هَٿَ ريکائن کان خالي (سيد ظفر حسن)
آءٌ سَمجهان ٿو تہ ماڊرن ناول تہ مورڳو نہ پيو لِکجي. ويجهڙائيءَ ۾ جيڪو ناول آيو هو، سو ملڪ آگاڻيءَ جو ’نيروليءَ جو ڪُن‘ هو ۽ اُن ناول کي بہ آئي ورهيہ ٿيا ۽ هاڻي 1991ع ۾ محمود مغل جو ناول ’هٿَ ريکائن کان خالي‘ اَلاءِ ڪيتري وقت کان پوءِ آيو آهي. ’ساهُہ مٺِ ۾‘ (ماڻڪ)، ’رهجي ويل منظر‘ (طارق عالم) ۽ ’نيروليءَ جو ڪُن‘ (ملڪ آگاڻي) جي تسلسل ۾ هي محمود مغل جو ناول چوٿون ناول آهي، جيڪو سنڌ ۾ ماڊرن ناول جي ويجهو اَچي ٿو.
هي ناول بہ هڪ طرح سان ماڊرن گهٽ، پر رومانٽڪ وڌيڪ آهي، پر اُن ۾ ناول کي جيڪا ڳالھہ هڪ معيار تي آڻي ٿي، اُها مغل جي اِسٽائيل (اَسلوب) آهي. آءٌ اِن راءِ جو آهيان تہ ساهتي لِکڻيءَ کي مواد (content) جي ڀيٽ ۾ اِسٽائيل وڌيڪ معياري بڻائي ٿي ۽ مغل جي اِسٽائيل دل جي گهِرائين مان نڪتل آهي، جا پڙهندڙ جي دل کي هڪدم ڇُھي وٺي ٿي ۽ ڪردار جيئرا جاڳندا محسوس ٿين ٿا، اِها ئي هن ناول جي هڪ خوبي آهي.
پر هتي هن ناول کي ناول چوڻ بدران اَڃا بہ مان ناوليٽ چوندس، جيتوڻيڪ ڪھاڻيءَ جو تاڃي پيٽو ناول وارو آهي، پر مون محسوس ڪيو تہ ناول کي ناول بڻائڻ بدران لکندڙ ڪجهہ جلدي ختم ڪري مختصر ڪيو آهي.
هن ناول جو پسمنظر، ٻن نوجوانن جي محبت (Teenage love) آهي، جيئن ’رهجي ويل منظر‘ هو، پر مغل پنھنجي لِکڻيءَ ۾ ايترو داخلي (subjective) نہ آهي، جيترو طارق عالم هو، پر اُن جي باوجود مغل جي اِسٽائيل ناوليٽ جي ٿيم (موضوع) کي زبردست هٿي ڏِني آهي. مغل جي ناول جو مُکيه ڪردار جيئن تہ ’فرسٽ پرسن‘ ضمير متڪلم ۾ آهي ۽ اُن مان ڪافي داخلي جذبا اُڀرن ٿا تہ بہ آءٌ سَمجهان ٿو تہ اُن ۾ اَڃا بہ وڌيڪ گُنجائش هئي. ٿي سَگهي ٿو تہ پڙهندڙ اُن سان سھمت نہ هجي، پر منھنجي اِها ذاتي راءِ آهي، ڇو تہ مُکيه ڪردار ’هاديءَ‘ جي پيڙائن ڀريل ڪردار ۾ جيترو ڏُک ۽ محروميون ڏيکاري وئي آهي، تنھن جا ڪارڻ ايترا پاورفل نہ آهن.
هن ناوليٽ جي مُکيه خوبي لِکڻ جي اِسٽائيل کان پوءِ بھرحال معصوم ۽ سادي جذبن جي پريت آهي، جا ٽنھي مُکيه ڪردارن ۾ پنھنجي پنھنجي جاءِ تي ڀرپور آهي، پر آءٌ سَمجهان ٿو تہ مغل، ناول ۾ ٽئين ڪردار کي متعارف ڪرائڻ ۽ اُن کي تڪميل تي پھچائڻ ۾ ٿوري تڪڙ ڪئي آهي. جيڪڏهن ٽيون ڪردار زاهدہ شروع کان متعارف ڪرايل هُجي ها ۽ اُها پسمنظر ۾ جلندي هلي ها ۽ پوءِ آخر ۾ اُڀري اَچي ها تہ منھنجي ويچار ۾ وڌيڪ سڀاويڪ لڳي ها.
هاديءَ جي زاهدہ سان محبت، همدردي وڌيڪ آهي ۽ خود هاديءَ کان فوزيہ جي ڏُور وڃڻ ڪري هڪ ’خال‘ جو پورائو ٿي لڳي ۽ جيئن عام طرح ماڻھو محبت جي ناڪاميءَ کان پوءِ Rebuond جي طور ٻي محبت يا شادي ڪري وجهندو آهي ۽ هن ناول ۾ هاديءَ جي ايڪسيڊنٽ وارو واقعو هڪ اَهم واقعو هو، جنھن کان مغل فائدو وٺي نہ سَگهيو ۽ منھنجو ذاتي خيال آهي تہ ايڪسيڊنٽ واري واقعي کي ايڪسپلائيٽ نہ ڪرڻ ڪري ئي هي ناول، ناوليٽ بڻجي پيو آهي، نہ تہ هن ۾ ناول هُجڻ جا سڀ جُزا موجود آهن.
هن ناول جي سڀ کان وڏي خوبي مغل جي لِکڻ جي اِسٽائيل آهي، پر جتي ڊائلاگن ۾ مغل پنھنجي صلاحيتن جو ڀرپور اِستعمال ڪيو آهي، اُتي هن narative (بياني) حِصن ۾ نہ ڪيو آهي. بياني حِصو گهٽ هُئڻ ڪري ناول جو ڪلچرل پسمنظر پيدا نہ ٿي سَگهيو آهي، جيڪو هڪ سھيوڳي (contemparay) لکڻين لاءِ نھايت ضروري آهي.
مغل، ڪھاڻيون بہ لِکيون آهن ۽ هي سندس پھريون ناول آهي ۽ آءٌ سَمجهان ٿو تہ جي مغل ٻيو ناول لِکيو تہ اُهو اَڃا بہ وڌيڪ معياري هوندو، ڇوتہ هن ۾ لِکڻ جي جيڪا اَعليٰ اِسٽائيل آهي، سا سھيوڳي لِکندڙن ۾ تمام گهٽ لکندڙن ۾ آهي ۽ مون کي پڪَ آهي تہ هي ناول ’هٿَ ريکائن کان خالي‘ سنڌي ماڊرن لِکڻين ۾ هڪ اَهم جاءِ والاريندو ۽ ’پيار ۽ سپنا‘ (قاضي خادم)، ’ساهُہ مُٺِ ۾‘ (ماڻڪ)، ’رهجي ويل منظر‘ (طارق عالم)، ’نيروليءَ جو ڪُن‘ (ملڪ آگاڻي) جي صف ۾ سَمجهڻ گُهرجي.
تنھن کان سواءِ ڪجهہ نظرون سندس ڪھاڻين جي مجموعي تي بہ وجهون ٿا. محمود مغل پنھنجي پھرئين مجموعي ۾ اِهو ثابت ڪيو آهي تہ هن ۾ پنھنجي ماحول جي مشاهدي جي اُها قوت موجود آهي، جيڪا ننڍين ننڍين ڳالھين ۽ واقعن کي پَسي ٿي. هن نہ رُڳو پنھنجو پاڻ سان واسطو رکندڙ ماڻھن، پر هن اُنھن ماڻھن جي جِيوَت جي جهلڪ بہ چِٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جي هن کان ڄمار، تجربي ۽ ڌنڌن کان بلڪل اَلڳ آهن.
مغل کي ڪھاڻي لِکڻ جو ڏانءُ اَچي ٿو ۽ هُن مختصر لفظن ۾ اهو تاثر ڏِيڻ ۾ سَڦل ويو آهي، جِتي ڪھاڻيءَ جو ڊگهو ٿيڻ ٿڪائيندڙ ٿو لڳي. اِهو ئي ڪارڻ آهي، جو سندس ڳنڀير موضوع وارين ڊگهين ڪھاڻين جي ڀيٽ ۾ هن جون معمولي واقعن ۽ اَحساسن تي ٻَڌل مختصر ڪھاڻيون ’جُهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو‘، ’شڪست‘، ’ٻَل‘، ’سُتل سُور‘ نہ رُڳو حقيقت واري، پر فنائتَي لحاظ کان مڪمل آهن.
محمود مغل اسان جي نئين ڪھاڻيءَ ۾ سِڌي سنئين پلاٽ ۽ موضوع جي لحاظ کان ڪھاڻيءَ جي اوسر جي تسلسل کي برقرار رکيو آهي ۽ هُو بلاشڪ معمولي واقعن ۽ اَحساسن تي ٻَڌل ڪھاڻيڪارن جي اَقليت ۾ نمايان ماڳ حاصل ڪندو.
]1992ع [