سامونڊي زندگي ڪا گلن جي سيڄ ناهي
Sea life is not a bed of Roses
(سامونڊي زندگي ڪا گلن جي سيڄ ناهي).
پنهنجين تڪليفن ۽ سمنڊ تي ايندڙ ڏکين ڏينهن کي منهن ڏيڻ ۽ پنهنجو حوصلو بلند رکڻ لاءِ ٻين جي ڏاکڙن جو سوچيندا آهيون ته 500 سال اڳ جن ڪاٺ جي سڙهن وارن جهازن ۾ ڪولمبس آمريڪا جو سفر ڪيو يا واسڪو ڊاگاما آفريڪا کنڊ جو ڦيرو ڪيو انهن ۾ ته نه رستي ڳولڻ جا ماڊرن اوزار هئا ۽ نه کائڻ پيئڻ جي بنيادي ضرورت ٿي پوري ٿي. سڀ کان وڏي ڳالهه ته جهاز انجڻ بنا هئا. يعني اهي هلائيندڙ جي خواهش تي نه اڳيان وڌيا ٿي نه طرف تبديل ڪيائون ٿي. جهاز هلائيندڙ “هوائن جي رفتار” ۽ “رخ” جا غلام هئا. هنن جا ڪاٺ جا ڪمزور سڙهن وارا جهاز هوا جي رخ مطابق هليا ٿي. اڄ ڪراچيءَ مان هڪ ئي وقت اسانجي ڪمپنيءَ جو جهاز لنگر کڻي سريلنڪا وڃڻ لاءِ ڏکڻ جو رخ ڪري ٿو ته ٻيو ايران عربستان وڃڻ لاءِ اتر يا اتر اولهه ڏي روانو ٿئي ٿو. پر اڳئين زماني ۾ ناکئي لاءِ ائين ڪرڻ ناممڪن ڳالهه هئي. هو تڏهن ٺٽي، ديبل يا ڪراچيءَ کان نڪتو ٿي جڏهن هوا لڳي ٿي. تڏهن ته شاهه لطيف به چيو آهي ته ڏياري اچي وئي آهي، اتر جون هوائون لڳڻ شروع ٿي ويون آهن پنهنجو سفر شروع ڪيو پوءِ انهن اتر وارين هوائن تي ناکئن پنهنجا سڙهه سڌا ڪري ڪڇ، گجرات، ملبار، ڪيرالا ۽ سريلنڪا (سلون) ڏي وڃڻ شروع ٿي ڪيو. سڀني ڏکڻ جو رخ ٿي ڪيو ڪنهن به اتر جو نٿي ڪيو. جو انهن ڏينهن ۾ سڀ هوائن جي رخ جا غلام هئا. ساڳي وقت هو هوائن جي رفتار جا به غلام هئا. هوا تيز لڳي ٿي ته سندن ٻيڙن گهڻو سفر ڪيو ٿي. هوا بند ٿيڻ تي جهاز بيهي ويا ٿي، ناکئا ڪجهه نٿي ڪري سگهيا. ڀلي سندن جهازن تي ڦرلٽ لاءِ چور (سامونڊي قذاق) چڙهي پون.
ڪولمبس ۽ واسڪو ڊاگاما جهڙن کي سندن ملڪ اسپين ۽ پورچوگال جي حاڪمن ان دور مطابق ماڊرن جهاز ٺهرائي ڏنا، جن کي ڏسي ان وقت جي عوام جون اکيون ڦاٽي ويون هيون، پر اسان هنن سان همدردي ٿا ڪريون ته اهي ڪاٺ وارا سڙهن وارا جهاز ڇا هئا. منجهن ڪهڙي طاقت هئي، ڪهڙي ڪنٽرول ۾ رهيا ٿي؟ معمولي طوفانن ۽ ڇتين ڇولين ۾ ڇيتيون ڇيتيون ٿي ٿي ويا. ڪوچين کان موٽندي ممباسا تائين واسڪو ڊاگاما جي ٽن جهازن مان ٻه جهاز بگڙيل سمنڊ جي سٽ نه جهلي ٽڪرا ٽڪرا ٿي ويا. کاڌي خوراڪ نه ملڻ ۽ مٺي پاڻيءَ سان مهينو به نه وهنجڻ ڪري اڌ کان وڌيڪ ماڻهو چمڙيءَ جي بيمارين ۾ مبتلا ٿي مري ويا. اهو ئي حال ڪولمبس جي جهازن ۽ ماڻهن سان ٿيو.
اڄ اسان انهن جو سوچي حيرت ٿا کائون ته ڪهڙين ته ڏکين حالتن ۾ ڪمزور جهازن تي هنن خودڪشين جهڙا سفر ٿي ڪيا. صحيح آهي، انهن ڏينهن ۾ هو اسان وانگر تيل جو خرچ ۽ وقت بچائڻ لاءِ وچ سمنڊ وٺي نٿي هليا. ديبل کان لنڪا وڃڻ لاءِ به هو ڪنارو ڪنارو ڏئي، رستي تي بندرگاهن ۾ ترسندا اڳتي وڌيا ٿي، پر هو ڪناري جي ايترو به ويجهو نٿي لنگهيا جو ڪناري تي هلندڙ ماڻهو ۽ ڍڳي گاڏيون ڏسي سگهن. ڪناري جي گهڻو ويجهو ٿيڻ تي ڪاٺ جا جهاز سمنڊ اندر موجود وڏن پٿرن، پهرين جي ٻڏل جهازن سان ٽڪرائجي ٽٽي به سگهيا ٿي، جو ڪناري جي ويجهو تانگهو پاڻي ٿئي ٿو.
ڪناري جي ٿورو گهڻو ويجهڙائي وٺي هلندا هئا! پوءِ اندر ملڪ ۾ وڃڻ لاءِ هو ڇوڙ ڪندڙ درياهه ۾ گهڙي پوندا هئا. جيئن سکر يا ملتان وڃڻ لاءِ عربي سمنڊ ۾ پهتل جهاز سنڌو نديءَ جي ڪنهن ڊيلٽا واري شاخ ۾ گهڙي پوندا هئا ۽ اهي شاخون به ڪي سنهيون نه هونديون هيون. جهاز هلائيندڙ ڄاڻن ٿا ته دريائن جي شاخن ۾ به ڇا پاڻيءَ جي تک آهي ۽ ڇا ويڪر آهي. سمجهه ۾ نه ايندو آهي ته اهو سمنڊ آهي يا سنڌوندي، دجله يا نيل نديءَ جو ڇوڙ آهي.