خطي ۾ نئين جنگ جا شعلا پاڪستان کي وڪوڙي سگهن ٿا؟
ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته سعودي عرب جي واحد سگهه تيل جو پئسو آهي، جنهن جي آڌار هو دنيا مان هٿيار ۽ فوج ٻئي خريد ڪري سگهي ٿو. اهڙي طرح وچ اوڀر جي اُڀرندڙ صورتحال کي ذهن ۾ رکندي، سعودي عرب ويجهن سالن دوران هٿيارن مٿان خرچ ڪرڻ جا سمورا رڪارڊ ٽوڙيا آهن. گلوبل ڊفينس ٽريڊ رپورٽ 2015 موجب گذريل سال هٿيار خريد ڪندڙ ملڪن ۾ سعودي عرب سڄي دنيا ۾ پهريون نمبر ملڪ هو، ڇاڪاڻ ته 2014ع ۾ سعودي عرب هٿيار خريد ڪرڻ مٿان لڳ ڀڳ پوڻا ست کرب رپيا خرچ ڪيا. اها به هڪ حقيقت آهي ته وچ اوڀر ۾ هلندڙ انهن جنگين جو سڀ کان وڏو فائدو آمريڪا کي پهتو آهي، جنهن گذريل سال ساڍا اٺ کرب رپين جا هٿيار وچ اوڀر جي ملڪن کي وڪرو ڪيا آهن. ياد رهي ته هن وقت آمريڪا دنيا ۾ هٿيارن جي کپت مان سڀني کان وڌيڪ ڪمائي ڪندڙ ملڪ آهي، جنهن گذريل سال پوڻا 24 کرب رپين جا هٿيار دنيا ۾ وڪرو ڪيا آهن. ان مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته آمريڪا کي سڄي دنيا ۾ جنگيون پکيڙڻ ۾ ايتري دلچسپي ڇو هوندي آهي. آمريڪا يمن خلاف سعودي عرب جي حملن جي به کُليل لفظن ۾ حمايت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته آمريڪا به سمجهي ٿو ته شام ۾ بشارالاسد جي حڪومت برقرار رهڻ کان پوءِ جيڪڏهن يمن به ايران جي حامي شيعن جي حوالي ٿي ويو ته پوءِ وچ اوڀر ۾ سندس مفادن کي ڪاپاري ڌڪ رسندو، سندس اتحادي اسرائيل لاءِ خطرا وڌي ويندا ۽ سندس ٻئي اهم اتحادي سعودي عرب جي ڪمزور ٿيڻ سان ڏکڻ ايشيا ۾ به سندس مفادن کي ڌڪ رسندو. اها مزي جي ڳالهه آهي ته سعودي عرب ان آمريڪا جو اتحادي ٿيڻ قبولي ٿو، جيڪو مسلمانن جي کُليل دشمن اسرائيل جو حامي آهي، پر ايران ۽ شام سان دوستي ته ڇا نارمل ناتا رکڻ لاءِ به تيار ناهي. اها حقيقت واضح ڪري ٿي ته بين الاقوامي ناتن ۾ مذهب نه پر علائقائي عسڪري ۽ معاشي مفاد وڌيڪ اهميت رکن ٿا. ان جي بنهه اُبتڙ پاڪستان آهي، جيڪو جنگ ۾ سعودي عرب جو ساٿ ڏيڻ لاءِ آتو آهي، پوءِ ڀلي ان سان پنهنجي ملڪي مفادن ۽ عوام جو جنازو نڪري وڃي. پاڪستان جو اهو رويو اڄوڪو ناهي، پر ماضيءَ ۾ به آمريڪا ۽ يورپ جي چرچ تي روسي افغانستان توڙي طالباني افغانستان ٻنهي خلاف ويڙهاند جو حصو رهيو آهي. ٻئي پاسي انهن جنگين جي نتيجي ۾ ٿيل تباهيءَ جو سلسلو اڃا جاري آهي ته سعودي عرب جي واهر لاءِ هڪ ٻي جنگ جو حصو ٿيڻ جا سانباها ڪيا پيا وڃن، جنهن جي تباهيءَ بابت اڃا اندازو لڳائڻ به ممڪن ناهي. اسان کي هڪ ڳالهه نه وسارڻ گهرجي ته سعودي عرب ۽ سندس حامين جو يمن تي حملو جنگ جي پُڄاڻي نه، پر شروعات آهي. يمن ۾ شيعا باغين خلاف ان ڪارروائيءَ جي رد عمل ۾ جيڪڏهن ايران ۽ شام به ان جنگ ۾ ٽُپي پيا ته پوءِ صورتحال ڪٿي وڃي بيهندي، ان جو اندازو پوءِ پوندو. جيتوڻيڪ ايران ۽ شام جنگي لحاظ کان نسبتن ڪمزور ملڪ آهن ۽ سعودي عرب کي ايران جي اڳوڻي حامي ملڪ سوڊان، مصر، امارات، ترڪي ۽ پاڪستان ۽ آمريڪا جي به حمايت حاصل آهي، پر اهو نه وسارڻ گهرجي ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايران اڪيلي سر عراق سان ڏهه سال ويڙهه ڪئي، جنهن کي آمريڪا ۽ سندس اتحادين جي ڀرپور حمايت حاصل هئي. ان وقت صدام حسين آمريڪا جو ايترو ئي وڏو لاڏلو هو، جيترو جنرل ضياءَ الحق پاڪستان ۾ هو.
ٻي ڳالهه ته پاڪستان ۾ اڳي ئي شيعا آبادي اها دانهن ڪندي رهي ٿي ته حڪومت جي واهر سان سني انتهاپسند ڌريون کين لڳاتار نشانو بڻائينديون رهن ٿيون. ملڪ اندر شيعا- سني ٽڪراءَ اڳ ئي هلندڙ آهي، ان حالت ۾ جيڪڏهن ايران ۽ سعودي عرب سڌو سنئون ٽڪراءَ ۾ اچن ٿا ۽ پاڪستان به سعودي عرب جي اتحادي فوج جو حصو بڻجي ٿو ته پوءِ ايران جي پاڪستان سان سڌي سنئين دشمني شروع ٿي ويندي. سعودي عرب اسان کان هزارين ميل پري آهي، پر ايران ته اسان جي سرحد تي ويٺو آهي. ان قسم جي ايڊوينچر جو حصو بڻجڻ سان پاڪستان اندر شيعا- سُني ٽڪراءَ ۾ به شدت اچي سگهي ٿي ۽ اسان هڪ ٻئي سرحد تي موجود پاڙيسري ملڪ سان به دشمني ۾ اچي وينداسين، نه رڳو اهو، پر هن وقت ملڪ اندر دهشتگردن خلاف جيڪو فوجي آپريشن هلي رهيو آهي، ان تي به اثر پئجي سگهن ٿا. ملڪ اندر مذهبي انتهاپسنديءَ ۾ ملوث ڌرين کي سعودي عرب جي واهر حاصل هجڻ جون ڳالهيون ڪي ڍڪيل ڇپيل ناهن. سڀاڻي جيڪڏهن يمن يا ايران سان سعودي عرب ڪنهن ڊگهي جنگ ۾ ڦاسي ويو ته پاڪستان اندر مذهبي ۽ فرقيوار ويڙهاڪ ڌرين جي به کيس واهر جي ضرورت پيش اچي سگهي ٿي ۽ ان صورتحال ۾ پاڪستان مٿان اهو به دٻاءُ وڌندو ته في الحال انهن قوتن تي هٿ هلڪو رکيو وڃي، ڇو ته هڪ نئين جنگ لاءِ اهي ڌريون ڪارائتون ٻارڻ ثابت ٿي سگهن ٿيون.
جيڪڏهن ائين نه به ٿئي ته ملڪ اندر انهن قوتن سان ٽڪراءَ ۾ آيل فوج جو ڌيان ۽ وسيلا به سعودي عرب واري جنگ ڏانهن موڙيا ويندا، جنهن سان اندروني محاذ تي سندن ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر پئجي سگهن ٿا. ان ۾ به ڪو شڪ ناهي ته پاڪستان جي ان جنگ ۾ قدم رکڻ سان ۽ ان جنگ جي وڌيڪ پکڙجڻ سان ملڪ اندر انتهائي خطرناڪ صورتحال جنم وٺي سگهي ٿي، اهڙي ريت اڄوڪين حالتن ۾ ان نئين گهڻ پاسائين جنگ جو حصو بنجڻ ملڪ کي تباهيءَ جي دڳ تي لائي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ملڪ اڳي ئي برباديءَ جي ڪناري تي پُهتل آهي. جنگي معيشت مان ڪي ڌريون ته اربين ڊالر ڪمائي وٺن ٿيون، پر ملڪ جا ڪروڙين ماڻهو ان جي قيمت ادا ڪن ٿا. افغانستان جي جنگ جا نتيجا ڀوڳيندڙ 20 ڪروڙ بي ڏوهه ماڻهن جو هڪ نسل برباديءَ جو فصل لڻي رهيو آهي ۽ هن نئين جنگ جي برباديءَ جو بار هي ملڪ کڻي سگهڻ جهڙو ناهي، رت جا اڳوڻا داغ ايترين برساتن کان پوءِ به نه ڌوپجي سگهيا آهن ته هن نئين رتوڇاڻ جي قيمت الائجي ڪيترا نسل ڀريندا.
پاڪستان جي قيادت جيڪڏهن هن ملڪ جي ماڻهن سان تر جيتري به مخلص آهي ته ان کي فوري طور ان جنگ کان الڳ ٿيڻ جو اعلان ڪرڻ گهرجي. جهالت، بيمارين ۽ بک هٿان برباد ٿيل هن ملڪ جي ماڻهن کي پراين جنگين جو کاڄ بنائڻ بدران هڪ اهڙي ملڪ جي ضرورت آهي، جتي کيس هڪ شهري جي حيثيت ۾ رڳو ساهه کڻڻ جيترو حق ملي سگهي. وچ اوڀر باهه جو ميدان بڻيل آهي ۽ ان ۾ ٽُپو ڏيڻ سان ان جا شعلا پاڪستان کي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيندا، جيڪي وسامجڻ کان اڳ ملڪ کي رک جي ڍير ۾ بدلائي سگهن ٿا.
)روزاني ڪاوش، ڇنڇر 28 مارچ 2015ع(