سُر بلاول
انساني سماج اندر ڀلئون ڀل فردن جي ڪڏهن کوٽ نه رهي آهي. حاتم طائيء جو سخاوت ۾ نالو صديون اڳ جي ليکڪن ۽ شاعرن مشهور ڪيو جيڪو ڌرتيء جي هڪ ننڍي ٽڪري تي رهيو ۽ ماڻهن سان چڱايون ڪيائين. بس، دنيا حاتم طائيء تي ختم ڪا نه ٿي ٿئي. دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڳولي ڦولهي ڏسبو ته اهڙا هزارها ڪردار اسان کي ملندا جيڪي اَڀرن ماڻهن جي ڪم ايندا رهيا آهن. سنڌ ۾ به اهڙا ڪردار اوس ملن ٿا، جن کي البت زماني جي ڪاتبن ۽ تاريخ نويسن وساريو آهي. سنڌ جي تاريخ جي هڪ بد قسمتي اها به رهي آهي. ته ان جا مؤرخ هئا ته سنڌ ڄاوا پر لکندا هئا پرائي يا ڌاريءَ ٻوليء ۾. ڀٽائي يا ان کان اڳ جي دور جون مختصر يا تفصيلي تاريخون اسان کي رڳو فارسيء ۾ مليون آهن، جن ۾ ٻوليء جي تقاضائن جي ڪري سنڌي ڪردار نمايان نه ٿي سگھيا آهن. اهڙو حاتم طائيء کان وڌيڪ همدرد ۽ سخي مرد سنڌ جي اتهاس ۾ جادم جکرو به رهيو آهي، جنهن کي سمن جي دور جو نهايت رحمدل سلطان ليکيو وڃي ٿو. جادم جي عام خلق سان ورتاءَ ۽ سخاوت جا عڪس ڀٽائيء جي شاعريء ۾ سر بلاول ۾ نمايان آهن جيڪي اسان جي اڄوڪي بحث جو موضوع به آهن.
سر بلاول گھڻن ئي ڪردارن کي پاڻ ۾ سمائي ٿو. مثال طور؛ پيغمبر اسلام ﷺ جي ڪردار کي بيتن ۾ کڻي ڀٽائيء ٻيا مدار ڇڏي ان هڪ ئي ڪردار تي ڀاڙڻ ۽ تڪيو ڪرڻ جو اجھو هن طرح ذڪر ڪيو آهي؛
ڀيريُون ڀيري ڀڃ، هِي جي مَنجھان پُوريون،
ٻئي در ڪنهين مَ وڃ، ريء هاشمي هيڪڙي.
سنڌ جي تاريخ ۾ حڪمرانن يا حڪمران گھراڻن بابت انيڪ احوال ملن ٿا، جن مان پتو پئي ٿو ته مٿن ڪيئن مصيبتون به اينديون رهيون آهن. بلاول ۾ سومرا حڪمرانن جي بربادي ۽ زوال کان پوءِ ان صورتحال جا اشارا ملن ٿا ته، سندن ننگ غير محفوظ ٿي ويا هئا جن جي حفاظت جا امڪان ئي نظر نه ٿي آيا. اهڙي انتهائي دردناڪ وقت تي سمن سردارن جوکو کڻي سومرن کي سام ڏني ۽ سندن نياڻيون حفاظت ۾ آيون. جنگاهه جي وقت مصيبت ۾ آيل ماڻهن، سومرن جون سامون جھلڻ به بهادريء جو ڪم هو. ڀٽائي سام ۾ يا پناهه ۾ ورتل نياڻين کي سَرَڻيون ڪوٺيو آهي ۽ سندن ذميداريء کي سُوٺا سڏيو اٿس؛
سرڻين جا سُوٺا سهي، وسيلو ولهن،
لُڏي ڪين لطيف چئي، اڳيان لعلُ لکن،
جت ڪوڙين ڪين ڪُڇن، ات پاٻوهي پڌرو.
جادم جکري جي ڪردار کي ڀٽائي مختلف نالن ۽ خطابن سان سڏيو آهي، مثال طور؛ لعلُ، هالار ڌڻي، راهُو، پاڳارو، ابڙو، سردار، سلطان، ڀٽ ڌڻي، ڪڇ ڌڻي، جس کرو، اوڍر، اوڍڪو، اَجھو، آڳ وغيره. پراين نياڻين کي مصيبت وقت پناهه ڏيڻ جو جوکو کڻي جکري کي جنگ به وڙهڻي پئي، اهڙو اشارو ڀٽائيء جي ڪلام ۾ به ملي ٿو؛
آروڙ جي اٿـيـو، ديمن پيس دانـهن،
پـاٻوهيو پير کڻي، سمون سَرڻين ڏانهن،
مٿان مٿـي ٻانـهن، اڀو آڇي سلطان کي.
ڀٽائيءَ جي ڪردار سازيء جو ته ڪو انت ئي ناهي. جنهن ڪردار کي چاهي اعليٰ ترين حيثيت ڏئي ڇڏي ۽ هڪ ڪردار کي آدرش بنائي ڇڏي؛
پـــڙ ۾ اڀو پاڻ ، ساٿين کي سڏ ڪري،
ڀلي جي لاڏاڻ، سڀ لنگھيندا لڪيون.
جکرو جس کرو، ٻيا مڙيو ئي ڄام،
مـــٽـــي ان مـــقـــام، اصـــل هئي ايتري.
جادم جکر جي مهمان نوازيء جو به ڪو ڇيهه نه ٿو نظر اچي، هر ڪنهن کي خوش آمديد ويٺو چئي؛
هـــٿان جادم جکري، وٿـــي پوءِ مَ وچ،
”اچـو، آيا، نِچُ“، ســـمي وائي وات ۾.
سر بلاول پڙهندي جادم جي سخاوت جي حد اها ٿي نظر اچي جو، هو گھرجاؤ ماڻهن کي گھوڙن جا تحفا به ڏئي ٿو ۽ گھرجائوء جي حيثيت کي نه ٿو ڏسي، جيڪو اچي ٿو سو پنهنجي مراد کنيو ٿو وڃي ۽ سخاوت جي ايڏي حد جي ڪري جکري جو نانءُ پنهنجي کنڊ يعني Continent کان پراهن کنڊن تائين ٿو پهچي؛
راهُو! تنهنجي ريت، پر کنڊين پڌري،
گھڻا گھوڙن چاڙهئين، مسافر مسيت،
پڇين ڪا نه وڏيت، جي آيا، سي اگھيا.
ڏمريو ته ڏئي، پرچي ته پاٽَ ڀري،
جُنگ جکري کي، ٻئي چڱيون چت ۾.
سر بلاول جي ٽئين داستان ۾ ڪجھ بيت ڪيڏاري جي شهزادن جي نسبت سان چيل ٿا ڏسجن، جن کي تاريخ جي وڏي جنگ وڙهڻي پئي. ”وڏي جنگ مَ وسار، ننڍيان نفعو ناهه ڪو.“ يا
اصغر ڏي آهن گھڻا، تون اڪبر ڏي آءٌ،
متان لوڙهو لاهئين، مجوسيء مٿانءُ،
حيدر جي هٿانءُ، وڙهه ته ويري مارئين.
ڀٽ ڌڻي جادم جکري جي سخاوت حاتم طائيءَ جي ڀيٽ ۾ هزارين ڀيرا وڌيڪ ٿو ڄاڻائي؛
پانڊپ سين نه پاڙيان، سوين ٻيا سردار،
لاهي مثل مينهن جي، سخي تنهنجي سار،
حاتم هڙد هزار، جَهڙَ تَنهنجيء جهپيا.
جَهڙ تَنهنجيء جھپيا، هزارين حاتم،
ڪوجھن سندا ڪم، ڪامل ريء ڪير ڪري.
ڪنهن رڻ جي پانڌيء جو ڪڏهن اوهان تصور ڪيو آهي. رڻ هجي، ۽ چوڌاري رڻ ئي رڻ، ڪا واٽ نه وسندي، ان صورت ۾ هڪ مسافر جا جذبا ڇا ٿي سگھن ٿا؟ ڪو اندازو آهي؟ ۽ اهڙي ڏکئي سفر جو انت ان اطمينان ڀرئي انداز ۾ ٿئي جو دل ٺري پئي، اڃ لهي وڃي ۽ پير ٺري پون ته اهڙن جذبن جو اظهار ٻن سٽن ۾ ڇا ممڪن ٿي سگھي ٿو؟ ها، بالڪل ٿي سگھي ٿو، ڀٽائيء لاءِ اهو بالڪل ممڪن آهي جڏهن ته ٻين لاءِ اهڙيون ٻه سٽون حيرت ۾ وجھندڙ ٿي سگھن ٿيون؛
ايندي لٿي اُڃ، پير ڀريندي ٺريا،
منجھه وِيريءَ سُڃ، ڪَرَ لڌِي رڻ اُڪارئين.