نئين حڪمت عمليءَ سان مشروط خوشحال سنڌ جو خواب!
پاڪستان جي سياسي جوڙجڪ ۾ سمورين ناانصافين ۽ ارهه زوراين جي باوجود سنڌين وٽ جمهوري نظام اندر اهڙا موقعا موجود آهن، جيڪي عوام دوست قيادت وسيلي عوام جون زندگيون بهتر ڪرڻ جي ڪم آڻي سگهجن ها. ورهاڱي وقت سنڌ هن ملڪ جو سڀ کان اُسريل صوبو هو ۽ وقت گذرڻ سان جيتوڻيڪ سنڌ اها سرسي قائم نه رکي سگهي، پر بهرحال پنجاب کان پوءِ آباديءَ ۾ سهولتن جي لحاظ کان ٻيون وڏو صوبو هجڻ سبب ملڪ جي سياسي ڍانچي ۾ ان جي اهميت نمايان رهي آهي. سموري رياستي جبر جي باوجود سنڌ پنهنجو جاگرافيائي ۽ ثقافتي وجود وڏي حد تائين برقرار رکندي آئي آهي. ون يونٽ جي دور ۾ ته سنڌ جو قومي وجود ميسارجڻ لڳو هو. ضياءَ جي دور ۾ سنڌين کي سياسي طور چيڀاٽڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي، ان جي ڀيٽ ۾ اڄوڪي سنڌ پهرين کان گهڻي مضبوط آهي، ان کي وڏي ۾ وڏو چئلينج ڊيمو گرافيءَ جو آهي، باقي ٻين حوالن سان سنڌ پنهنجي قومي حقن جي جدوجهد ۾ گهڻي اڳڀرائي ڪئي آهي. جيڪڏهن 1990ع جي ڏهاڪي ۾ چونڊيل حڪومتن جا ترا ڪڍڻ وارو رويو اختيار نه ڪيو وڃي ها ۽ چونڊيل حڪومتون پنهنجا مدا پورا ڪن ها ته هڪ مضبوط جمهوري سرشتي ۾ سنڌ لاءِ اڳڀرائيءَ جا اڃا به وڌيڪ موقعا پيدا ٿين ها.
2008ع ۾ پيپلز پارٽي کي حاصل ٿيل اقتدار سنڌ کي اڳتي وڌائڻ جو هڪ بهترين موقعو هو، جنهن کي پيپلز پارٽيءَ جي موقعي پرست قيادت ۽ وڏيرن پنهنجون ملڪيتون ٺاهڻ ۽ اقتدار کي بچائڻ جي ور چاڙهي ڇڏيو. گذريل ستن سالن دوران ارڙهين ترميم ۽ ستين اين ايف سي ايوارڊ وسيلي ملڪ جي وفاقي ڍانچي ۾ هڪ وڏي اُٿل پُٿل اچي پئي سگهي، انهن ٻن قدمن وسيلي جيڪي اختيار ۽ وسيلا سنڌ کي مليا هئا، اهي جيتوڻيڪ جائز حصي کان گهڻو گهٽ هئا، پر ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ ايترا بهتر ضرور هئا، جن سان سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي ڍانچو گهڻو اڳتي نڪري پئي سگهيو. اها سنڌ جي بدقسمتي آهي، جو پيپلز پارٽيءَ جي قيادت انهن موقعن جو سنڌ کي ڪو به لاڀ حاصل ڪرڻ نه ڏنو. تيل ۽ گئس جي وسيلن تي اڌ مالڪي، ڪوئلي جي ذخيرن تي ذري گهٽ سڌي سنئين مالڪي، مقامي انتظامي ڍانچي ۾ مڪمل مرضي ۽ ناڻي جي واڌو وسيلن حاصل ٿيڻ جو فائدو سنڌ کي ملي ها ته هنن ستن سالن اندر سنڌ کي گهڻو بهتر بڻائي سگهجي ها. محدود وسيلن ۽ اختيارن مان صوبي کي بهتر بڻائڻ جو هڪ مثال خيبرپختونخوا آهي، جتي پي ٽي آءِ جي حڪومت رڳو ٻن سالن اندر جيڪي انتظامي سُڌارا آندا آهن، انهن سان صوبي جي حڪمرانيءَ ۾ نمايان بهتري آئي آهي. پيپلز پارٽي رڳو سنڌ کي ميرٽ تي انتظاميا، ٻهراڙين ۾ انفرااسٽرڪچر ۽ اڀري سڀري صنعتڪاريءَ کي هٿي ڏياري ها ته سنڌ جو حال اڳي کان گهڻو بهتر هجي ها. جمهوري پارلياماني نظام سمورين خرابين ۽ ڪمزورين جي باوجود وفاقي ڍانچي اندر سنڌ لاءِ ڪيترائي موقعا فراهم ڪري ٿو، جنهن جو درست استعمال نه ٿيڻ سبب اڄ سنڌ جو حال خراب آهي. درحقيقت هينئر وفاق ۽ پنجاب جيترو ئي ظلم سنڌ جا موقعي پرست وڏيرا، ڪرپٽ مڊل ڪلاسي سياستدان ۽ بيوروڪريٽ سنڌ سان ڪري رهيا آهن، اهي پنهنجي ڪرتوتن کي ڍڪڻ لاءِ هر وقت اهو تاثر ڏين ٿا ته سنڌ سان سمورو ظلم رڳو مٿان کان ٿي رهيو آهي. مثال طور سنڌ جا چونڊيل اڳواڻ ۽ ڪامورا اهو ته وڏي واڪ چون ٿا ته، ”پنجاب سنڌ جو پاڻي چورائي ٿو، پر اهو نه ٿا ٻُڌائين ته جيڪو پاڻي گڊو بئراج وٽان سنڌ پهچي ٿو، ان مٿان صوبي اندر ڌاڙا ڪير ٿو هڻي؟ صوبي اندر هر واهه ۽ شاخ مٿان ننڍا ڪالاباغ ڊيم ڪنهن ٺاهي رکيا آهن؟ ڇو ٻوڏ وارن مهينن ۾ به پوڇڙ تائين پاڻي نه ٿو پهچي؟ ساڳي طرح سياسي اڳواڻ ۽ ڪامورا اهي انگ اکر ته پريس ڪانفرنسون ڪري ٻُڌائين ٿا ته، ”وفاق وٽان اين ايف سي ۾ مڃيل حصي کان ڪيترائي ارب رپيا گهٽ مليا آهن، پر اهي سنڌ جي اربين رپين جي بجيٽن کي دبئي ۽ لنڊن منتقل ڪندڙن جو ذڪر ئي نه ٿا ڪن. سمورين ڪٽوتين باوجود سنڌ کي جيڪي رقمون ملن ٿيون انهن جو ٽيون حصو به سنڌ تي خرچ ٿئي ها ته سنڌ جو نقشو ئي ٻيو هجي ها.
هن مضمون جي باقي حصي ۾ سڀاڻي اسان اهو جائزو وٺنداسين ته اسان جا جيڪي دوست سنڌ جي خوشحاليءَ کي هٿياربند جدوجهد واري دليل سان ڳنڍين ٿا، اهي دوست ڪيترو درست آهن، ڪيترو غلط آهن؟
(روزاني ڪاوش، سومر 10 آگسٽ 2015ع)