ڇا وچ اوڀر کان پوءِ ايشيا جو وارو ايندو؟
قومپرست ۽ سامراج مخالف محمد مصدق جي تختي اونڌي ٿيڻ کان پوءِ ايران لڳاتار غير مستحڪم رهيو. شاهه ايران جي سخت گير پاليسين جي رد عمل ۾ 1979ع ۾ خميني انقلاب کانپوءِ ايران باقاعده طور هڪ سخت گير شيعا اسلامي رياست ۾ تبديل ٿي ويو ۽ آمريڪا توڙي ۽ اولهه جا ملڪ ان جا سخت مخالف ٿي ويا. 1980ع ۾ صدام حسين هٿان ايران جي تيل سان مالا مال علائقن خزيستان وٽان ٿيل حملي کانپوءِ ٻنهي ملڪن ۾ جنگ ڇِڙي وئي، جنهن ۾ آمريڪا ۽ اولهه صدام جي ڀرپور واهر ڪئي. 1988ع ۾ گڏيل قومن جي ٽياڪڙي کان پوءِ ان جنگ جو انت آيو، پر تيستائين ڏيڍ لک کن ماڻهو موت جو کاڄ بڻجي چڪا هئا. آمريڪا ۽ اولهه جي ايران سان مخالفت جو هڪ وڏو ڪارڻ سندن اهو الزام آهي ته ايران هڪ ايٽمي طاقت بنجي رهيو آهي، جنهن سان علائقي ۾ سندن مفادن کي ڇيهو رسندو. ايران ۾ لساني ورهاست موجب فارسي ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو آهن، جڏهن ته ٻئي نمبر تي 24 سيڪڙو آذري باشندا آهن. جيتوڻيڪ ڪرد رڳو 7 سيڪڙو ۽ بلوچ 2 سيڪڙو آهن. پر ٻنهي جي سرحدن تي هم قوم خطا موجود آهن، جتي خودمختياري ۽ آزاديءَ جون مضبوط تحريڪون هلندڙ آهن. ايران اندر ڪرد، بلوچن، آذرين ۽ عربن جون ننڍيون ننڍيون تحريڪون هلنديون رهيون آهن، انهن قوميتن کي معاشي ترقي، نوڪرين ۽ قدرتي وسيلن مان لاڀ نه ملڻ جون شڪايتون رهيون آهن. تيل جي دولت سان مالا مال علائقي خزيستان ۾ اٽڪل 37 لک ماڻهو رهن ٿا ۽ اتي عرب شيعن جو به چڱو موچارو انگ رهندڙ آهي، انهن کي ايراني حڪومت کان سخت شڪايتون آهن ته تيل جي دولت مان کين جوڳو لاڀ نه ٿو ملي. مارچ 2006ع ۾ آزادي پسند عربن جي هڪ احتجاجي هلچل دوران تشدد ٿيو، جنهن ۾ ٽي ڄڻا مارجي ويا هئا ۽ 250 کان وڌيڪ گرفتار ڪيا ويا هئا. ايران جو الزام آهي ته ان تحريڪ کي سرحد پار کان پرڏيهي هٿ هلائي رهيا آهن. رالف پيٽرس جي نقشي ۾ ان علائقي کي ايران کان الڳ عراق ۾ نئين ٺهندڙ شيعا عرب رياست جو حصو ڏيکاريو ويو آهي. هاڻي جڏهن عراق جي ورهاڱي کانپوءِ هڪ شيعا عرب رياست جو ٺهڻ چٽي طرح نظر اچي رهيو آهي ته ايران اندر اها ڳڻتي پيدا ٿي رهي آهي ته ان سان خزيستان جي عرب شيعن ۾ عليحدگيءَ جا لاڙا وڌيڪ مضبوط ٿيندا ۽ سرحد پار کان مدد ملڻ جي صورت ۾ سندس تيل سان مالا مال علائقا خطري ۾ اچي ويندا. اهو ئي ڪارڻ آهي، جو ايران پاران عراق ۾ نوري المالڪيءَ جي حڪومت کي ڀرپور مدد فراهم ڪئي پئي وڃي، ته جيئن عراق کي متحد رکي سگهجي.
ايران جي اتر اولهه ۾ ڪردستان جو علائقو آهي، جنهن جون سرحدون ترڪي ۽ عراق جي ڪرد خطن سان ملن ٿيون. ڪرد هينئر دنيا جي بنا رياست واري سڀ کان وڏي لساني آبادي سمجهي وڃي ٿي. عراق ۾ ڪردن جي خودمختيار خطي کي هاڻوڪي ويڙهاند کانپوءِ مڪمل طور هڪ آزاد رياست بنائڻ جا امڪان چِٽا ٿي چڪا آهن. عراقي خودمختيار ڪردستان جي صدر مسعود برزاني اعلان ڪري چڪو آهي ته تمام جلد ڪردستان جي مڪمل آزاديءَ لاءِ ريفرنڊم ڪرايو ويندو. سني جهادين پاران خلافت قائم ڪرڻ دوران ڪردن، عراق اندر ڪيترن ئي نون ڪرد علائقن تي والار ڪري ورتي آهي، جنهن ۾ تيل سان مالا مال ڪرڪوڪ به شامل آهي. ساڳي طرح شام ۾ به ڪردن جا ڪجهه علائقا ان جو حصو ٿي رهڻ نه ٿا چاهين. ايران ۽ ترڪيءَ کي اها ڳڻتي آهي ته آزاد ڪردستان رياست قائم ٿيڻ کانپوءِ سندن ڪرد آباديون به ان جو حصو بنجڻ چاهينديون. ايراني ڪردن ۾ آجپي جا لاڙا اڳي ئي موجود آهن ۽ سرحد تي هڪ آزاد ڪردستان ٺهڻ کانپوءِ ايران لاءِ ڪرد علائقن کي ساڻ رکڻ اڃا به اوکو ٿي ويندو.
ساڳي طرح پاڪستاني سرحد سان ڳنڍيل ايراني بلوچستان جي 14 لک آبادي پڻ ايران کان ناراض آهي ۽ اتي به عليحدگي جا لاڙا موجود آهن. ايراني ڏکڻ اوڀر واري بلوچستان ۾ به سماجي ۽ معاشي بدحالي اوج تي آهي. انهن علائقن ۾ رهندڙ بلوچن جو ثقافتي ۽ جذباتي رشتو پاڪستاني بلوچن سان آهي. پاڪستان ۾ به بلوچن پاران آجپي جي هلندڙ تحريڪ جو وڏو ڳڙهه تربت ۽ تمپ جا ايراني بلوچستان سان ملندڙ علائقا آهن. ڏهاڪو کن سالن کان هلندڙ بلوچستان جي آجپي جي تحريڪ لڳاتار ٿيندڙ رتوڇاڻ جي باوجود جاري آهي. سڀاڻي جيڪڏهن عالمي طاقتون ڪنهن علائقائي جوڙجڪ جي فارمولي تي عمل ڪنديون ته پاڪستان ۽ ايران لاءِ بلوچ علائقن کي گڏ رکڻ وڌيڪ اوکو ٿي پوندو. سرحد جي ٻنهي پار هڪ ڪروڙ کان وڌيڪ بلوچ، آجپي جي جنگ ۾ رُڌل آهن. آمريڪا لاءِ ان علائقي جو الڳ ۽ سندس وفادار هجڻ ان ڪري به ضروري آهي، جو معاشي حڪمت عمليءَ جي حوالي سان اهم ترين ماڳ گوادر جو پورٽ به بلوچستان ۾ واقع آهي، جيڪو هن وقت چيني ڪمپنيءَ جي حوالي آهي. آمريڪا کي نه ايران جي انتهاپسند حڪومت جي نيوڪليئر طاقت ٿيڻ قبول آهي ۽ نه نيو ڪليئر طاقت بڻيل پاڪستان جي سهڪار نه ڪرڻ واري روش وڻي ٿي، تنهن ڪري هڪ نئين حامي رياست سندس مفادن جي نگهباني لاءِ ان جي به ضرورت آهي. 2012ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هائوس فارين افيئرس جي سب ڪميٽيءَ ۾ بلوچستان بابت ٿيل هڪ اهم ٻڌڻيءَ دوران بلوچ قومپرستن آمريڪا کي ٽي اهم آڇيون ڪيون، جن ۾ گوادر پورٽ ۾ آمريڪا کي انتظامي حصو ڏيڻ، ايران پاڪستان گيس پائيپ لائين رٿا کي روڪڻ ۽ طالبان خلاف وڙهڻ جون آڇون شامل هيون.
ايران کانپوءِ خطي جو ٻيو اهم ملڪ افغانستان آهي، جيڪو هڪ ڊگهي عرصي کان اندروني ڏڦيڙ ۽ پرڏيهي حملن جو شڪار رهيو آهي. 1979ع ۾ سوويت يونين جي ٽُٽڻ کانپوءِ آمريڪا پاڪستان جي عسڪري اسٽبلشمينٽ جي مدد سان جهادين وسيلي جنگ جي شروعات ڪئي. اربين ڊالر انتهاپسند جهادين ۽ مارشلائي طاقتن مٿان خرچ ڪرڻ جا نتيجا اڄ پاڪستان ۽ افغانستان ٻئي ڀوڳي رهيا آهن. ملڪ جي عسڪري اسٽبلشمينٽ جي لڳاتار غلط فيصلن جي نتيجي ۾ اڄ ملڪي وجود لاءِ خطرا ڏينهون ڏينهن وڌي رهيا آهن. افغانستان بنيادي طور قبائلي جاگيرن ۾ ورهايل هڪ ملڪ رهيو آهي. افغانستان جا پاڪستاني سرحدن سان لاڳاپيل علائقا پختون آباديءَ تي ٻڌل آهن. ٻنهي ملڪن کي ورهائيندڙ سرحد ڊيورنڊ لائين 1893ع ۾ برطانوي ڀارت ۽ افغانستان وچ ۾ ٿيل ٺاهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي. برطانيا جي سر مورٽيمر ڊيورنڊ ۽ افغانستاني امير عبدالرحمان خان 2640 ڪلوميٽر ڊگهي ان سرحد کي ٻنهي خطن جي ورهاست طور قبول ڪيو. اڳتي هلي اها سرحد پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد به بنجي وئي، افغانستان جي لڳ ڀڳ 40 کان 45 سيڪڙو آبادي پختون آهي، جڏهن ته باقي آبادين ۾ 27 سيڪڙو تاجڪ، 9 سيڪڙو هزارا شيعا، 9 سيڪڙو ازبڪ ۽ 3 سيڪڙو ترڪمان شامل آهن. افغانستان ۾ پختون ۽ اترين علائقن ۾ رهندڙ وچ ايشيائي نسل تاجڪ، ازبڪ وغيره الڳ ڌريون رهيون آهن. روس پاران حملي کانپوءِ غير پختون آباديءَ جي نمائندگي رياستي معاملن ۾ وڌائي وئي. ببرڪ ڪامل جي دور ۾ پشتو سان گڏ دري زبان کي به اهميت ڏني وئي ۽ بيوروڪريسي توڙي ملٽريءَ ۾ غير پختونن کي جوڳي نمائندگي ڏني وئي. اترين علائقن جو ڪماندر احمد شاهه مسعود طالبان جو سخت مخالف هو، جنهن 95-1994ع ۾ کين ڪابل تي قبضو ڪرڻ نه ڏنو. اڳتي هلي 1996ع ۾ پاڪستان ۽ سعودي عرب جي مدد سان طالبان ڪابل تي قبضو ڪري ورتو. تاجڪ احمد شاهه مسعود ۽ ازبڪ رشيد دوستم طالبان جي آخري گهڙيءَ تائين سخت مزاحمت ڪندا رهيا، ويندي 2001ع تائين به غير پختون يونائيٽڊ فرنٽ جو افغانستان جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو علائقي تي ڪنٽرول هو. تاجڪ، ازبڪ ۽ ترڪمان آبادين جو افغانستان اندر پنهنجو اثر رسوخ آهي ۽ منجهن سرحدن تي موجود پنهنجي هم قوم ملڪن سان گڏجڻ جا ڪي سگهارا لاڙا موجود ناهن، تنهن ڪري انهن ۾ عليحدگيءَ جا لاڙا ناهن.
(روزاني ڪاوش، اڱارو 15 جولاءِ 2014ع)