سنڌ ۾ ڦهليل مايوسي ۽ هڪ پائيدار تبديليءَ لاءِ جاکوڙڻ جي ضرورت!
دنيا جي ٻيون نمبر وڏي معيشت چين همعصر دنيا ۾ طاقت جي توازن جي پسمنظر ۾ هڪ وڏو حوالو آهي. 19 هين ۽ 20 هين صديءَ ۾ پهرين برطانيا ۽ پوءِ جاپان هٿان شڪستون کائڻ کانپوءِ چين کي شرمناڪ ٺاهن تي صحيحون ڪرڻيون پيون. 29 آگسٽ 1842ع تي برطانيا سان ڪيل ٺاهه کي جيتوڻيڪ امن، دوستي ۽ وڻج واپار واري ٺاهه جو نالو ڏنو ويو، پر اهو درحقيقت چين جي غلاميءَ وارو دستاويز هو. ان ٺاهه هيٺ برطانوي شهرين کي چين جي اهم شهرن ۾ وڻج واپار خاطر رهڻ جو حق ڏنو ويو ۽ اتي برطانوي آفيسر مقرر ڪرڻ جي به منظوري ڏني وئي. هانگ ڪانگ کي برطانيا جي مرضي ۽ قانون هيٺ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. چين پاران برطانيا کي هڪ ڪروڙ ويهه لک ڊالر ڀنگ جيان ادا ڪرڻ تي راضپو ڏيکاريو ويو. 18 هين جنوري 1915ع تي چين کي جاپان سان اهڙو ئي شرمناڪ ٺاهه ڪرڻو پيو، ان ٺاهه هيٺ جاپانين کي چين ۾ واپار ۽ زراعت لاءِ زمين وٺڻ جي اجازت ڏني وئي. جاپانين کي چرپر ۽ ڪاروبار لاءِ مڪمل ڇوٽ ڏني وئي، ايتري قدر جو ڪنهن ٻاهرين ملڪ پاران چين ۾ ريل جي پٽڙي وڇائڻ يا ان لاءِ قرض حاصل ڪرڻ لاءِ به جاپان جي منظوري لازم قرار ڏني وئي. ٻين ملڪن پاران چين ۾ سياسي، مالي ۽ فوجي معاملن لاءِ صلاحڪار مقرر ڪرڻ کي به جاپان جي اجازت سان مشروط ڪيو ويو. اهي شرط عملي طور ڪنهن ملڪ جي غلامي قبول ڪرڻ برابر هئا، جيڪي چين کي قبول ڪرڻا پيا. اڄ ساڳيو چين دنيا جي اهم ترين طاقتن ۾ ڳڻجي ٿو.
ٻين مهاڀاري لڙائيءَ جي پُڄاڻيءَ تائين جاپان عملي طور هڪ تباهه ٿيل ملڪ هو. جپان جا 30 لک شهري مارجي چڪا هئا ۽ ان جي آباديءَ جو چوٿون حصو ختم ٿي چڪو هو. سندس ٻه اهم شهر هيروشيما ۽ ناگا ساڪي ايٽمي تباهيءَ جو کاڄ بڻجي چڪا هئا. جنگ جي پُڄاڻيءَ کان پوءِ آمريڪا ۽ اتحادين جاپان ۾ اوپن مارڪيٽ اڪانامي جا سُڌارا آندا. آمريڪا کي ڊپ هو ته جيڪڏهن جاپان جي معيشت پير نه سنڀاليا ته بدترين غربت جي نتيجي ۾ ڪٿي اُتي به ڪميونسٽ انقلاب نه اچي وڃي. جيتوڻيڪ جاپاني معيشت کي نئين سر جياپو ڏيڻ ۾ آمريڪا ۽ سندس اتحادي به شامل هئا، پر انهن سُڌارن کي اڳتي وڌائي هڪ جاندار معيشت ۾ بدلائڻ جو ڪم جاپاني قوم ئي ڪيو. اڄ جاپان دنيا جي مضبوط ترين معيشت ۾ ڳڻجي ٿو. ٻين مهاڀاري لڙائيءَ ۾ سوويت يونين جيتوڻيڪ يورپ جي ڪيترن ئي علائقن تي قبضو ڪري فاتح ٿي اُڀريو هو، پر ان جي معيشت گوڏا کوڙي چڪي هئي. سندس اڍائي ڪروڙ ماڻهو مري چڪا هئا، سندس پيداواري معيشت جي وسيلن جو چوٿون حصو نابود ٿي چڪو هو. زرعي ۽ صنعتي اُپت گهٽجي چڪي هئي، ان جي باوجود ان مارشل پلان هيٺ آمريڪي امداد قبول ڪرڻ بجاءِ اوڀر يورپ ۾ قبضي هيٺ آندل ملڪن کان مشينري ۽ ڪچو مال گُهرائي، معيشت جي نئين سر اڏاوت شروع ڪئي. ان سڄي تباهڪاريءَ جي رک مان سوويت يونين هڪ سگهاري معاشي ۽ فوجي طاقت ٿي اُڀريو، جنهن ڏهاڪن تائين آمريڪا جي ننڊ حرام ڪري رکي ۽ اڃا تائين کيس اکيون ڏيکاريندو پيو اچي.
اهي ويجهي ماضيءَ جا ڪجهه مثال آهن ته ڪيئن بدترين تباهي ۽ تذليل کان پوءِ به قومون ڪر کڻي اُڀرن ٿيون. انهن حوالن ڏيڻ جو مقصد اهو واضح ڪرڻ آهي ته سنڌ کي درپيش چئلينجز ايڏا به ڀوائتا ناهن، جو صبح شام سنڌ جي تباهيءَ جو ماتم ڪبو رهجي. اهي نارمل قسم جا چئلينجز آهن، جن کي مُنهن ڏيڻ پنج ڪروڙ ماڻهن جي هڪ متحرڪ جيئري جاڳندي قوم لاءِ ايڏي غير معمولي ڳالهه ناهي. رڳو ويجهي ماضيءَ ۾ سنڌ ون يونٽ ۽ ضياءَ شاهيءَ جهڙن وڏن خطرن جي دور ۾ پنهنجي وجود کي سلامت رکي اڳتي وکون وڌايون آهن.
هاڻي مختصر طور اهو جائزو وٺون ته آخر اهو ڊپريشن ڪهڙن سببن جي ڪري طاري ٿيو آهي. منهنجي خيال ۾ اهو ڊپريشن مسئلن جي ڳنڀيرتا کان وڌيڪ مزاحمتي طاقتن جي ڪمزور ۽ بي عمل ٿيڻ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيو آهي. جنرل ضياءَ جي دور ۾ جنهن نوعيت جي رياستي بربريت سنڌ مٿان لاڳو ڪئي وئي هئي يا ون يونٽ جي دور ۾ سنڌ جي وجود کي جهڙي طرح اولهه پاڪستان جي نالي ۾ مِٽايو ويو، ان دور ۾ به سنڌ اندر ايترو ڊپريشن نه هو. ان جو وڏو ڪارڻ سنڌ ۾ عوامي مزاحمت جو سگهارو هجڻ هو. ان مزاحمتي تحريڪ سنڌ واسين کي جيلن، گولين ۽ ڦٽڪن کي للڪارڻ جي سگهه ڏني. ان جي ڀيٽ ۾ اڄوڪا چئلينجز ايترا هانءُ ڦاريندڙ هرگز ناهن، پر گهٽتائي رڳو ان مزاحمتي تحريڪ ۽ عوام کي اُتساهه ڏيندڙ سرواڻيءَ جي آهي. ماضيءَ ۾ مارشلائي دورن ۾ خود پيپلز پارٽي عوامي مزاحمت جي اڳواڻي ڪندي هئي، اڄ اها پيپلز پارٽي سنڌ سان جنرل ضياءَ ۽ جنرل مشرف کان وڌيڪ تباهي مڙهي، سنڌ واسين کي ان ڊپريشن ۾ وڌو آهي. سنڌ جي قومي مفادن جي حوالي سان عوامي مزاحمت جو اهم ترين ڪردار سنڌ جون قومپرست ڌريون هيون. بدقسمتيءَ سان انهن جو ڪردار به اُتساهه ڏيڻ کان وڌيڪ سوال اُڀاري رهيو آهي. سنڌ واسي کين پيپلز پارٽيءَ جي سياسي متبادل طور ڏسڻ لڳا آهن، پر سندن حڪمت عمليون ان ڏس ۾ ڪا سنجيده اڳڀرائي نه ٿيون ظاهر ڪن. نتيجي ۾ سنڌ واسين کي اهو محسوس ٿيڻ لڳو آهي ته ويجهي مستقبل ۾ به اهي موقعي پرست وڏيرن ۽ ڪرپٽ وچولي طبقي جي سياسي هارپي ڪرڻ تي مجبور رهندا. درحقيقت سماج ۾ پکڙيل ڊپريشن جو ڪارڻ پيپلز پارٽيءَ جي عوام دشمن سياست ۽ مزاحمتي ڌرين جي موقعي پرستي ۽ ڪمزوري آهن. قومپرست پارٽين مان جن پارلياماني سياست جو رستو چونڊيو آهي، اهي سنڌ واسين کي اُتساهه تڏهن ڏئي سگهنديون، جڏهن اهي اقتداري سياست ۾ آشيروادي ايجنڊا وارن اتحادن بجاءِ عوامي مسئلن جي بنياد تي پنهنجا سياسي رستا چونڊينديون. ٻئي طرف پارلياماني سياست کان ٻاهر ويٺل قومپرست ڌريون به ڪنهن سائنسي حڪمت عمليءَ هيٺ حالتن سان سلهاڙيل سياست ڪرڻ بجاءِ رڳو ڇڙوڇڙ سياسي سرگرمين تائين محدود آهن. قومپرست ڌريون جيڪڏهن ٿوري به سنجيدگيءَ جو مظاهرو ڪن ته اهي عوام کي هن اجائي ڊپريشن مان ڪڍي سگهن ٿيون.
انهن حالتن سبب سنڌ اندر هڪ سياسي خال پيدا ٿيو آهي، جيڪو سياسي لاهن چاڙهن جو حصو آهي. سنڌ واسين ۾ حالتن کي بدلائڻ ۽ سنڌ جو آئيندو بهتر بڻائڻ جي ڀرپور خواهش موجود آهي، جيڪا وقت سان گڏ متبادل سياسي قوتن لاءِ رستا هموار ڪندي. هوريان هوريان ان ڏس ۾ چرپر ٿي رهي آهي، جيڪا ڪنهن وڏي اُٿل پُٿل ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. ٻئي طرف هن خطي جي مجموعي سياسي ماحول ۾ امن ۽ استحڪام عالمي طاقتن جي خواهش اختيار ڪري چڪو آهي. جيڪڏهن ڪو وڏو حادثو پيش نه آيو ته ايندڙ ورهين ۾ هن خطي اندر جنگي معيشت جي جڳهه ڪاروباري معيشت والاريندي. جنگي معيشت جي ابتڙ ڪاروباري معيشت سنڌ واسين لاءِ چٽاڀيٽيءَ وسيلي اڳتي نڪرڻ جا رستا هموار ڪندي. جيڪڏهن عالمي طاقتون ايران سان معاملا طئي ڪري ٿيون وٺن ۽ افغانستان، پاڪستان ۽ هندوستان جي ٽڪراءَ کي ماٺو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃن ٿيون ته پوءِ هن خطي ۾ دهشتگردي ۽ بندوق جي طاقت واري سياست ڪمزور ٿيندي. نتيجي ۾ گذريل ساڍن ٽن ڏهاڪن کان سياست ۽ معيشت کي بندوق جي زور تي هلائيندڙ رياستي توڙي غير رياستي طاقتن جي جاءِ پُرامن معيشت واريون طاقتون والارينديون. جيڪڏهن چين پاڪستان معاشي راهداريءَ واري رٿا ڪاغذن مان نڪري زمين تائين پهچي وئي ته ڪجهه سالن اندر هن خطي جو سڄو سياسي، معاشي ۽ عسڪري منظرنامو بدلجي ويندو.
آمريڪا ۽ اولهه هن وقت افغانستان، هندوستان، ايران ۽ پاڪستان وچ ۾ تڪرار نبيرڻ لاءِ سرگرم آهن. پاڪستان-چين راهداري رٿا جي عمل ۾ اچڻ، گوادر پورٽ جي کُلڻ، ايران تان پابنديون لهڻ جي صورت ۾ چاهه بهار پورٽ وسيلي ڪاروبار شروع ٿيڻ ۽ سينٽرل ايشيا مان گئس ۽ بجليءَ جي فراهميءَ سان اهي چار ئي ملڪ هڪ اهڙي معاشي راهداريءَ کي جنم ڏيندا، جيڪا هن خطي کي سينٽرل ايشيا ۽ يورپ سان ڳنڍي ڇڏيندي. ان نقشي مطابق ايندڙ پنجن کان ڏهن ورهين اندر هي خطو دنيا جي اهم معاشي لنگهه جي شڪل اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ ست سئو ڪلوميٽرن جي ساحلي پٽي ۽ ڪراچي شهر سبب سنڌ هڪ مضبوط معاشي مرڪز جي شڪل اختيار ڪري سگهي ٿي. ايندڙ سالن جي ان وڏي اُٿل پُٿل لاءِ سنڌ کي تياري ڪرڻ جو جيڪو موقعو مليو هو، اهو پيپلز پارٽيءَ جي موقعي پرست ڪرپٽ قيادت ضايع ڪري ڇڏيو آهي. پيپلز پارٽيءَ جي سنڌ سان دشمني رڳو ترقياتي فنڊ هڙپ ڪرڻ يا رشوت عام ڪرڻ تائين محدود ناهي، دراصل ان حڪمت عمليءَ جي حوالي سان سنڌ جي ترقيءَ جي شاندار آئيندي جو ڳلو گُهٽي سنڌ کي ڪاپاري ڌڪ هنيو آهي. بدلجندڙ زميني حقيقتن اندر سنڌ لاءِ شاندار موقعا سمايل آهن، جن جي تياريءَ لاءِ ترت قدم کڻڻ جي ضرورت آهي. تاريخ ۾ موقعا قومن جو انتظار ناهن ڪندا، سنڌ کي هڪ پائيدار تبديليءَ لاءِ جاکوڙ جي ضرورت آهي، ان بابت ايندڙ مضمون ۾ بحث ڪنداسين.
(روزاني ڪاوش، اڱارو 29 ڊسمبر 2015ع)