جهڙي طرح هڪ جنوني هجوم جيئرو ساڙيو هو، اهو واقعو اکيون کولڻ لاءِ ڪافي هو. ان کانپوءِ اتر سنڌ ۾ ٻن درگاهن تي ٿيل ڌماڪن اهو واضح ڪري ڇڏيو هو ته هاڻي سنڌ ۾ اهي طاقتون چنبا کوڙي چڪيون آهن، جيڪي اڳتي هلي دهشتگرديءَ جا ڀيانڪ واقعا ڪري سگهن ٿيون. اتر سنڌ جي ڪجهه ضلعن ۾ فرقيوار اقليتن خلاف تقريرون ۽ واعظ ڪيتري عرصي کان ٿيندا رهندا هئا. هندن جي ڀنگ لاءِ اغوا، سندن نياڻين جي زوريءَ شادين ۽ مندرن تي حملن جا واقعا بنا ڪنهن رنڊ روڪ جي ٿيندا رهيا آهن. سنڌ جي سرڪار انهن سمورن واقعن کي بنهه نظرانداز ڪندي رهي. پ پ حڪومت جي دور ۾ انتهاپسند اڳواڻ سنڌ ۾ کُلي عام پنهنجا جلسا ۽ ٻيون سرگرميون ڪندا رهيا ۽ سندن مدرسن ۽ ٻين مرڪزن جو ڄار پکڙجندو رهيو، پر سنڌ سرڪار کي ٻين مصروفيتن مان واندڪائي هجي ها ته اها انهن معاملن ڏانهن به ڌيان ڌري ها. سڄي سنڌ ۾ نااهل ۽ سفارشي پوليس عملدارن جي عملداري قائم ڪري، پ پ حڪومت سنڌ ۾ امن امان جو اڳ ئي جنازو ڪڍي چڪي آهي. اسيمبلين ۾ ويٺل وڏيرن جي ڪمداري ڪندڙ پوليس آفيسرن مان عوام جي ڀلائيءَ جي اميد ڪرڻ ڄڻ ٻٻرن کان ٻير گهرڻ برابر آهي. اتر سنڌ ۾ ته اغوا جي انڊسٽري وڏيري ۽ پوليس جي قيادت ۾ ڏينهون ڏينهن ترقي ماڻي رهي آهي ۽ پيپلز پارٽيءَ جي قيادت کي هر سطح تي انهن ڪارستانين جي ڄاڻ به آهي. لاقانونيت ۽ ڪرپشن جي ان انڌير نگريءَ اڄ سنڌ کي اُتي آڻي پهچايو آهي، جو اها عملي طور فاٽا بڻجي چڪي آهي. سچ ته اڄوڪي پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت سنڌ کي ضياءَ شاهي ۽ ڄام صادق کان به وڌيڪ هاڃو پهچائي رهي آهي. مزارن جي مجاوريءَ ۾ ذري گهٽ پنج ڏهاڪا گذارڻ کان پوءِ سنڌ واسين کي جمهوريت جو ثمر ته نه مليو، پر هاڻي آپگهاتي ڌماڪن ۽ لاشن جا تحفا ملڻ شروع ٿيا آهن. بدقسمتيءَ سان سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ جي مخالف ڪئمپ ۾ ان کان به وڌيڪ اهڙا ڪردار موجود آهن، جن جي نتيجي ۾ سنڌ اندر هڪ ڀوائتو سياسي خال پيدا ٿيو آهي، جيڪو ڌٻڻ جيان سنڌي سماج کي ڳڙڪائي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ ان خال کي قومپرست ڌريون ڌونڌاڙ ۾ بدلائينديون هيون ۽ بدقسمتيءَ سان هاڻي انهن جون اوليتون به بدلجي چڪيون آهن. سنڌ ۾ جيستائين هڪ فعال قومپرست هلچل موجود هئي ۽ هڪ متحرڪ ثقافتي مورچو سنڌ ۾ ساهه کڻندو هو، تيستائين ان جنونيت کي پير کوڙڻ جو موقعو نه ملي سگهندو هو. اڄ به جنونيت ۽ انتهاپسنديءَ کي روڪڻ جي، جيڪڏهن ڪنهن وٽ صلاحيت موجود آهي ته اهي سنڌ جي قومپرست هلچل ۽ ثقافتي/ ادبي ڌريون آهن. جيڪڏهن اهي پنهنجون مصلحتون ۽ موقعي پرستيون ڇڏي، سنڌ کي درپيش ان موتمار للڪار اڳيان سينو تاڻي بيهي رهن ته سنڌ انتهاپسنديءَ جي ان يلغار کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. سنڌ جا قومپرست، جيڪڏهن سنڌ جي سيڪيولر روح جي بقا کي ڪمند جي اگهه جيتري به اهميت ڏين ته سنڌ انتهاپسنديءَ جي هلان کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. ون يونٽ ۽ مارشل لا جي دور ۾ سنڌ جي قومي حقن لاءِ شاندار مزاحمت ڪندڙ سنڌ جا اديب، صحافي، شاعر ۽ فنڪار هڪ ڀيرو ٻيهر ساڳي سچائيءَ سان سنڌ جي قومي روح کي بچائڻ لاءِ سندرو ٻڌي بيهن ته جنوني طاقتن کي جهڪائڻ مشڪل ناهي. اهو ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته سياسي مسئلن جو حل اين جي اوز وٽ نه، پر سياسي ۽ ثقافتي محاذ وٽ آهي، جيڪڏهن اهي ڪو ڪردار ادا ڪندا ته ان صورتحال کي سنڀالي سگهبو.
اڃا سنڌ ۾ انتهاپسندي پنهنجي شروعاتي ڏاڪي تي آهي ۽ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻ لاءِ وقت موجود آهي، پر شايد ڪجهه وقت کانپوءِ اها مهلت به باقي نه رهي. جيڪڏهن هن وقت سنڌي سماج ان يلغار جي مزاحمت نه ڪئي ته پوءِ ڪنهن کي به ان خوشفهميءَ ۾ نه رهڻ گهرجي ته سنڌ جو حشر به فاٽا، پختونخوا ۽ بلوچستان جهڙو ٿي سگهي ٿو. اڄ جيڪڏهن خان غفار خان جو پوٽو ۽ عطاءُ الله مينگل جو پُٽ پنهنجن اباڻن علائقن ۾ وڃڻ جهڙا نه رهيا آهن ته پوءِ ڳڙهي خدابخش، سن ۽ ڀٽ شاهه به انهن طاقتن جي پهچ کان پري ناهن. قبائلي سردارن جي انڌير نگري، پوليس جي بربريت، شديد غربت، بدترين حڪمراني ۽ لاقانونيت جي انڌيري ۾ رهندڙ ماڻهو ان نظام کان نفرت ڪرڻ لڳا آهن، جنهن کي سرڪار جمهوريت جو نالو ڏئي ٿي. ماڻهن لاءِ زندگيءَ جا سمورا رستا بند ڪري، حڪومت ۽ رياست کين انتهاپسنديءَ جو ٻارڻ بڻجڻ تي مجبور ڪري رهي آهي ۽ سنڌ ۾ ميرٽ جو جنازو ڪڍي، پيپلز پارٽي سنڌ جي نوجوان کان آئيندي جي اُميد ڦُري، کين انتهاپسنديءَ جي دڳ تي لائي رهي آهي. اڄ سنڌ جي ٻهراڙين جي نوجوانن لاءِ تعليمي ادارن، سرڪاري نوڪرين ۽ خانگي ملازمتن جا سمورا دروازا بند آهن. انهن لکين نوجوانن کي ڪو صحتمند سياسي متبادل به نظر نه ٿو اچي ۽ قومپرست ڌريون کين متبادل قيادت ڏيڻ کان پڻ وانجهيل آهن. اين جي اوز جي نالي تي گهڻو ڪري دُڪان هلي رهيا آهن، جڏهن ته ٻهراڙين ۾ خانگي شعبو وجود ئي نه ٿو رکي ۽ زرعي معيشت ته مدي خارج ٿي چڪي آهي. ان سڄي وايو منڊل ۾ سنڌ جي لکين نوجوانن جي فرسٽريشن کين غلط قوتن جي صفن ڏانهن ڌڪي رهي آهي.
سنڌ ۾ ڪجهه سالن اندر هڪ طرف انتهاپسنديءَ کي هٿي ڏني وئي آهي ته ٻئي طرف سياسي ڪارڪنن جا لاش ملي رهيا آهن. بلوچستان ۾ جيئن سياسي حقن جي تحريڪ مضبوط ٿي هئي ته هڪ طرف ان کي تشدد وسيلي جهڪائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته ٻئي طرف بلوچستان تڪرار تان ڌيان هٽائڻ لاءِ اُتي فرقيواراڻي دهشتگردي شروع ڪرائي وئي. ڪوئيٽا ۾ هزاره ڪميونٽي جي ايران ڏانهن ويندڙ شيعا زيارتين جي قتل عام ۽ هاڻي وري بلوچستان جي ڏاکڻي پٽيءَ ۾ ان جنونيت کي پکيڙيو پيو وڃي. ياد رهي ته بلوچستان جي ڏاکڻي پٽيءَ جا علائقا گوادر پنجگور ۽ تربت، قومپرست ڌرين جي سرگرمين جو مرڪز آهن. اهي علائقا باقي بلوچستان کان ڪيترن ئي حوالن کان مختلف آهن. نج بلوچ آباديءَ وارا اهي ضلعا بهتر تعليمي شرح سبب پڙهيل لکيل آباديءَ تي ٻڌل آهن. انهن علائقن ۾ سرداري نظام نه هجڻ سبب اهي پڙهيل لکيل، روشن خيال وچولي طبقي جا علائقا آهن، جيڪي ڪنهن به قسم جي عقيدي واري انتهاپسنديءَ کان آجا رهيا آهن. عورتن جي سماجي شعور ۽ اڳڀرائيءَ جي حوالي سان به اهي علائقا باقي بلوچستان جي سرداري ۽ قبائلي نظام کان بنهه مختلف آهن. گذريل ڪجهه عرصي کان اُتي به انتهاپسنديءَ کي پکيڙيو ويو آهي. پنجگور ۾ انگريزي ميڊيم خانگي اسڪولن تي حملا ڪرايا ويا ۽ اڄ ڪلهه ساحلي پٽيءَ تي آباد هڪ اقليتي فرقي ذڪرين خلاف باهه ٻاري وئي آهي. ذڪري ڪميونٽيءَ جو هڪ وڏو انگ انهن علائقن ۾ رهندڙ آهي ۽ مقامي طور تي ڪڏهن به سندن خلاف ڪي به ڪارروايون نه ٿيون آهن. هاڻي اوچتو ئي اوچتو انهن خلاف باهه ٻاري وئي آهي. اهي سموريون ڪارستانيون بلوچ حقن جي تحريڪ جو مُنهن موڙڻ ۽ دنيا اڳيان بلوچستان جو هڪ مختلف مهانڊو پيش ڪرڻ لاءِ ڪيون پيون وڃن. سنڌ ۾ به ورهين کان هلندڙ قومي جاڳرتا ۽ حقن جي جدوجهد نهايت سگهاري رهي آهي. پنهنجي انيڪ ڪمزورين ۽ اوڻاين جي باوجود سنڌ جي قومي هلچل سنڌ جي قومي سُڃاڻپ، جاگرافيائي وحدت، سنڌ جي قومي وسيلن جي مالڪيءَ وغيره جهڙن بنيادي سوالن تي سنڌ اندر هڪ وسيع تر عوامي ايڪو پيدا ڪيو آهي. ان جي نتيجي ۾ سنڌ اندر هڪ سگهاري عوامي مزاحمت موجود رهي آهي. ان مزاحمت جو بنياد جمهوري ۽ پُرامن سياسي جدوجهد رهيو آهي. ان مزاحمتي شعور کي طاقت وسيلي دٻائڻ سگهارين ڌرين لاءِ ڏکيو آهي. ويجهي ماضيءَ ۾ سياسي ورڪرن جا چچريل لاش اُڇلي، ان مزاحمتي شعور کي تشدد ڏانهن ڌڪي چيڀاٽڻ جي به ڪوشش ڪئي وئي، جيڪا کين گهربل نتيجا نه ڏئي سگهي. هاڻي لڳي ائين ٿو ته بلوچستان جيان سنڌ تي به پنهنجي مخصوص ٽولن وسيلي فرقيوار ۽ تشدد جي لهر کي اُڀاريو ويندو. ماضيءَ ۾ قبائلي ۽ لساني ويڇن وسيلي اهڙيون ڪوششون ڪيون ويون هيون، جيڪي پڻ سنڌ جي عوامي شعور هٿان ناڪام ٿيون. هاڻي اهي طاقتون فرقيوار دهشتگرديءَ کي هٿي ڏئي، سنڌي سماج کي هڪ مختلف جنگ ۾ اُلجهائڻ گُهرن ٿيون. گذريل ڪجهه سالن کان سنڌ ۾ بدترين حڪمرانيءَ سبب پيدا ٿيل انتظامي خال جو فائدو وٺندي، انهن طاقتن، انتهاپسند قوتن لاءِ راهون هموار ڪيون آهن. پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت وٽ نه ان صورتحال کي روڪڻ جي سياسي نيت موجود آهي ۽ نه انتظامي اهليت. ائين اها باهه، جيڪا ڪجهه سال اڳ ڪراچيءَ ۾ لڳائي وئي هئي، اها هاڻي باقي سنڌ ۾ به پکيڙي پئي وڃي. جنونيت جي اها لهر ڪا اوچتي پيدا نه ٿي آهي، پر هڪ عرصي کان سنڌ ۾ ان جون علامتون نفرت انگيز وال چاڪنگ، زهريلين تقريرن، انتهاپسندي واري مواد ۽ مدرسن جي ڄار جي شڪل ۾ سواءِ سنڌ سرڪار جي سڀني کي نظر اچي رهيون هيون. هن زهريلي هلان کي هن وقت به سنڌ جون قومپرست ڌريون، اديب، صحافي، ليکڪ ۽ اَڀري سڀري سول سوسائٽي مُنهن ڏئي سگهي ٿي. فرقيوار جنونيت سنڌ جي جاگرافيائي ورهاڱي جون ڌمڪيون ڏيندڙ قوتن کان به وڌيڪ زهريلي ۽ هاڃيڪار ثابت ٿي سگهي ٿي. قومپرست تنظيمن تي اها ذميواري ٿي عائد ٿئي ته اهي سنڌ جو آئيندو بچائڻ لاءِ روايتي مذمتي بيان بازيءَ کان اڳتي وڌي پنهنجن ڪارڪنن کي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ منظم ڪري انتهاپسنديءَ اڳيان ڪو عوامي بند ٻڌن. سنڌ وٽ هاڻي وڃائڻ لاءِ وقت ناهي. شڪارپور واقعو ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته سنڌ ۾ ان قسم جا ٻيا واقعا به ٿي سگهن ٿا. حڪومت جي نااهلي ۽ سنڌ کان مڪمل لاتعلقي سبب ان جنونيت کي رڳو عوامي جدوجهد وسيلي ئي روڪڻ ممڪن آهي. سنڌ ۾ ايندڙ مهينا ان حوالي سان آزمائش جو وقت هوندا. جيڪڏهن سنڌ دوست ڌرين شڪارپور سانحي کي به ماضيءَ جيان نظرانداز ڪيو ۽ بنا ڪنهن واضح حڪمت عمليءَ جي سکڻن بيانن تي گذارو ڪيو ته پوءِ سنڌ کي جنوني طاقتون ڳڙڪائي وينديون. ساڳي طرح پيپلز پارٽي وٽ به هڪ موقعو آهي. جيڪڏهن پ پ قيادت مخلص ٿئي ته ان وٽ مڪمل حڪومتي سگهه موجود آهي جيڪا انتهاپسنديءَ کي ٻنجو ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. هونئن به سنڌ کي ٻنهي هٿن سان لُٽي مڪمل طور ڀينگ ڪئي وئي آهي، پر جيڪڏهن پ پ پ حڪومت سنجيدگيءَ سان ان جنونيت خلاف ڪو تحرڪ وٺي ته سنڌ واسي انهن جون سموريون غلطيون معاف ڪري ڇڏيندا. هڪ ڊگهي عرصي کان ماٺار جو شڪار ٿيل سنڌ جون علمي، ادبي تنظيمون ۽ سنڌ جا ليکڪ هن معاملي تي به سٺ ۽ ستر جي ڏهاڪي وارو شاندار ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ سندرو ٻڌن ته سنڌ جنونيت جي ان آنڌيءَ کي ماضيءَ جيان مُنهن ڏئي سگهي ٿي.

(روزاني ڪاوش خميس 05 فيبروري 2015ع)