محمود مغل ۽ شرم ٻُوٽي (نياز پنھور)
محمود ۽ منھنجي ملاقات جو جيڪو پھريون منظر منھنجي ذهن ۾ جُڙي ٿو، اهو سنڌ يونيورسٽي ڪالونيءَ جي ’بلال مسجد‘ جو خوبصورت آڳنڌ آهي، جتي ڪڏهن صبح جو ڪڏهن شام جو آئون ۽ محمود ’قرآن پاڪ‘ پڙهڻ ايندا هئاسين. محمود جو وڏو ڀاءُ پروفيسر عبدالرحمان مغل صاحب بہ گهڻي ڀاڱي اتي موجود هوندو هو. ڪڏهن ڪڏهن، جڏهن آئون ۽ محمود ڀرسان ويھي هڪ ٻئي سان مذاق ڪندا هئاسين تہ اوچتو ادا عبدالرحمان جو هڪ وڏو دڙڪو اچي ڦھڪو ڪندو هو ۽ اسين ٻئي هراسجي ويندا هئاسين. هيءَ انھن ڏينھن جي ڳالھہ آهي، جڏهن آئون ۽ محمود پنجين يا ڇھين ڪلاس جا شاگرد هئاسين. قران پاڪ جي تعليم سان گڏ اسين ٻئي هڪ ئي اسڪول يعني ماڊل اسڪول سنڌ يونيورسٽي، حيدرآباد ۾ بہ گڏ پڙهندا هئاسين. اتي روزانو صبح جو ڄام شوري کان ٻارڙن لاءِ مخصوص بس ذريعي حيدرآباد ايندا هئاسين. تہ، اسان جي، اسڪول ۾ ڪا دوستي نہ هئي، ٻار هئڻ ڪري ڪيترائي ڀيرا بس ۾ سيٽ رکڻ تان منھنجي، محمود سان تلخ ڪلامي ٿي پوندي هئي.
هڪ ڀيري جو منظر ياد ٿو اچي تہ، محمود منجهند جي وقت ڪٿان اچي رهيو هو ۽ آئون ڪجهہ دوستن سان گڏ روڊ تي گهمي رهيو هئس. ان ڏينھن بس ۾ سيٽ رکڻ تان محمود سان منھنجي تازي تلخ ڪلامي بہ ٿي هئي. منھنجو محمود کي ڏسڻ ۽ جهيڙي لاءِ تيار ٿي وڃڻ. ذري گهٽ آئون ساڻس ڳنڍجي وڃان ها، پر دوستن وچ ۾ پئي جهيڙو ٽاري ڇڏيو. اصل ۾ محمود ننڍپڻ کان ئي جهيڙي کان پاسو ڪندو رهيو آهي. هن ڪڏهن بہ ڪنھن سان هروڀرو جهيڙو نہ ڪيو هوندو. اڄ جڏهن اسان ٻئي هڪ ٻئي سان گهٽ ٿا ملون، تہ مون کي خبر ناهي تہ هُو جهيڙي کان پاڻ بچائي ٿو يا جهيڙي ۾ ٽپي پوي ٿو.
محمود ننڍپڻ کان ئي انتھائي خاموش طبع ۽ شرميلو رهيو آهي. شروع ۾ تہ ڪيئي سالن تائين محمود جو ڪو بہ دوست نہ هو يا تہ هُو ڪنھن سان دوستي نہ رکندو هو يا ڪو کيس پنھنجو دوست نہ بڻائيندو هو. باقي سٺا ڪپڙا پائڻ محمود جي ننڍپڻ کان عادت رهي آهي. سندس ڀائر شروع کان ئي سٺن عھدن تي رهيا ۽ انھن کيس سدائين سٺي ڊريس ۾ رکيو، پر محمود کي پاڻ وري لنڊي جا ڪپڙا پائڻ پسند هئا. هُو لنڊي جي ڪپڙن جي دڪانن تان انگريزن جون لاٿل شرٽون ۽ پينٽون وٺي پاڻ پنھنجي هٿن سان انھن جي الٽريشن ڪندو هو ۽ پوءِ نموني نموني جون ڊزائينون ٺاهي، اهي پھريندو هو. ڪڏهن رنگين ڪف، ڪڏهن رنگين ڪالر تہ ڪڏهن ٻيو انداز. سٺي ڊريسنگ ڪرڻ، سٺو نظر اچڻ محمود جي ڪمزوري رهيو آهي. هُو شايد پنھنجي کائڻ پيئڻ تي ايترو خرچ نہ ڪندو آهي، جيترو هُو پنھنجي ڪپڙن ۽ بوٽن وغيرہ تي ڪندو آهي.
سٺا ڪپڙا پائڻ سان گڏ ڪرڪيٽ راند سان بہ محمود جي انتھائي گھري دلچسپي رهي آهي. آئون سندس همعمر جي باوجود ڪڏهن سندس ڪئليبر جو ڪرڪيٽر ٿي نہ سگهيس. اسين شام جو اسڪول کان پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ڪالونيءَ جي ٽينس ڪورٽ تي گڏجي ڪرڪيٽ جي پريڪٽس ڪندا هئاسين. محمود گهڻي ڀاڱي سدائين ڪيپٽن هوندو هو ۽ مون کي پاڻ سان اوپننگ تي گڏ رکندو هو. جڏهن اسڪور بورڊ تي 50 رنسون ٿينديون هيون تہ ان ۾ منھنجون بس 5 رنسون هونديون هيون ۽ محمود جو اسڪور 45 کان مٿي هوندو هو. ان جي باوجود اسان جو اوپننگ پيئر ڪيترو وقت گڏ هلندو رهيو.
76-1975ع ڌاري محمود جي پھرين لکڻي مون پڙهي نہ، پر ٻڌي، جڏهن اسان ’ٻارڙن جي ٻاري‘ تنظيم پاران آرٽس فيڪلٽي آڊيٽوريم ۾ هڪ ادبي گڏجاڻي ڪرائي. آءٌ ان گڏجاڻيءَ جو اسٽيج سيڪريٽري هئس ۽ محمود جو ڀاءُ ادا خليل الرحمٰن مغل صدارت ڪري رهيو هو. اتي محمود پنھنجي ٻاراڻي ڪھاڻي پڙهي. آئون حيران ٿي ويس تہ هي خاموش، شرميلو، رنگيلو ۽ رانديگر قسم جو يار ڪيئن ڪھاڻي لکي آيو آهي! ان کان پوءِ سنڌ يونيورسٽي ڪالونيءَ ۾ ٿيندڙ ٻاراڻين تنظيمن کان وٺي وڏو ٿي ’سنڌي ادبي سنگت‘ جي گڏجاڻين تائين، محمود جي سمورين لکڻين کي پھرين ٻڌڻ وارن ۾ آئون بہ شامل رهيو آهيان.
اسان جي اها ڪچين ڦڪين تحريرن واري مشق جاري رهي. آئون ۽ محمود اهي لکڻيون ڪڏهن اخبارن ۾ شايع ٿيندڙ ٻارڙن جي صفحن کي موڪليندا هئاسين، تہ ڪڏهن ’سنڌي ادبي بورڊ‘ جي ماهوار رسالي ’گل ڦل‘ ڏي ڏياري موڪلينداسين هئاسين. انھن ڏينھن ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي آفيس، سنڌ يونيورسٽي ڪالونيءَ ڀرسان اڏجي تيار ٿي چڪي هئي. ’گل ڦل‘ جو ايڊيٽر سائين انور هالائي بہ ان آفيس ۾ ويھندو هو. هڪ ڀيري جڏهن گرمين جي وئڪيشن هئي، مون ۽ محمود سوچيو تہ، هلي ان آفيس کي ڏسجي ۽ ’گل ڦل‘ جي ايڊيٽر سان ملاقت ڪجي. سو ٻئي ڄڻا بورڊ جي ان عمارت جي ٻاهران اڏيل چوديواريءَ جي چوڌاري چڪر هڻڻ لڳاسين. همت ٻنھي ۾ نہ پئي ٿي تہ اها چوديواري ٽپي اندر داخل ٿجي، سو ٻئي ٽئي ڏينھن پئي ان عمارت جو چڪر لڳايوسين. نيٺ هڪ ڏينھن ٻئي همت ڪري چوديواري تان جمپ ڏئي اندر داخل ٿياسين. ڏسون تہ ڀرسان سائين غلام رباني آگري صاحب جو انگريز ڪتو پيو ڀونڪي. سو وٺي پوئتي ڀڳاسون. آئون هيٺ ڪرِي پيس ۽ محمود ڀت ٽپي ويو. منھنجي ۽ ڪتي جي وچ ۾ ٿوري دير ”تون ڇا تون ڇا“ جاري هئي، تہ محمود هڪڙو پٿر کڻي ڪتي کي هنيو ۽ ڪتو جان بچائي وٺي ڀڳو ۽ آئون پنھنجو ڦاٽل پانچو کڻي ديوار ٽپي واپس موٽي آيس... پوءِ گهڻن ڏينھن تائين ’گل ڦل‘ کي وساري ڇڏيوسين.
هڪ ڏينھن اسان جو دوست ڊاڪٽر عبدالرحمان سيال اسان کي مليو. ٻڌايائين تہ، ”آئون انور هالائيءَ سان ملي آيو آهيان. توهان بہ هلي ملو.“
اسان وري همت ڪري پاڻ کي مضبوط ڪيو ۽ ٻئي ڏينھن ﷲ جو نالو وٺي ادبي بورڊ جي ڀت ٽپي اندر داخل ٿياسين. هن ڀيري ڪتو ڪنھن ٻئي ڪم ۾ مشغول هو. اسان لِڪندا لِڪندا وڃي انور هالائيءَ وٽ پھتاسين. دل جو ڌڙڪو تيز کان تيز هو. انور صاحب پاڻي پياريو ۽ پوءِ چانھہ... ۽ ائين پھريون ڀيرو ڪنھن وڏي ليکڪ اسان جي آڱر پڪڙي، اسان ۾ ڏڍ، همت ۽ اعتماد پيدا ڪيو.
وئڪيشن جا اهي ٻئي مھينا آئون ۽ محمود روزانو سائين انور هالائيءَ وٽ ويندا هئاسين ۽ وڃي ’گل ڦل‘ جي ڪم ۾ ساڻس هٿ ونڊائيندا هئاسين. ان جي موٽ ۾ هالائي صاحب اسان جون ڪجهہ ڦڪيون لکڻيون شايع ڪندو هو ۽ اسان وياسين پُراعتماد ٿيندا. هاڻي هالائي صاحب جن ڪيترائي سلسلا اسان جي حوالي ڪيا ۽ اسان پوري محنت ۽ پنھنجائپ سان ان رسالي ۾ ڪم ڪيو. انور صاحب سان اها پنھنجائپ ۽ محبت سندن لاڏاڻي تائين جاري رهي. هُو سدائين اسان کي پنھنجي خوشين ۾ شريڪ ڪندو هو ۽ اسان جي تڪليفن ۽ ڏکن ۾ اسان سان گڏ هوندو هو.
ٿورا وڏا ٿياسين تہ: ’گل ڦل‘ کي ڇڏي وڏن لاءِ لکڻ لڳاسين. محمود نثر جو رستو ورتو، تہ شاعري مون کي سٺي لڳي. ائين اسان ٻئي پنھنجي پنھنجي ڪم ۾ جنبي وياسين. انھن ڏينھن ۾ ’سنڌي ادبي سنگت‘ سنڌ جا وڏا وڏا اديب؛ امداد حسيني، شوڪت حسين شورو، عبدالقادر جوڻيجو، علي بابا، ظفر حسن، عبدالواحد آريسر، تاج جويو، عابد مظھر، بلبل کورواهي، خان محمد پنھور، اخلاق انصاري، طارق عالم ۽ ٻيا شرڪت ڪندا هئا. ڪو هفتو خالي نہ هو، جنھن ۾ آئون ڪو شعر نہ لکان ۽ محمود ڪا ڪھاڻي نہ پڙهي. ٻئي پنھنجيون لکڻيون کڻي ايندا هئاسين ۽ اچي پڙهنداسين. اسان جي لکڻين تي ڀرپور تنقيد ٿيندي هئي، جيڪا اسان کي صحيح رخ ڏانھن وٺي وڃي رهي هئي.
هڪ ڀيري آئون، طارق عالم ۽ محمود مغل پنھنجيون لکڻيون کڻي ’مھراڻ‘ رسالي جي ايڊيٽر مرحوم ’مولانا غلام محمد گراميءَ‘ وٽ وياسين. صبح جو وقت هو. سياري جا ڏينھن هئا. گرامي صاحب پنھنجي آفيس جي ٻاهران باغ ۾ ڪرسي رکيو ويٺو هو. اسان ٽنھي کيس سلام ڪيو. هن جواب ڏيئي پڇيو: ”ڪير مڙس آهيو؟“
مون چيو: ”آئون پنھور آهيان.“
طارق عالم چيو: ”آئون ابڙو آهيان.“
۽ محمود چيو: ”مان مغل آهيان.“
گرامي صاحب شايد مذاق جي موڊ ۾ هو، تنھن اسان ٻنھي يعني طارق ۽ مون کي چيو: ”ابا توهين ٻئي اصلي سنڌي آهيو، منھنجي پاسي ٿي بيھو، هي مغل سنڌي ناهي. هي تہ ٻاهران آيو آهي. مغلن تہ سنڌ سان وڏو ظلم ڪيو هو. هي ڪيئن سنڌي ليکڪ آهي؟“ ۽ اهڙيون ٻيون ڪيئي ڳالھيون ڪيائين.
محمود کي ان تي سخت ڪاوڙ لڳي. محمود، گرامي صاحب کي منھن تي تہ ڪجهہ بہ نہ چيو، پر گهر وڃڻ تائين سخت ڪاوڙيل رهيو ۽ چيائين تہ، ”هي ڪير ٿيندو آهي، اسان کي گاريون ڏيڻ وارو. آئون ڪڏهن بہ ’مھراڻ‘ ۾ نہ لکندس“ شايد جيسيتائين گرامي صاحب حيات هو، محمود ڪڏهن بہ ’مھراڻ ‘رسالي لاءِ ڪجهہ نہ لکيو ۽ پوءِ گرامي صاحب جي لاڏاڻي بعد ڪجهہ لکيو هوندائين تہ ٻي ڳالھہ آهي.
محمود جوانيءَ ۾ عشق جي معاملي ۾ بلا جو جذباتي هوندو هو. ننڍي هوندي هڪ ڇوڪري کيس وڻي وئي. اسان سان گڏ پڙهندي هئي. محمود سالن تائين کيس پنھنجيءَ دل جو حال ٻڌائي نہ سگهيو. نيٺ ڇوڪريءَ سندس اکين جو حال پڙهي ورتو ۽ پاڻ ئي کيس خط لکيائين. پياري محمود ان خط جو، ڊپ ۾ ڪو جواب نہ ڏنو. اهو فقط سدائين پيو اکين تي رکندو هو، پيو سنڀاليندو هو، پر جواب کان جواب. نيٺ ڇوڪريءَ کڻي بس ڪئي، پر محمود ڪيئي سال ان جي فراق ۾ ڳرندو رهيو. چوندو هو: ”يار، خط ڪيئن لکان، ڪيئن پھچايان؟ جيڪڏهن ڪنھن جي هٿ لڳي وڃي تہ پوءِ ڇا ٿيندو؟“ آئون کيس چوندو هئس تہ: ”ڀلا خط نٿو لکي سگهين تہ، روبرو کڻي ڳالھائينس.“ پر روبرو ڳالھائڻ لاءِ ڪو ٻيو ماڻھو هجي، باقي محمود جي پنھنجي همٿ ڪانہ ٿي. هاڻي ڇوڪرين سان ڳالھائڻ ۾ محمود جي ڪيتري همٿ، ان جي مون کي ڪا خبر ناهي.
محمود کي ڳائڻ جو بہ وڏو شوق رهيو آهي. رب سائين کيس آواز بہ سٺو ڏنو آهي. هو دوستن جي محفلن ۾ ويھي خوبصورت گيت ڳائي ٻڌائيندو هو. جتي اسان سڀ بي سُرا پنھنجا گيت ڳائي بس ڪندا هئاسين تہ پوءِ محمود ڳائڻ شروع ڪندو هو ۽ آخر ۾ محفل کي جهومائي اٿندو هو. محمود جي موسيقيءَ سان محبت جو مثال اهو ڏئي سگهجي ٿو تہ، وٽس هن وقت هزارن جي تعداد ۾ ڪيسٽون، ٽيپَ ۽ وڊيو ڪيسٽون موجود آهن ۽ ريڊيو تي شايد اهڙن گيتن جو رڪارڊ موجود نہ هجي، جيڪو محمود وٽ آهي.
محمود جون ڪجهہ عادتون سال گذري ويا، اڄ بہ نہ بدليون آهن. هو گذريل الاءِ ڪيترن سالن کان هر سال عيد نماز پڙهي، ٻين دوستن وٽان ٿيندو، مون وٽ ايندو آهي، عيد مبارڪون ڏيندو آهي ۽ امان کان دعائون گهرائيندو آهي. محمود پنھنجي گهر وارن کي پنھنجو پورو وقت ڏئي ٿو. مان حيران آهيان تہ هُو ايڏو مصروف هئڻ جي باوجود پنھنجن ڀائرن، انھن جي اولاد، پنھنجي زال ۽ پنھنجي ٻارڙن لاءِ وقت ڪيئن ڪڍي ٿو؟ ٻارڙن کي اسڪول پھچائڻ ۽ ڪار ۾ واپس گهر کڻي اچڻ محمود جي ذميواري آهي ۽ هو اها ذميواري پنھنجين مصروفيتن جي باوجود پنھنجين پورين سچائين سان نڀائي ٿو.
اڄ جڏهن آئون گذريل 40ــ45 سالن ڏانھن مُڙي ٿو ڏسان تہ حيران ٿي وڃان ٿو تہ، هڪ خاموش طبيعت ۽ شرميلي ڇوڪرَ، ڪيئن ۽ ڪٿان ايڏي طاقت، همٿ ۽ ڏات آندي جو هو هن وقت ڏات جي الاءِ ڪيترين ڏورين کي پنھنجين آڱرين ۾ مضبوط پڪڙي ويٺو آهي. هڪ ئي وقت ڪھاڻيڪار، ناول نگار، ڊراما نگار، ريڊيو، ٽي وي ۽ اسٽيج جو ڪمپيئر، ليکڪ ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ جو استاد... الاءِ ڪيئن اهي سڀ سلسلا گڏ هلائي ٿو ۽ انھن سڀني ۾ سندس حيثيت نمايان آهي. هُو جتي بہ وڃي ٿو، پنھنجي لاءِ پھرين پوزيشن چونڊي وٺي ٿو ۽ ان لاءِ کيس ڪا خاص محنت بہ نٿي ڪرڻي پوي. هُو بنا دير جي انھن تي حاوي ٿي وڃي ٿو. منھنجو ناهي خيال تہ محمود ننڍپڻ ۾ شايد هڪ ئي وقت ايترين شين جي خواهش بہ ڪئي هوندي، جيڪي وٽس اڄ، هڪ ئي وقت موجود آهن.
]ڇپيل: ماهوار ’ادب‘ شمارو: 91، اپريل 2002ع [