ھي سنگرام
آئون ڏسان ٿو، صليب سجايل آھي. عيسيٰ جي سيني، ھٿن ۽ پيرن ۾ وڏا ڪلا ٺوڪيل آھن، جن مان رت وھي رھيو آھي. سندس سدا اوچو ڳاٽ نستائيءَ کان ھيٺ ڍرڪي ويو آھي. مٿان مينھن آھي ۽ ھيٺ اھا لھوءَ ندي، جنھن جو ڪو پار ڪونھي. لکيل آھي: ”ھي اھو رت آھي، جنھن مان ڪروڙين ڪوڙھيل ماڻھن پنھنجا بدنام ٻوٿ ڌوتا ھئا.“ مون کي ايئن ٿو محسوس ٿئي، ڄڻ آئون رت جي ساگر ۾ لڙھندو ٿو وڃان، لڙھندو ٿو وڃان ۽ پوءِ ڪئين موت جا قبرستان ڦھلجي وڃن ٿا، جنھن مٿان نيڻ نھار تائين صليب کتل آھن، ڄڻ ڪروڙھا ماڻھو آسمان ڏانھن ٻانھون ڦھلائي، روئي، ٻاڏائي رھيا ھجن ۽ ھي ڪنھن جو قبرستان آھي، انھن قبرن ۾ ڪير ستل آھي؟ ڇا اھي جن صليب سجايو ھو؟ يا اھي جن کي صليب تي لڙڪايو ويو ھو؟ ڪجھھ بھ خبر نٿي پوي. آئون ڦاٽل نظرن سان قبرستان ڏانھن نھاريان ٿو. ائين ٿو محسوس ٿئي ڄڻ آئون پاڻ بھ صليب آھيان. منھنجي سيني تي ڪروڙھا ماڻھن کي لڙڪايو ويو آھي. جيڪو بھ ڇرو جنھن تي بھ ھليو، سو منھنجي رت رتو آھي. ماڻھو ھميشھ منھنجي وجود کي رت مان لپي ويندا آھن. آئون جڳن کان پنھنجي سيني تي اھو سور سھندو آيو آھيان، پر ھاڻ اھو ظلم منھنجي برداشت کان ٻاھر ٿيندو ٿو وڃي. آئون ڪو ڪاٺ جو سليب نھ آھيان، آئون انسان آھيان. منھنجي نيڻن کي رت جي ھوليءَ جي نھ، پرھ جي رنگن جي تلاش آھي. مون کي موت جي قبرستانن جي نھ، زندگيءَ جي شھرن جي تلاش آھي. اھي روشنيءَ جا شھر ڪٿي آھن، دنيا جي ڪھڙيءَ ڪنڊ ۾ ڪھڙي ديس ۾؟ آئون موت جي قبرستان مان نڪرڻ لاءِ بي تحاشا ڊوڙان ٿو. ڊوڙندو ٿو وڃان ۽ پوءِ ھر طرف کان جنگ جا ميدان ڦھلجي وڃن ٿا، رت رتي ڌرتي آھي، آسمان ۾ بمن جو دونھون ۽ ڳجھن جا لامارا آھن، دڳ دڳ تي جنگي ٽينڪون پاسا کوڙيو، اونڌيون پيون آھن. چئني پاسن کان ھزارھا لاش چچريل، چيڀاٽيل، سڄيل، رت ۾ ڳاڙھا ٿيا اونڌا سڌا پيا آھن. ھر لاش جي مٿان ڳجھن جي ڄڃ ويٺي سندس ماھ ڇني رھي آھي ۽ دور ھڪ ديوانو توف جي اڳيان بيٺو تنبورو وڄائي، امن جو گيت ڳائي رھيو آھي. آئون ساھ گھٽيندڙ بدبوءِ ۾ بيٺو، ڦاٽل اکين سان لاشن ۾ نھاريان. ھي ڪھڙي ڪربلا جو ميدان آھي، ھي ڪير ماڻھو آھن، ھنن جو نسل ڪھڙو آھي، ھي ڪھڙي مذھب جا ماڻھو آھن، ھنن مان ڪير دوست ۽ ڪير دشمن آھي؟ ڪا خبر ڪانھ ٿي پوي. ڪجھھ سمجھھ ۾ نٿو اچي.
ديوانو تنبورو وڄائي،
روئي،
امن جا گيت ڳائي رھيو آ.
آئون بيچين ٿي سامھون وڃان ٿو ۽ ڪاوڙ مان اڀ ڏاريندڙ رڙ ڪيان ٿو: ”بند ڪر، بند ڪر اھو آواز! تون ۽ تنھنجو تنبورو جنگ بازن کي ڪڏھن بھ جنگ کان روڪي نھ سگھندا. ھتي تنھنجو آواز ڪوبھ نھ ٻڌندو. آئون تنھنجو اھو تنبورو ڀڃندس.“منھنجي ڳالھھ تي ديانو خوف مارڙ ڪري ٿو ” نھ نھ، آئون ڳائيندس، پڄاڻيءَ تائين ڳائيندو رھندس. گيت منھنجي زندگي آھن، مون کي ڪوبھ ڳائڻ کان روڪي نھ سگھندو.“ آئون ڪاوڙ ۾ اچي سندس تنبورو ٽڪر ٽڪر ڪري ٿو ڇڏيان. منھنجي اکين آڏو اوندھ اچي ٿي وڃي. ھوريان ھوريان ڪا شيءِ روشن ٿيندي ٿي وڃي. آنڱرين جي وٿين مان آئون ڏان ٿو تھ آئون ٻرندڙ جبل جي سامھون بيٺو آھيان. ٻرندڙ جبل گجي گجي ٻري رھيو آھي، ۽ ان جي چوٽيءَ جي ھڪ پاسي کان ھڪ سڪل شاخ تي ڪوئل ويٺي ڪوڪي رھي آھي. آئون وائڙو ٿي ٻرندڙ جبل ڏانھن نھاريان ٿو. وري ڪوئل ڏانھن ۽ وري ڪنڊ ۾ اڇلايل البم جي ڪاري مروٽيل صفحي ڏانھن. آئون اٿي ڏڪندڙ ھٿن سان مروٽيل صفحو کڻي، گھنج ڀڃي سڌو ڪري، جنگ جي ميدان ۾ بيٺل راڳي ويراڳي ڏانھن نھاريان ٿو. منھنجي اندر مان دانھن نڪري، ”او ڪوي، منھنجا ٻيجل، منھنجا شاعر، منھنجا ڀاءُ. تنھنجو من مڻيو، دل دنبورو ۽ رڳون رباب آھن، مون کي معاف ڪجان. مون تنھنجو تنبورو ڀڳو آھي. توکي لوڌڻ کان پھرين آئون ڀلجي ويو ھئس تھ ڪوئل جو ڪم فقط ڳائڻ آھي، پوءِ ڀل ھوءَ انب جي ٽاري تي ويٺل ھجي يا ٻرندڙ جبل جي چوٽيءَ تي. مون کي معاف ڪجان ڀائو، مون کي معاف ڪجان.“ آئون ڏڪندڙ ھٿن سان ڦاڙيل صفحي جا گھنج ڀڃي، سڌو ڪري، کيس ساڳي جڳھھ تي چنبڙايان ٿو.
جنگ جي ميدان ۾ ڪو ديوانو ڳائي بيٺو.
ٻرندڙ جبل تي ڪوئل ٻولي پئي.
ٿر جي ماءُ ڍڪرن ۾ آھي. ٻارڙا بک کان ڇڙھيون پيا ھڻن. آسمان مان باز جھٽ ھنيو آھي. ڪڪڙ رڙ ڪري ٻچن کي پرن ۾ لڪايو آھي. آسمان مان ھڪ جنگي بمبار جھٽ ھنيو آھي. ھيرو شيما جا محل ماڙيون ۽ ماڻھن جي گوشت جا ٽڪر فضا ۾، باھھ، رت ۽ دونھين جي سمنڊ ۾ تري رھيا آھن.
ھيٺ لکيل آھي.
“Abstract of life”
آءُ تصوير ۾ نھاريان ٿو. منھنجو روھ ڏڪي وڃي ٿو. آءُ خوف کان اکيون ٻوٽي ٿو ڇڏيان. ڳاڙھي زيرو جي بلب جي روشنيءَ ۾ منھنجي اکين جي پردن جا ڏورا ٻرن ٿا. ڪئين رنگ پکڙجي وڃن ٿا. رت کان ڳاڙھا، باھھ کان تکا، دونھين کان ڪارا، جن ۾ تري رھيا آھن ڪروڙين انساني لاش. منھنجو ساھ گھٽجڻ لڳي ٿو، آئون ڊڄي اکيون کولي ٿو ڇڏيا. آئون الاءي ڇا ٿو محسوس ڪريان. مون کي ڪجھھ سمجھھ ۾ نٿو اڇي. آئون ڊڄي ورق واريان ٿو. آئون ڏسان ٿو، ھڪ تمام ننڍڙو ماڻھو، ھڪ تمام وڏو بت گھڙي رھيو آھي. ايڏو وڏو، جنھن کي ساري دنيا سج جيان پنھنجي گھرن مان ويٺي ڏسي سگھي ٿي. آئون وائڙو ٿي ڏانھس نھاريان ٿو. ”ڪير آھين تون؟ ھي ڇا پيو ٺاھين.“ منھنجي آواز تي ھو ڇيڻي ۽ ھٿوڙو روڪي مون ڏانھن نھاري، زخمي آڱرين سان نرڙ تان پگھر اگھي ٿو. سندس زخمي آڱرين جو رت پگھر سان ملي سندس ڳٽن تان ڳڙي ٿو. ھو ساھھ سڌو ڪرڻ لاءِ اونھون ساھھ کڻي، دکي، گھٽيل ۽ اڀامندڙ ساھھ سان مون ڏانھن نھاري چوي ٿو، ”منھنجو نالو واسديو ”سنڌو“ ڀارتي آھي، آئون بت آھوڙيون آھيان. قديم زماني کان مورتيون گھڙيندو ٿو اچان. مون بيشمار خوبصورت مورتيون ٺاھيون آھن، ھاڻ آئون ويٽ نام جي ماءُ جي مورتي ٺاھي رھيو آھيان.“
آئون مورتيءَ ڏانھن نھاريان ٿو. ھڪ ماءُ ڊنل ڪڪڙ جيان پنھنجي ٻار کي ڪڇ ۾ لڪايو آھي. ھن جو ٻاڪو خوف کان ڦاٽل آھي. ھڪ ھٿ خوف کان آسمان ڏانھن کڄل اٿس، ڄڻ اجھو اجھو آسمان مان باز جيان ڪو خوفناڪ بمبار جھٽ ھڻندو. سندس ننڍڙي ابھم کي نھوڙي نيندو. منھنجي ڪنن ۾ ڪروڙھا ڪڪڙين جي ڪاڪار مائرن جي ٻاڪار جا آواز گونجي وڃن ٿا. آئون ڪنن تي ھٿ ڏئي ويٽ نام جي ماءُ ۽ ان جي خالق ڏانھن نھاريان ٿو. منھنجي وات مان رڙ نڪري وڃي ٿي: ”بت آھوڙيا! تون پاڳل آھين. تون باز کان ڪڏھن بھ ھن جي جھٽ ھڻڻ واري عادت ڇڏائي نھ سگھندين. تون پنھنجي جسم جو سمورو رت ست ڏئي بھ ان عورت جي ٻار کي خوني بمبار جھازن جي لامارن کان بچائي نھ سگھندين. ادب ۽ آرٽ سڀ بڪواس آھي. انھيءَ ماءُ جي ٻاڪار ڪوبھ نھ ٻڌندو. آئون ان عورت جون رڙيون نٿو ٻڌي سگھان. منھنجو دماغ ڦاٽي پوندو، آئون ان کي ڀڃندس.“ بت آھوڙيو رڙ ڪري ٿو: ”نھ نھ، آئون توکي پنھنجي مورتي ڀڃڻ نھ ڏيندس. ھيءَ مورتي منھنجي اندر جو پڙاڏو آھي، وقت جي پڪار آھي. تون منھنجيون مورتون ڀڃڻ چاھين ٿو تھ پوءِ آئون توکي الاھي ساريون مورتيون ڏيندس. مون قديم زماني ۾ موھن جي دڙي جي مورتي ٺاھي ھئي. مون وٽ مھاتما ٻڌ جون بيشمار مورتيون آھن. مون فرانس جي خوبصورت موناليزا جي پراسرار مرڪ کي پنھنجي ڪينواس تي لاٿو آھي. مان ڀاڳ جي ديويءَ لڇميءَ جو خالق آھيان. تون مون کان منھنجيون سڀ مورتيون ڦري وٺ، پر ھن کي نھ ڀڃ. ياد رک! تون پڇتائيندين. تون ديوانو آھين، آئون توکي پنھنجيون مورتيون ڀڃڻ ڪونھ ڏيندس.“ ھو پنھنجي مورتي کي بچائڻ لاءِ پوري طاقت سان منھنجي مٿي ۾ ھٿوڙو وھائي ٿو. آئون وڏي دانھن ڪري ڪري پوان ٿو. منھنجي اکين ۾ رت جا ڳوڙھا اچي وڃن ٿا. پوءِ منھنجي اڳيان ھڪ وڏي آرسي اچي وڃي ٿي. سوين سيرون پيل ٽڪرا ٽڪرا آرسي، جنھن ۾ آھن ھزارين چھرا. چٻا، چنجھا، ڪوڙھيا، بدصورت ۽ بدنما. لکيل آھي: آرسي جو ڪم فقط عڪس ڏيکارن آھي، اھو ئي روپ ۽ رنگ، جيڪو اوھان جو پنھنجو جيئن ۽ تيئن آھي. مون کي انھن چھرن کان وحشت ٿيڻ لڳي ٿي. آئون آرسيءَ آڏو پنھنجو منھن ھٽائي ڇڏيان ٿو.
”ڇم ڇم!! ڇم ڇم!!“
ننڊاکڙي نچڻي مد مست نچي رھي آھي.
”آھ!“ منھنجي اندر مان دانھن نڪري ٿي وڃي. ”منھنجا واسديو، منھنجا سنڌو، تون آمر آھين، تون آدجڳاد کان آھين. ساري سنڌوءَ کي موھن جي دڙي جيان مسمار ڪري سگھجي ٿو، پر تنھنجي مورتيءَ کي نھ. اھي موھن جي دڙي جي ننڊاکڙي نچڻي جيان سدا آمر رھنديون. ايندڙ نسل اسان جيان انھن جي عظمت آڏو پنھنجو سر نوائيندا. آئون عقيدت سان ننڊاکڙي نچڻيءَ ڏانھن نھاريان ٿو، سندس چپن کي پيار مان چمان ٿو. ھوءَ پنھنجي ڌن ۾ مگن نچي رھي آھي. سک جي سپنن جو ناچ، ھا ھا! تڏھن دنيا ھن جي پائل جي مڌر آواز تي مٺي ننڊ ڪندي ھئي، ھوءَ پنھنجي ڪامڻين ٻانھن ۾ ساري جڳ کي ٺپري مٺڙي ننڊ سمھاريندي ھئي. ڪڏھن ھن جي پائل ۾ ھيرن ھڳاءُ ھو، ھاڻ دنيا وارن کيس شيشي جي شوڪيس ۾ بند ڪري رکيو آھي.
آئون وري ڌرتيءَ ماتا جي سٻاجھڙي مورتيءَ ڏانھن نھاريان ٿو. ڪيڏي نھ مامتا آھي انھيءَ مورتيءَ ۾، ڄڻ چئي رھي آھي: ”اڃا آئون جيئري آھيان.“ آئون وري قديم سنڌ جي پر امن مھا پوڄاريءَ ڏانھن نھاريان ٿو. ھن جي مرجھايل چھري مان اڃا بھ بھار جي بوءِ اچي رھي آھي، جنھن کي محسوس ڪندي ئي ماڻھوءَ جو من سانت ٿي ويندو آھي، مھاتما ٻڌ جيان.
آئون ٿڌو ساھ ڀري پنو اٿلايان ٿو. منھنجي آڏو موھن جي دڙي جي ھڪ ننڍڙي جھروڪي جي کوٽائيءَ جو منظر ڦھلجي وڃي ٿو. ٻھ انساني ھڏاھان پڃرا اونڌا پيل آھن، جن مان ھڪ ٿڃ پياڪ ٻار جو آھي ۽ ان جي مٿان وريل آھي ھڪ عورت جو پڃرو، جنھن جي ٻانھن ۾ چوڙو، ڳچيءَ ۾ ھسلي ۽ ڪرنگھر ۾ ڪان کتل آھي، شايد جنگ ۾ ويل ھوءَ پنھنجي ٻار بچائڻ لاءِ سڄي مٿانھس ڪڪڙ جيان وري وئي ھئي. غور ڪري ڏسڻ سان ئي ڪٿان ڪٿان ھن جي ڪنڌ، ڪرنگھر ۽ پاسراٽين جي ھيٺان سندس ٻارڙي جي ڪيپراٽيءَ، ٻانھڙين ۽ ٽنگن جي ھڏن جي خاڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تصوير جي ھيٺان لکيل آھي: ”مامتا“. انھيءَ عورت کي ڏسي منھنجي اندر ۾ وڍ پئجي وڃن ٿا. اھا عورت منھنجي ديس جي ندوري ماءُ آھي، جنھن جو ڪو اوھي نھ واھي، جنھن کي ڪنھن بھ سھارو نھ ڏنو، ڪنھن بھ ھن جو بچاءُ نھ ڪيو. نھ ڄاڻي ڪيترن ورھين کان ھوءَ اتي ايئن ئي پئي آھي. روز دور دور ديسن کان ماڻھو ايندا آھن، ڪروڙھا اکيون روز کيس ڏسنديون آھن، پر ڪوبھ عبرت نٿو کائي، ڪنھن وٽ ھن لاءِ لڙڪ نھ آھن. آھ، ويچاري موھن جي دڙي جي ماءُ! آئون نير ڀريل نيڻن سان ڏانھس نھاريان ٿو، منھنجي اکين آڏو ھرڪا شيءِ گم ٿيندي ٿي وڃي. آئون ڏسان ٿو، دنيا جي سڀ کان وڏي ملڪ آمريڪا جي (سابق) صدر لنڊن بي جانسن پنھنجي نئين ڄاول ڏوھٽي کي خوشيءَ مان ٻانھن تي مٿي فضا ۾ لڙڪائي جھليو آھي. ھو بي انتھا خوش آھي، ڄڻ کيس دنيا جو سڀ کان وڏو خزانو ملي ويو آھي، ڄڻ چئي رھيو آھي: ”ڏسو، منھنجي لوسيءَ جو ٻار، منھنجو ڏوھٽو، رات ڄائو آھي، ڪيڏو نھ پيارو آھي، جھڙو ڪافور جو گڏو، آھي نھ دنيا جو سڀ کان خوبصورت ٻار؟“ آئون پنھنجا لڙڪ پي دکي مرڪ سان مٿي ٻانھن تي لڙڪايل جانسن جي ننڍڙي ڏوھٽي ڏانھن نھاريان ٿو، سچي بھ ڪيترو نھ پيارو آھي. جھڙو والٽ ڊزنيءَ جو سھو، ماءُ جي ڪڇ ۾ ايترو ئي سھڻو لڳندو ھوندو، جيترو گلاب جي ٽاريءَ ۾ موسم بھار جو پھريون گل. آئون وري پنھنجي ديس جي ندوري ماءُ ڏانھن نھاريان ٿو.
مھا پوڄاري سڪتي ۾ آھي.
ڌرتي ماتا ڄڻ سڪرات ۾ پئي آھي.
ننڊاکڙي نچڻي کي ڄڻ نانگ ڏنگ ھڻي ويو آھي. ٿر جي ماءُ جي مامتا لولي ڪاڻ لڇي رھي آھي. آئون وري گلاب جي ٽاريءَ ڏانھن نھاريان ٿو.
مريم سوچ جي ساگر ۾ ٻڏل آھي.
آئون ويٽ نام جي ماءُ ڏانھن نھاريان ٿو. موھن جي دڙي جي ندوري ماءُ جيان، ويٽ نام جي ماءُ جو ٻاڪو ڦاٽي ويو آھي. ٻار ڪڇ تي، ٻيو ھٿ آسمان ڏانھن ڦھليل.
ڌرتيءَ تان ڄڻ اڀ ڏاريندڙ ريھھ آسمان ڏانھن اڀري آھي: ”بند ڪيو، بند ڪيو اھا خوني ران! پاڪ مريم جي ٻار جي محابي، پنھنجي گلن جھڙن ٻارڙن جي صدقي، مون ندوريءَ جي آبھم تي رحم کائو، انھن وڄون وسائيندڙ صليب نما جھازن کي بند ڪيو، مون ماءُ تي رحم کائو، رحم کائو.“ آئون پوري طاقت سان ڪنن تي ھٿ ڏئي، منھن ڦيرائي ٿو ڇڏيان. سامھون مھراڻ رسالي مان ڪاٽيل نئين رت رنگيل ڀيانڪ تصوير مون کي چٻرا ڏئي ٿي. خوف کان آئون رڙ ڪيان ٿو: ”نھ نھ، منھنجي تصويرن جي پڄاڻي ايڏي ڀيانڪ. آئون انھيءَ تصوير کي پنھنجي البم ۾ نھ لڳائيندس. آئون ٻي ڪا تصوير تلاش ڪندس. ھاڻ انھيءَ خوني راند کي ختم ھئڻ گھرجي.“ آئون انھيءَ تصوير کي خار مان پرزا پرزا ڪري ٿو ڇڏيان ۽ البم کي پوري طاقت سان پري اڇلايان ٿو ۽ وھاڻي ۾ منھن ھڻي اندر ئي اندر ۾ رانڀاٽ ڪري روئان ٿو.