سنڌ جو چچريل وجود
آڱرين تي ڳڻڻ جيترن ليکڪن ۽ سول سوسائٽيءَ جي ماڻهن جون سموريون ڪار گذاريون ڪمزور سياسي جدوجهد ۾ ڪو به نتيجو ڏيڻ کان لاچار آهن. ون يونٽ، مارشلائن، ايم آر ڊي جي تحريڪ ۽ ڪالاباغ ڊيم مخالف هلچل ۾ ليکڪن، صحافين ۽ دانشورن جي ڪم ان ڪري نتيجا ٿي ڏنا، جو سر زمين تي هڪ مضبوط سياسي هلچل موجود هئي. سنڌ سان هن وقت جيڪا ويڌن ٿي رهي آهي ان کي سواءِ مضبوط سياسي هلچل جي ٻئي ڪنهن به طريقي سان منهن نه ڏئي سگهبو. سياسي پارٽين جا ڪارڪن هر طرح جي سياسي جاکوڙ لاءِ تيار آهن، پر سندن اڳواڻ اڳواڻي ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي ويٺا آهن. جدوجهد جا مدي خارج طريقا هاڻي مرض جو علاج نه رهيا آهن، ان حقيقت کان سياسي ڌرين جي قيادت ڪا اڻ ڄاڻ ناهي پر جيئن ته سنڌ کي بدلائڻ وارين دعوائن پٺيان ڪا سنجيدگي ناهي، تنهن ڪري اڳواڻ روايتي بيان بازين، جلسن ۽ هڙتالن کان اڳتي وڌڻ لاءِ تيار ناهن. تنظيمي ساک ۽ صلاحيت سندن اوليت ناهي. بدلجندڙ زميني حقيقتن آهر جدوجهد جي طريقن ۾ جنهن تبديليءَ جي ضرورت آهي، ان جي بنيادي گهرج سنجيدگي آهي. سنڌ رڳو حڪمرانن لاءِ نه پر حڪمرانيءَ کان ٻاهر ويٺلن لاءِ پڻ ڪارڊ بڻيل آهي. اڳوڻا وڏا وزير، هارايل سياستدان، ڀتن ۽ قبضن جون ڪمايون ڪندڙ ۽ اقتدار ۾ ويهي ٻنهي هٿن سان سنڌ جي ڀينگ ڪندڙن لاءِ سنڌ هڪ سدا سائو ڪارڊ آهي. قيادت جي ايڏي وڏي خال سبب سنڌ ڏينهون ڏينهن زوال جي اونهي کاهيءَ ڏانهن ڌڪجي رهي آهي. ضياءَ ۽ مشرف جا دور سنڌ لاءِ وڌيڪ اوکا هئا، پر سماج اندر مزاحمتي سگهه سنڌ کي نستو ٿيڻ کان بچائي رکيو هو. مذهبي جنونيت ۽ سنڌ جي وسيلن سان ٿيندڙ ويڌن جيتري ضياءَ ۽ مشرف جي دور ۾ سگهاري هئي ته اهي سنڌ کي ڪڏهوڪو ڳڙڪائي وڃن ها. فرق رڳو سنڌ جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ ڌرين جي سنجيده جدوجهد ۽ عوامي مزاحمت هئي، جنهن سنڌ کي واڳن جو کاڄ بڻجڻ کان بچايو. اڄ ساڳي سنڌ ۾ سنڌ دشمن طاقتون ان ڪري سگهاريون ٿي چڪيون آهن، جو سنڌ جي حقن جي دعويدار قيادت سياسي بي عملي، سطحي روين ۽ غير سنجيدگيءَ جو شڪار آهي. سنڌ جي ويري طاقتن کي خبر آهي ته ان جي سامهون عملي طور ڪا مزاحمت موجود ناهي، جيڪڏهن مزاحمت نالي ڪا شئي نظر اچي به ٿي ته اها ڪنهن مضبوط عوامي طاقت کي منظم ڪرڻ بجاءِ ان سطحي ايڊوينچر جو شڪار آهي، جيڪو ڊگهي مدي ۾ گهربل نتيجا نه ڏئي سگهندو. غير مستقل مزاجي، ڪرائيم، اٻهرائي ۽ روايتي طريقن واري سياست سنڌ تي ٿيندڙ هن هلان کي منهن نه ڏئي سگهندي. هڪ پاسي ڪرپٽ ۽ نااهل حڪومت آهي ته ٻئي پاسي ڪمزور مزاحمت آهي، اهو ئي سبب آهي جو سنڌ ۾ روز لاش اڇلڻ سولي ڳالهه ٿي پئي آهي. سنڌ کي ورهائڻ جا اعلان آسان ٿي پيا آهن، سنڌ جي زمينن جا سودا راند ٿي پيا آهن ۽ بدترين حڪمراني هر پڇاڻي کان آجي ٿي پئي آهي. ڪاروبار ۽ ڪمائيءَ واري سياست سنڌ جي گوڏن کي مَمَ جيان چٽي رهي آهي، ڏئي وٺي سنڌي ميڊيا ۾ سنڌ سان ٿيندڙ انياءَ جون خبرون ۽ تجزيا سنڌ کي ڇهنڊڙي هڻندا رهن ٿا. جيڪڏهن اهو رڙ واڪي جو در به بند ٿي وڃي ته سنڌ جي حالت فاٽا ۽ بلوچستان کان به بدتر ٿي وڃي. نراسائي ۽ بي وسيءَ واري ان ڪيفيت مان سنڌ کي ڪڍڻ لاءِ هڪ اهڙي سياسي عمل جي ضرورت آهي، جيڪو سنڌي سماج کي سلهاڙي اتساهه ڏئي سگهي. سنڌ کي رڳو جذباتي رد عمل ۽ روايتي نعرن بجاءِ سياسي طور منظم ڪرڻ واري عمل جي ضرورت آهي.
ستر ۽ اسي واري ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ سنڌي سماج جو گهاڙيٽو گهڻو بدلجي چڪو آهي. سنڌ ۾ اڏوهي کاڌل جاگيرداراڻو نظام پنهنجي جوڙجڪ ۽ سنڌ تي وارثي جون نيون حڪمت عمليون اختيار ڪري چڪو آهي. ساڳي طرح اسلام آباد ۽ پنڊي به ملڪ مٿان راڄ برقرار رکڻ جا نوان طريقا ايجاد ڪري ورتا آهن. ان جي ڀيٽ ۾ سنڌ جي قومي حقن واري سياست اڃا چاليهه سان پراڻي طور طريقن ۾ ڦاٿل آهي. هر ننڍي وڏي مسئلي جو حل پريس رليز ۽ پريس ڪانفرنس آهي. ٿورو اڳتي وڌبو ته ڪراچي ۽ حيدرآباد کي ڇڏي باقي سنڌ ۾ اٺن ڪارڪن جي اهڙي هڙتال ڪرائبي، جنهن جي واڳ ڌڻين کي ٽڪي جيتري به پرواهه نه هوندي آهي. اهليت کان خالي حڪومت ۽ بي عمل سياست گڏجي سنڌ کي تباهيءَ جي ڪنڌيءَ تي آڻي بهاريو آهي. واڳ ڌڻي ڪراچيءَ ۾ هجن يا اسلام آباد ۾ کين سنڌ سان جيڪو ورتاءُ وڻي ٿو، سو ڪن ٿا. اسلام آباد جا بلڊر اچي سنڌ ۾ ائين ٿا والار ڪن ۽ سنڌ ورهائيندڙ ڌرين لاءِ سڻڀا اعلان ڪن، ڄڻ سنڌ به سندن رهائشي رٿا جو هڪ سيڪٽر هجي. مذهبي ڌريون سنڌ ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائين ٿيون، ڄڻ محمد بن قاسم ڪالهه سنڌ کي فتح ڪيو هجي، نام نهاد قومي ميڊيا سنڌ جي اصل وارثن جي موقف کي پٺيءَ ڀر اڇلائي ڇڏيو آهي. يونيورسٽين مٿان ڪرپٽ انتظاميائون قابض آهن، قانون لاڳو ڪندڙ ادارا يونيورسٽين ۾ منشيات جي اڏن جهڙو ورتاءُ ڪن ٿا، ۽ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ سنڌ جي ائين پيا ڀينگ ڪن ڄڻ سنڌ کين جاگير طور عطا ٿيل هجي.
اهو سڀ ڪجهه مزاحمتي سياست جي ماٺ ۽ مصلحت جو نتيجو آهي. جيڪڏهن سنڌ ۾ سکڻين هڪلن ۽ داٻن وارن بيانن بجاءِ ڪا سنجيده قومي مزاحمتي سياست موجود هجي ها ته اهو سڀ ڪجهه ايتري آسانيءَ سان ممڪن نه هجي ها. سنڌ ون يونٽ ۽ ايم آر ڊي جي دور ۾ به هٿين خالي سموري ڏاڍ سان مقابلو ڪيو هو. ڄام صادق ۽ ارباب جي دور ۾ ٿيل انيائن سان به عوام مهاڏو اٽڪايو هو. لساني دهشتگردي ۽ قانون لاڳو ڪندڙن جي اذيتن کي به ساڃاهه سان منهن ڏنو هو. ان سڄي عرصي ۾ سنڌ جيڪي ننڍيون ننڍيون سوڀون ماڻيون، ان جي نتيجي ۾ سنڌين کي ملڪي اقتدار ۾ شراڪت جو تاثر ڏيڻ لاءِ پيپلز پارٽيءَ کي حڪمرانيون ملنديون رهيون. ڀُٽي جي پهرين دور کان پوءِ وري گذريل ڇهن سالن دوران ايڏي سگهاري حڪمراني پيپلز پارٽيءَ کي مليل آهي. اها بدبختيءَ جي ڳالهه آهي جو ان موقعي کي سنڌ واسين جي ترقي ۽ بهتري لاءِ استعمال ڪرڻ بجاءِ پنهنجا پيٽ ۽ اڪائونٽ ڀرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. سنڌ جي عام ماڻهن ۽ قومپرست ڌرين جي قربانين ۽ جدوجهد جي نتيجي ۾ جيڪو ٿورو گهڻو لاڀ سنڌ کي ملي ٿي سگهيو، ان کي به پيپلز پارٽيءَ جا وڏيرا ۽ ڪرپٽ مڊل ڪلاسي هڙپ ڪري ويا، باقي سنڌ واسين جو ”ادو به مئي ۽ ادي به نه ڄائي.“
سنڌ جي پرامن سياسي مزاحمت ۾ اڄ به اها سگهه موجود آهي، جو اها سنڌ کي هن ڌٻڻ مان ڪڍي سگهي ٿي. سنڌ جو مخصوص سماجي گهاڙيٽو، جاگرافيائي بيهڪ ۽ لساني جڙاءُ هڪ اهڙي سياسي جدوجهد جي تقاضا ڪري ٿو، جيڪو عارضي اٿل پٿل بجاءِ ڊگهي مدي ۾ سنڌ کي نتيجا ڏئي. سنڌ ۾ موجود سمورين ٻولين ڳالهائيندڙ ڌرين کي سڌ جي مفادن سان سلهاڙڻ ۾ ئي سنڌ جي وحدت ۽ قومي آئيندو سمايل آهي. تشدد ۽ جوابي تشدد واري سياست سنڌ جي سياسي حقن واري هلچل کي ڪمزور ڪندي. ساڳي طرح اهو به سوچڻ جي ضرورت آهي ته سنڌ جو سگهارو سياسي شعور جتي قومي معاملن تي متفق ٿئي ٿو، اتي پنهنجي صفن مان اندران کاٽ هڻندڙ حڪمران ٽولي جي انڌوڪار تي ايڏو ماٺ ڇو آهي؟ سنڌ جون قومپرست ڌريون جتي سنڌ جي قومي مسئلن تي شاندار عوامي جاڳرتا ۽ ايڪو پيدا ڪرڻ ۾ سوڀاريون ٿين ٿيون، اتي پنهنجي ساک ۽ صلاحيت مٿان عوامي اعتماد ڇو نه حاصل ڪري سگهيون؟ قوم روز لاش ملڻ تي به بي وس ڇو بڻيل آهي؟ انهن سمورن سوالن تي سوچي سنڌ جي عوامي سياسي مزاحمت کي منظم ڪرڻ لاءِ نيون تدبيرون جوڙڻ جي گهرج آهي. هڪ پاسي لاش ڦٽا ڪري ۽ ٻئي پاسي سنڌ جي ورهاڱي واريون زهريلون تقريرون ڪري ڪي ڌريون سنڌ ۾ رتوڇاڻ کي پکيڙڻ گهرن ٿيون. اهي ڌريون سنڌ جي اصل سياسي سگهه يعني عوامي شعور سان ٿيندڙ مزاحمت کي موڙي تشدد ڏانهن وٺي وڃڻ گهرن ٿيون، جيڪو رستو سنڌ جي وحدت ۽ ترقيءَ ڏانهن نٿو وڃي. سنڌ مٿان رت چوسيندڙ وڏيرا شاهي، ڪرپٽ بيوروڪريسي ۽ پيٽ پرست سياسي مڪارن جو هڪ ٽولو والار ڪري ويٺو آهي ۽ مزاحمتي سگهه رکندڙ ڌريون خسيس مفادن جي دائري کان ٻاهر نڪرڻ لاءِ تيار ئي ناهن. سنڌ کي اصل خطرو هلان ڪندڙ طاقتن جي سگهه کان نه، پر اندروني مزاحمتي سگهه رکندڙ قوتن جي هيڻائي، مصلحت پسندي ۽ مفاد پرستيءَ مان آهي. جنهن ڏينهن سنڌ جي عوامي مزاحمتي شعور کي ڪا سنجيده ۽ ڪميٽيڊ قيادت ملي وئي ته هنن سمورين مصيبتن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪو وڏو وقت نه لڳندو.
(روزاني ڪاوش، سومر پهرين ڊسمبر 2014ع)