تاريخ، فلسفو ۽ سياست

بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ

”بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ “ نامياري ليکڪ نصير ميمڻ جي چونڊ ڪالمن تي مشتمل آهي.
دنيا تيزيء سان بدلجي رهي آهي، ڪنهن جو انتظار ڪرڻ بنا !! پر سنڌ، خاص ڪري سنڌ جو نوجوان ڪاڏي وڃي؟ قيادت، حڪومت، سياسي اڳواڻ، ڪامورا ڪا راهه ڪونه پيا ڏين. سنڌ روز ڌٻڻ ۾ ڦاسندي پئي وڃي. اهڙين حالتن ۾ نيٺ ڇا ڪجي؟ نصير ميمڻ اهڙن سوالن کي ۽ سنڌ ڪيس کي ڀرپور نموني پنهنجي ڪالمن ۾ پيش ڪيو آهي. هي ڪتاب نوجوانن ۽ با شعور دوستن لاءِ لاڀائتو ثابت ٿيندو.
  • 4.5/5.0
  • 3622
  • 1238
  • آخري ڀيرو اپڊيٽ ٿيو:
  • نصير ميمڻ
  • ڇاپو پھريون
Title Cover of book بدلجندڙ دنيا ۽ سنڌ

نئين حڪمت عمليءَ سان مشروط خوشحال سنڌ جو خواب!

گذريل هفتي هڪ وڌيڪ نوجوان سياسي ڪارڪن راجا ڏاهر جو گوليون لڳل لاش اُڇليو ويو، ان واقعي سان گذريل سال سيپٽمبر جي مهيني ۾ نوجوان سياسي ڪارڪنن جي هڪ ٻئي پُٺيان لاش ملڻ وارو هانءُ ڏاريندڙ سلسلو ياد اچي ويو. ائين ٿي لڳو، ڄڻ سنڌ کي بلوچستان ۾ بدلايو ٿي ويو. سنڌ ۾ سياسي ڪارڪنن جا لاش ڦٽا ڪرڻ واري ڪارروائيءَ جو نشانو هينئر تائين گهڻو ڪري، جيئي سنڌ متحده محاذ رهي آهي، جڏهن ته جيئي سنڌ قومي محاذ جا به ڪجهه ڪارڪن ساڳي بي رحميءَ جو شڪار بڻيا آهن. ڪنهن به ٻي قومپرست پارٽيءَ جي نظريي توڙي جدوجهد جي طريقيڪار سان هڪ نه، پر هڪ سئو اختلاف رکي سگهجن ٿا، پر نوجوان سياسي ڪارڪنن کي اهڙي طرح کنڀي، ڏنڀي ۽ ماري لاش ڦٽا ڪرڻ واري عمل جي جيتري به مذمت ڪجي، سا گهٽ آهي. زندگي بنيادي انساني ڪائناتي حق آهي ۽ بدترين حالتن ۾ به انسان کي ان حق کان محروم ڪرڻ سنگين ڏوهه آهي. اها بنيادي انساني ۽ آئيني حقن جي بدترين لتاڙ آهي، جنهن کي هزار دليلن سان به جائز قرار نه ٿو ڏئي سگهجي. ايڪيهين صديءَ جي انساني سماج ۾ ان عمل کي مهذب دنيا ڪهڙي به طرح قبول نٿي ڪري سگهي. ان پسمنظر ۾ خود ان حقيقت جو به جائزو وٺڻ جي ضرورت آهي ته انهن واقعن جي پٺيان ڪهڙا محرڪ آهن؟ هينئر تائين سنڌ اندر قومي حقن جي جدوجهد جو محور عوامي سگهه رهي آهي. سنڌ جي قومپرست جدوجهد وڏي حد تائين تشدد بجاءِ پرامن سياسي جدوجهد واري رستي تي هلندي رهي آهي. انيڪ ڪمزورين ۽ ناڪامين سان گڏ ان جدوجهد ڪيتريون ئي شانائتيون سوڀون پڻ ماڻيون آهن. هينئر تائين سنڌ جي قومپرست پارٽين ڪڏهن عوامي سطح تي کلي عام هٿيار يا پُرتشدد جدوجهد وارو رستو اختيار ڪرڻ جي دعوى نه ڪئي آهي، البته گذريل ڪجهه سالن کان جيئي سنڌ هلچل جي هڪ ڌڙي جسمم کليل لفظن ۾ هٿياربند جدوجهد وارو رستو اختيار ڪرڻ جي هام هنئي آهي. سياسي معاملا بهرحال عوام جي ملڪيت هجن ٿا، تنهن ڪري انهن بابت ڪا به مختلف راءِ رکڻ يا ان سان سهمت نه ٿيڻ به بنيادي سياسي حق آهي، جنهن جو احترام هر ڌر تي واجب آهي. جيستائين جدوجهد جي طريقن جو تعلق آهي ته انهن جو تعين حالتن، سماجي گهاڙيٽي، جاگرافي، عالمي برادري جي روين ۽ قوم جي مزاج آهر ڪيو ويندو آهي. جدوجهد جي طريقن کي رڳو ڪتابي حوالن، رومانس يا ڪنهن ٻي قوم کي مليل نتيجن آهر نه ٿو ڪري سگهجي، اهو هڪ غير جذباتي ۽ عقلي معاملو آهي. ڪجهه دوست ان حوالي سان بلوچستان جي هاڻوڪي ۽ 1970ع ۾ مڪتي باهني وسيلي بنگلاديش جي قيام جي جدوجهد جا مثال ڏين ٿا. بنگلاديش وارو معاملو ته بنهه مختلف آهي، جنهن کي جاگرافيائي فاصلي جو به فائدو حاصل هو ۽ ٻيو ته مڪتي باهني جي پٺيان هندوستان جي مدد به شامل هئي. رهي ڳالهه بلوچستان جي ته ان جو سماجي گهاڙيٽو، سياسي شعور، جاگرافي توڙي قومي مزاج سنڌ کان بنهه مختلف آهي، ان حوالي سان سنڌ کي نٿو ڀيٽي سگهجي. جيڪڏهن رڳو هٿياربند سگهه سان سياسي نتيجا حاصل ڪري سگهجن ها ته پوءِ سريلنڪا ۾ تامل سوڀ ماڻي چڪا هجن ها. ويجهي ماضيءَ ۾ ايڏي سگهاري عسڪري طاقت جو مثال گهٽ ملندو، جتي هڪ رياست مخالف ڌر وٽ پنهنجي نيوي ۽ ايئرفورس به هجي. ماضيءَ ۾ هٿياربند ۽ گوريلا جنگيون، جتي به ٿيون آهن، انهن جي ڪاميابين جا حوالا اتي جي معروضي حالتن جي پسمنظر ۾ ئي ٺهڪن ٿا. انهن سمورن حوالن جي ابتڙ سنڌ وٽ سگهارين سياسي جدوجهدن وسيلي معاملا پنهنجي حق ۾ نبيرڻ جي صلاحيت ثابت ٿيل آهي، انهن جدوجهدن جي پٺيان گڏيل عوامي شعور ۽ پُرامن، پر مستقل مزاج جدوجهد شامل رهي آهي. انگريزن جي دور کان وٺي، هينئر تائين ممبئي کان عليحدگي، ون يونٽ جو انت، ٻولي بچائڻ واري جدوجهد، ايم آر ڊي جي تحريڪ، ڪالا باغ ڊيم خلاف تحريڪ ۽ ويجهڙ ۾ ٻٽي مڪاني نظام خلاف هلچل، ان جا ڪجهه مثال آهن. اهي سموريون تحريڪون مڪمل طور تي پُرامن هيون، سواءِ ايم آر ڊي تحريڪ جي، جنهن ۾ سول نافرمانيءَ جو عنصر شامل هو. ون يونٽ ۽ ڪالاباغ ڊيم خلاف تحريڪن ۾ سنڌ واسين مضبوط دليلن، عوامي سياسي سگهه ۽ مستقل مزاجيءَ وسيلي ايتري ته وسيع عام راءِ هموار ڪئي، جو ملڪ جي ٻين علائقن ۾ به پنهنجي تحريڪ جي حمايت پيدا ڪري ورتي. اها معمولي ڳالهه ناهي ته گذريل چاليهن سالن کان سنڌي ماڻهو اڻٿڪ مزاحمت وسيلي ڪالاباغ ڊيم کي نه رڳو روڪرائڻ ۾ ڪامياب ويا آهن، بلڪه اڄ پنجاب جي اندر سندن موقف جي حمايت رکندڙ ڌريون پڻ موجود آهن. انهن جدوجهد سان ڪنهن کي کڻي ڪيترا به اختلاف هجن، پر انهن جي پُرامن هجڻ باوجود گهربل نتيجا حاصل ٿيڻ کان ڪير به انڪار نه ٿو ڪري سگهي. جنرل پرويز مشرف جي دور ۾ سموري حڪومتي مشينريءَ جي پٺڀرائيءَ جي باوجود ڪالاباغ ڊيم بابت عوامي حمايت حاصل ڪرڻ واريون حڪومتي ڪوششون هڪ انچ به اڳتي نه وڌي سگهيون. ٽن صوبن جي اسيمبلين ان ڊيم خلاف ٺهراءَ بحال ڪيا ۽ هاڻي ان مسئلي تي عوامي راءِ ايتري قدر متحد آهي، جو ڪالاباغ ڊيم هاڻي سنڌ جو نه، پر ملڪ جي ٽن صوبن جو مسئلو بڻجي چڪو آهي. ان سڄي جدوجهد ۾ ڪا به گولي نه هلائي وئي، ڪو به ڌماڪو نه ڪيو ويو، ڪا به پٽڙي نه اُڏائي وئي ۽ ڪنهن کي به يرغمال نه بڻايو ويو. اها سموري حاصلات پُرامن سياسي شعور ۽ عوامي ٻَڌيءَ جو نتيجو آهي. درحقيقت سنڌ جي قومپرست ڌرين ان ماڊل کي باقي قومي مسئلن جي جدوجهد لاءِ ساڳي حڪمت عمليءَ سان استعمال نه ڪيو، نه ته ٻين ڪيترن ئي معاملن ۾ به اهڙا نتيجا حاصل ڪري سگهجن ها.
پاڪستان جي سياسي جوڙجڪ ۾ سمورين ناانصافين ۽ ارهه زوراين جي باوجود سنڌين وٽ جمهوري نظام اندر اهڙا موقعا موجود آهن، جيڪي عوام دوست قيادت وسيلي عوام جون زندگيون بهتر ڪرڻ جي ڪم آڻي سگهجن ها. ورهاڱي وقت سنڌ هن ملڪ جو سڀ کان اُسريل صوبو هو ۽ وقت گذرڻ سان جيتوڻيڪ سنڌ اها سرسي قائم نه رکي سگهي، پر بهرحال پنجاب کان پوءِ آباديءَ ۾ سهولتن جي لحاظ کان ٻيون وڏو صوبو هجڻ سبب ملڪ جي سياسي ڍانچي ۾ ان جي اهميت نمايان رهي آهي. سموري رياستي جبر جي باوجود سنڌ پنهنجو جاگرافيائي ۽ ثقافتي وجود وڏي حد تائين برقرار رکندي آئي آهي. ون يونٽ جي دور ۾ ته سنڌ جو قومي وجود ميسارجڻ لڳو هو. ضياءَ جي دور ۾ سنڌين کي سياسي طور چيڀاٽڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي، ان جي ڀيٽ ۾ اڄوڪي سنڌ پهرين کان گهڻي مضبوط آهي، ان کي وڏي ۾ وڏو چئلينج ڊيمو گرافيءَ جو آهي، باقي ٻين حوالن سان سنڌ پنهنجي قومي حقن جي جدوجهد ۾ گهڻي اڳڀرائي ڪئي آهي. جيڪڏهن 1990ع جي ڏهاڪي ۾ چونڊيل حڪومتن جا ترا ڪڍڻ وارو رويو اختيار نه ڪيو وڃي ها ۽ چونڊيل حڪومتون پنهنجا مدا پورا ڪن ها ته هڪ مضبوط جمهوري سرشتي ۾ سنڌ لاءِ اڳڀرائيءَ جا اڃا به وڌيڪ موقعا پيدا ٿين ها.
2008ع ۾ پيپلز پارٽي کي حاصل ٿيل اقتدار سنڌ کي اڳتي وڌائڻ جو هڪ بهترين موقعو هو، جنهن کي پيپلز پارٽيءَ جي موقعي پرست قيادت ۽ وڏيرن پنهنجون ملڪيتون ٺاهڻ ۽ اقتدار کي بچائڻ جي ور چاڙهي ڇڏيو. گذريل ستن سالن دوران ارڙهين ترميم ۽ ستين اين ايف سي ايوارڊ وسيلي ملڪ جي وفاقي ڍانچي ۾ هڪ وڏي اُٿل پُٿل اچي پئي سگهي، انهن ٻن قدمن وسيلي جيڪي اختيار ۽ وسيلا سنڌ کي مليا هئا، اهي جيتوڻيڪ جائز حصي کان گهڻو گهٽ هئا، پر ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ ايترا بهتر ضرور هئا، جن سان سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي ڍانچو گهڻو اڳتي نڪري پئي سگهيو. اها سنڌ جي بدقسمتي آهي، جو پيپلز پارٽيءَ جي قيادت انهن موقعن جو سنڌ کي ڪو به لاڀ حاصل ڪرڻ نه ڏنو. تيل ۽ گئس جي وسيلن تي اڌ مالڪي، ڪوئلي جي ذخيرن تي ذري گهٽ سڌي سنئين مالڪي، مقامي انتظامي ڍانچي ۾ مڪمل مرضي ۽ ناڻي جي واڌو وسيلن حاصل ٿيڻ جو فائدو سنڌ کي ملي ها ته هنن ستن سالن اندر سنڌ کي گهڻو بهتر بڻائي سگهجي ها. محدود وسيلن ۽ اختيارن مان صوبي کي بهتر بڻائڻ جو هڪ مثال خيبرپختونخوا آهي، جتي پي ٽي آءِ جي حڪومت رڳو ٻن سالن اندر جيڪي انتظامي سُڌارا آندا آهن، انهن سان صوبي جي حڪمرانيءَ ۾ نمايان بهتري آئي آهي. پيپلز پارٽي رڳو سنڌ کي ميرٽ تي انتظاميا، ٻهراڙين ۾ انفرااسٽرڪچر ۽ اڀري سڀري صنعتڪاريءَ کي هٿي ڏياري ها ته سنڌ جو حال اڳي کان گهڻو بهتر هجي ها. جمهوري پارلياماني نظام سمورين خرابين ۽ ڪمزورين جي باوجود وفاقي ڍانچي اندر سنڌ لاءِ ڪيترائي موقعا فراهم ڪري ٿو، جنهن جو درست استعمال نه ٿيڻ سبب اڄ سنڌ جو حال خراب آهي. درحقيقت هينئر وفاق ۽ پنجاب جيترو ئي ظلم سنڌ جا موقعي پرست وڏيرا، ڪرپٽ مڊل ڪلاسي سياستدان ۽ بيوروڪريٽ سنڌ سان ڪري رهيا آهن، اهي پنهنجي ڪرتوتن کي ڍڪڻ لاءِ هر وقت اهو تاثر ڏين ٿا ته سنڌ سان سمورو ظلم رڳو مٿان کان ٿي رهيو آهي. مثال طور سنڌ جا چونڊيل اڳواڻ ۽ ڪامورا اهو ته وڏي واڪ چون ٿا ته، ”پنجاب سنڌ جو پاڻي چورائي ٿو، پر اهو نه ٿا ٻُڌائين ته جيڪو پاڻي گڊو بئراج وٽان سنڌ پهچي ٿو، ان مٿان صوبي اندر ڌاڙا ڪير ٿو هڻي؟ صوبي اندر هر واهه ۽ شاخ مٿان ننڍا ڪالاباغ ڊيم ڪنهن ٺاهي رکيا آهن؟ ڇو ٻوڏ وارن مهينن ۾ به پوڇڙ تائين پاڻي نه ٿو پهچي؟ ساڳي طرح سياسي اڳواڻ ۽ ڪامورا اهي انگ اکر ته پريس ڪانفرنسون ڪري ٻُڌائين ٿا ته، ”وفاق وٽان اين ايف سي ۾ مڃيل حصي کان ڪيترائي ارب رپيا گهٽ مليا آهن، پر اهي سنڌ جي اربين رپين جي بجيٽن کي دبئي ۽ لنڊن منتقل ڪندڙن جو ذڪر ئي نه ٿا ڪن. سمورين ڪٽوتين باوجود سنڌ کي جيڪي رقمون ملن ٿيون انهن جو ٽيون حصو به سنڌ تي خرچ ٿئي ها ته سنڌ جو نقشو ئي ٻيو هجي ها.
هن مضمون جي باقي حصي ۾ سڀاڻي اسان اهو جائزو وٺنداسين ته اسان جا جيڪي دوست سنڌ جي خوشحاليءَ کي هٿياربند جدوجهد واري دليل سان ڳنڍين ٿا، اهي دوست ڪيترو درست آهن، ڪيترو غلط آهن؟

(روزاني ڪاوش، سومر 10 آگسٽ 2015ع)