لياري
ماما غني بلوچ پارٽي ورڪر، جنهن کي لياري جي ماڻهن قابليت ۽ شرافت جي بنياد تي لوڪل باڊي جي اليڪشن ۾ کٽرايو. هن پنهنجي زندگي جو انتهائي تڪليف ۽ خوف ۾ مبتلا ڪندڙ دور ڏٺو. هِن ئي دور ۾ هن تي ٽي قاتلانه حملا ٿيا. هڪ حملي ۾ ته هو سخت زخمي به ٿيو. هن حملي پويان سندس بقول ايجنسيون هيون، جيڪي لياري اندر ڪنهن به مثبت تبديلي جي حق ۾ نه آهن. هن ٻڌايو. ته رشيد بلوچ هنجو دوست آهي، انتهائي محبوب ۽ يارويس ماڻهو. هن جا چار پٽ عمارت سازي جي ڪمن جا ماهر سمجهيا ٿي ويا. لياري ۾ هنن جون جوڙيل خوبصورت عمارتون اڄ به مشهور آهن. هن ڪم مان هنن پيسو به ڪمايو ته ڪيترا ئي نيڪي جا ڪم به ڪيا. بيوه عورتن جي نياڻن کي ڏاج ڏيڻ، انهن جي شادي جو خرچ ڀرڻ، غريب شاگردن جون فيسون ڏيڻ. عام ماڻهن کي ڪم وٺي ڏيڻ کان وٺي پاڙي جي ٻين سماجي ۽ سياسي ڪمن ۾ بهرو وٺڻ ڄڻ هنن جي فرض ۾ شامل هو. رشيد جو ننڍو پٽ، جنهن سان هن جو حد کان وڌيڪ پيار هو، جنهن کي رشيد ڪڏهن ڪڏهن پنهنجن هٿن سان ماني کارائيندو هو. هنجي ان پياري پٽ سميت ٽن پٽن جو خون ڪيو ويو. لياري جي هن عمر رسيده شخص کي ڄڻ دوزخ جي باه مان گذرڻو پيو. هن پنهنجن هٿن سان پنهجن پٽن کي دفنايو. هن جا هٿ ڏڪي رهيا هئا. زندگي ۾ پهريون ڀيرو هو رڙيون ڪري رُنو. تنهن کانپوءِ لياري ۾ مار ڌاڙ جي ڄڻ بازار کُلي. وڏا وڏا هٿيار ڪٿان اچڻ لڳا، ڪنهن کي ڪا خبر نه آهي. هتي جو غريب بلوچ جنهن سدائين کيل، مستي پورهيي ۾ زندگي گذاري، تنهن جي هٿن ۾ هٿيار اچي ويا. اچانڪ ڌماڪا ٿيڻ ۽ ماڻهو مرڻ لڳا. لياري هن زمين تي ڄڻ ننڍڙو دوزخ بڻجي پئي.
اسين ماما غني بلوچ کي ماما ڪري سڏيندا آهيون.
“ماما! توهان هتي ڪڏهن کان رهو ٿا؟”تيرٿ کانئس هڪ ڀيري پڇيو هو.
“هميشه کان ڪامريڊ!” هن جواب ڏيندي چيو هو،
“مونکي خبر ناهي ته منهنجا وڏڙا ڪٿان آيا” هن پنهنجي بلوچڪي انداز ۾ ڳالهائڻ شروع ڪيو، ڪي چون، آفريڪا مان اسين هتي غلام ٿي آياسين. ڪي چون عرب رياستن ۾ جڏهن بک ستايو، ته سنڌ جي ساحلن تي مڇي مارڻ جو ڪم ڪيو ۽ پوءِ اتي ئي آباد ٿي وياسين. مان پنهنجي حسب نسب کان محروم ان ڪري به آهيان ڇو ته اسان سان هميشه غلامن وارو وهنوار رکيو ويو. لياري انجو مثال آهي. هتي اسڪول ناهن، پر جوا گهر ،شراب خانا هر قسم جو نشو پتو انجو استعمال ۽ انجو ڪاروبار جام ملندو، جنهنجو هر مهيني جو ڀتو لکن ۾ آهي، جيڪو باقائدگي سان پوليس وصول ڪري ٿي. جنهن ۾ هاڻ رينجرس به شامل ٿي وئي آهي. جنهن جو طريقه ڪار پوليس کان مختلف ۽ وحشياڻو آهي. رياستي ادارن کي هيروئن ،چرس ،آفيم ۽ اسلحي جي ڪاروبار لاءِ ماڻهو هتان گهرجن ٿا. ان ڪري به هن علائقي کي هنن ترقي کان محروم رکيو آهي.
هنن جو شڪليون ڪاريون آهن، ڇا ان ڪري حڪمران هنن کان نفرت ڪن ٿا؟ ائين ناهي، هي دراصل جمهوريت پسند آهن. ان ڪري حڪمران هنن کان نفرت ڪن ٿا. هنن سنڌ جي پاڻي جي عبادت ڪئي آهي ڇو جو اهو پاڻي ئي هنن جو گذر سفر آهي. هنن جي زندگي آهي.
لياري جي ماڻهو ڪڏهن سوچيو آهي ته هتي هنن جا ٻار رهن ٿا. انهن جي بهتر مستقبل لاءِ حالتون بهتر ڪجن؟ تيرٿ ماما کان سوال ڪيو.
ماما غني جون اکيون ڀرجي آيون. پر پوءِ سنڀالي ڳالهائڻ لڳو، “لياري هميشه حڪمرانن لاءِ ريڊ زون رهي آهي. اسانجو ڪامريڊ سائينداد بلوچ نوجوانن جي انجمن جو صدر هو. لياري ڄڻ هن جي ماءُ هئي. هن لياري جي فلاح ۽ ترقي واسطي پنهنجو ُسک ۽ آرام اُن مٿان قربان ڪري ڇڏيو هو. ايجنسين وارا هن کي کڻي ويا، جڏهن ته لياري جا بدنام ڏوهاري آزادي سان گهميا پئي. انهن کي ڪا روڪ ٽوڪ ڪانه هئي. يعني مان توهان کي ٻڌائڻ چاهيان ٿو، ته لياري جو پڙهيو لکيو ماڻهو، لياري لاءِ ڪيئن سوچي رهيو هو ۽ پوءِ ان کي منظر تان هٽائڻ لاءِ ايجنسيون ڪيئن سرگرم هيون.”
“ايم آر ڊي جي تحريڪ ڪراچي ۾ لياري کان شروع ٿي ۽ لياري ۾ ختم ٿي. ماما غني ڳالهه جاري رکندي چيو، مرحوم غوث بخش بزنجي گرفتاري لياري مان ڏني. هن پنهنجي جدوجهد جي ابتدا هتان ڪئي. پ پ پ کي جانثار هٿان مليا، جيڪي بينظير جي پويان پاڳلن جيان ڊوڙندا هئا. پ پ پ کي سوڀ هميشه لياري جي تڪ مان ملي، دراصل لياري سياسي ماڻهن جو گهر هئي. هتي ئي سياسي ۽ انقلابي ماڻهن کي پناه ملندي هئي. ايجنسيز، نام نهاد ميڊيا ۽ ظالم حڪومتي ادارا چون ٿا ته، لياري ۾ ڏوهاري رهن ٿا. مان چوان ٿو ته لياري ته غريب علائقوآهي، جتي ڏوه ۽ سزا وري به آهي. پر جيترا سفيد پوش ڏوهاري ڪلفٽن ۽ ڊفينس ۾ رهن ٿا، انهن جي ڏوهن جو ته ڪو ڪاٿو ئي ڪونهي.
اُتي ڏوهارين کي تحفظ حاصل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ لياري وارا هڪ پرسن به ڏوهه ڪو نه ٿا ڪن. پر جيئن ته رولنگ ڪلاس انهن علائقن ۾ رهي ٿو، ان ڪري اهوآپريشن ۽ هر سزا کان ماورا آهي. لياري جيئن ته غريب آهي انهي ڪري سزا جي حقدار آهي. لياري ڪڏهن به مافيائن جو ڳڙهه ناهي رهي. ان کي هٿ وٺي تباهه ڪيو ويو.نوجوانن لاءِ روزگار ڪونهي. صنعتون ڪونهن، ته پوءِ آخر ماڻهو ڏوهه ڪري به پاڻ کي زنده رکندا، اهو.