محمود مغل ۽ ڪھاڻي (سميع ڪنڌر)
محمود مغل جو جنم 27 نومبر 1961ع ڌاري سيوهڻ شريف ۾ ٿيو ۽ هن لکڻ جي شروعات 1975ع ڌاري ٻارن لاءِ جاپاني ڪھاڻيءَ جي ترجمي سان ڪئي. جيڪا رسالي ’گل ڦل‘ ۾ شايع ٿي، محمود مغل ان وقت پنھنجي پوري نالي ’محمودالحسن‘ سان لکندو هو، پر پوءِ ’محمود مغل‘ جي نالي سان لکڻ لڳو.
محمود مغل، هيل تائين 70 کان وڌيڪ ڪھاڻيون، شاعري، ڪيترائي ڊراما، ڪالم ۽ ٻہ ناول لکي چڪو آهي. ان کان سواءِ ڪجهہ عرصو ’سنڌ رنگ‘ ڊائجسٽ ۽ ’هزار داستان‘ ڊائجسٽ ۾ صحافتي خدمتون پڻ سرانجام ڏئي چڪو آهي. هُو ريڊيو، اسٽيج ۽ ٽيليويزن جو هڪ ڪامياب ڪمپيئر پڻ آهي ۽ ڪافي عرصي کان ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي ڪمپيئرنگ ڪري رهيو آهي.
ايم بي بي ايس جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن وقت هُو ’سنڌ يونيورسٽيءَ‘ جي ’فارميسي‘ شعبي ۾ ليڪچرار آهي. سندس چار مجموعا شايع ٿي چڪا آهن، جن ۾ ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ (ڪھاڻيون)، ’تو سنگ تو بن ڏينھڙا‘ (ڪھاڻيون)، ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ (ناول)، ’اسين جيئرا آهيون‘ (ترجمو ڪيل ناول). ان کان سواءِ هڪ ناول ’سرءُ‘ ۽ هڪ ڪھاڻين جو مجموعو ڇپائي هيٺ آهن.
محمود مغل جون ڪھاڻيون معاشرتي مسئلن تي ڏاڍي خوبصورتيءَ سان لکيل آهن. سندس ڪھاڻين جي هڪ خوبي اها بہ آهي تہ اهي اسان جي پنھنجي ماحول جي عڪاسي ڪن ٿيون. هن جون ڪھاڻيون فن ۽ فڪر جو حسين سنگم آهن. سندس ڪھاڻين جي مجموعي ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جي مھاڳ ۾ ’انور هالائي‘ صاحب لکي ٿو تہ:
ڪھاڻي، ڪھاڻيڪار جي احساسات جي اظھار جو هڪ بھترين ذريعو آهي، جنھن سان هو نہ رڳو سماج جي سڀني پاسن تي روشني وجهي ٿو بلڪہ پاڻ جيڪي ڏسي ٻڌي ٿو، انھيءَ کي لفظن جي روپ ۾ ائين پيش ڪري ٿو، جو پڙهندڙ محسوس ڪري ٿو تہ ڄڻ هُو ان ڪھاڻيءَ جو ڪو ڪردار يا حصيدار آهي. محمود مغل جون هي ڪھاڻيون اهڙيون ڪھاڻيون آهن، جيڪي معاشري جي صحيح عڪاسي ڪن ٿيون. سندس ڪھاڻيون ٻھراڙيءَ جي ڪکائن گهرن کان وٺي ماڊرن سوسائٽيءَ جي ذري ذري جون ترجمان آهن.
سندس پڙهندڙن جو خيال آهي تہ محمود مغل رومانٽڪ آهي ۽ سندس ڪھاڻين ۾ رومانس وڌيڪ اثرائتي ۽ خوبصورت نموني ڏيکاريل آهي. ان جو اقرار محمود پاڻ بہ هن طرح ڪري ٿو:
مان ننڍين ننڍين محبتن جو قائل ناهيان. انسان ڪنھن سان محبت ڪري تہ شدت سان، اها شدت لمحي لمحي جي پڪار هجي. ها، نفرتون ننڍيون ننڍيون ڪن، ڇو جو خدا ٻانھي کي پيدا ئي ابدي محبت لاءِ ڪيو آهي.
محمود مغل جون ڪھاڻيون پڙهڻ سان ڪٿي بہ اهو احساس ڪونہ ٿيندو تہ اسان ڪنھن اجنبي دنيا ۾ پھچي ويا هجون، ڇو تہ سندس ڪھاڻيون اسان جي آسپاس جي حالتن، مسئلن ۽ ڪردارن سان تعلق رکن ٿيون. هُو جيڪو ڪجهہ محسوس ڪري ٿو سو ئي لکي ٿو. پنھنجي محسوسات ۽ مشاهدي کي جڏهن لفظن جو روپ ڏئي ڪاغذ تي اوتيندو وڃي ٿو تہ سندس لفظ خودبخود ڪھاڻي ٿيندا وڃن ٿا.
پنھنجي لکڻ جي باري ۾ محمود چوي ٿو تہ:
مون ڪڏهن بہ شعوري طور لکڻ جي ڪوشش نہ ڪئي آهي. جيڪو ڪجهہ لکندو آهيان، ان مھل ڄڻ لاشعور جي تھن ۾ هجان. ائين ڄڻ چؤطرف سرءُ جا ڇڻيل پن ۽ وڏا وڏا وڻ هجن، ڪو هلڪڙي آواز سان وهندڙ ماٺو پاڻي- ڪو ڪرندڙ پن، ان ۾ پُسيل ۽ جيئن جيئن اهو پن وهندو وڃي تيئن تيئن مان لکندو وڃان. تان جو وهڪرو ڦري، ڪو ڪنارو پن کي جهٽي وٺي، مان لکڻ بند ڪيان.
موضوع، ڪھاڻيءَ جو اهم حصو هوندو آهي، جنھن ۾ مرڪزي خيال سمايل هوندو آهي. ڪامياب ڪھاڻيءَ لاءِ جيترو ٻئي فن جي ضرورت هوندي آهي. موضوع بہ اوتري ئي اهميت رکي ٿو. اسان جي چوڌاري ڪيترائي مسئلا آهن، اهو ڪھاڻيڪار جي محسوسات تي دارومدار آهي تہ هُو معاشري جي ڪھڙن مسئلن کي پنھنجي ڪھاڻي جو موضوع بڻائي ٿو.
محمود مغل جي ڪھاڻين جا موضوع، هن ئي معاشري سان لاڳاپيل آهن. هن وڇوڙي ۽ بيوفائيءَ جھڙن جيءُ جهوريندڙ موضوعن تي بہ لکيو آهي تہ پيار جي ڇانو ۾ گذرندڙ حياتين جون رنگينيون بہ بيان ڪيون آهن. هُن معاشرتي براين کي بہ ننديو آهي. سندس ڪھاڻي ’ٻارن جو عالمي سال‘ طبقاتي معاشري جي ڳل تي هڪ زوردار چماٽ آهي. ڪھاڻي ’ٿڌي جنگ‘ ۾ عورت جي نفسيات ۽ ان جي اندر جي احساسات کي ڪاميابيءَ سان قلمبند ڪيو ويو آهي. ’شڪست‘ ڪھاڻيءَ ۾ وقت کي موضوع بڻايو ويو آهي. هن ڪھاڻيءَ ۾ وقت ۽ حالتن جي ڦيري کي انتھائي خوبصورتيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪھاڻيءَ ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ وقت ۽ حالتون سدائين هڪ جھڙيون نٿيون رهن، اهي ڪڏهن بہ ڦيرو کائي سگهن ٿيون. جڏهن تہ ’خواهشون، حقيقتون، آئيڊيل ۽ سپنا‘، ’سوچون، بند مُٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو‘ ۽ ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ بھترين رومانوي ڪھاڻيون آهن.
محمود مغل جي ڪھاڻين جي ٻولي ڏاڍي خوبصورت ۽ اثرائتي آهي. هُو جيڪا ڳالھہ چوڻ چاهي ٿو سا بھترين ٻوليءَ سان ادا ڪري ٿو ۽ اها ئي سندس ڪھاڻين جي ڪاميابي آهي. سندس ٻولي ڪٿي بہ هٿرادو بناوٽ جو شڪار نہ آهي. هن ٻوليءَ جو استعمال ڪردارن ۽ ماحول جي مناسبت سان ڪيو آهي. تنھن ڪري اها ڪٿي بہ اوپري نٿي لڳي، جيئن ڪھاڻي ’شڪست‘ جي هڪ ڪردار ’رڪميءَ‘ جي ٻولي ۽ لھجو جيڪو ٻڌايو ويو آهي، سو ڪردار ۽ ماحول سان ٺھڪندڙ آهي ۽ حقيقت جي بلڪل ويجهو آهي.
ڏس نندري، کوابن (خوابن) کي ورچڻ ٿي گهرين تہ گهر وڃي رلي پاءِ، هت نہ ماڪڙ مار، هت اچين تہ وڪرو ڪر وڪرو! واندي نہ ويھہ. ]شڪست[.
محمود مغل جي ڪھاڻين جا ڪردار هن معاشري جا جيئرا جاڳندا ڪردار آهن. سندس ڪھاڻين جو ڪوبہ ڪردار تصوراتي ڪردار نہ آهي، تنھن ڪري اهي ڪٿي بہ اجنبي نٿا لڳن.
’شڪست‘ جي نندري، ’احساس‘ جي حاجي خيري، ’جهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو‘ جا مريد صاحب ۽ غلامون، ’سوچون، بند مُٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو‘ جو نصرُو، ’ٿڌي جنگ‘ جي ريشمان، ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جا مومي ۽ شيري ۽ ’ٻارن جو عالمي سال‘ جو منون ۽ سندس پيءُ سميت هُن سمورا ڪردار هن معاشري مان کنيا آهن، جيڪي سندس ڳوڙهي مشاهدي جا دليل آهن. هُو ڪردارن جا نقش اهڙي طرح چٽي ٿو، جو انھن جا عڪس پڙهندڙ جي سامھون اچي وڃن ٿا. مثال طور:
سندس عمر پنجٽيھہن کان چاليھن جي وچ ۾ آ، رنگ گورو ۽ بدن لچڪ ۽ موھہ سان ڀرپور اٿس. عمر جي وچين حصي ۾ آ، جوڀن ايترو ڀرپور ڪونھيس، پر غور سان ڏسبس تہ اها ڳالھہ چٽي طرح محسوس ٿيندي تہ هُوءَ ڪنھن زماني ۾ بلاشڪ حسن جي راڻي هوندي. هن جون ٻئي ٻانھون اڇين ڪنگڻين سان ڀريل آهن. ڪي ڪنگڻيون آهن ڪي ڪڙا. هٿ جي پُٺيءَ تي ڊيل جو نشان اڪريل اٿس. سائو سائو اهو نشان هن جي هٿ جي سونھن ۾ اڃا بہ اضافو ٿو ڪري. ]شڪست[.
اها سندس ڪردار نگاريءَ جي ڪاميابي آهي، جو هُو ڪردارن کي پنھنجي مرضيءَ موجب نٿو هلائي، پر سندس ڪردار مڪمل طور آزاد آهن ۽ اهي پنھنجي سوچ ۽ سمجهہ سان چُرپُر ڪن ٿا.
]ڇپيل: ماهوار ’نئين زندگي‘، مارچ / اپريل 1997ع[