خواب نگر جو رُٺل راڻو ۽ اسان... (مختيار نظاماڻي)
پر ’سُر مومل راڻو‘، جيڪو پنھنجي تمثيلي ۽ طلسماتي تجلين سان گڏوگڏ اَڄ بہ اسان جي اُونداهي ڪوٺيءَ ۾ عقل، فھم، سوچ لوچ، ڏاهپَ، ڏانءُ ۽ ڏاتِ جا ڏِيئا روشن ڪري، ڪنھن سَئين دڳ لائڻ ۾ دير نٿو ڪري. مومل ۽ راڻي جو قصو صديون پُراڻو کڻي ڇونہ هجي، پر جيڪڏهن اَڄ جي دؤر ۾ ويھي ويچارجي تہ قُرب جو ڪاڪ محل اَڄ بہ اسان کي نظر اِيندو ۽ اُن رُوح جي راڻي لئہ اَڄ بہ اَکڙيون اِنتظار ۽ اوسيئڙي ۾ اَٽڪيل نظر اِينديون ۽ محبت جي ماريل مومل اَڄ بہ اسان جي وجود ۾ وڍجي پئي، جنھن کي اسان ’دل‘ چئون ٿا.
اُها ’ڪاوش‘ جي اَڏيل ڪاڪِ محل جھڙي ’خواب نگر‘ ۾ پنھنجي رُوح جي راڻي (محمود مغل) لاءِ روئي رَڙي، راهن ۾ آس، اُميد، اِنتظار ۽ آھہ و زاريءَ جا ڏِيئا ٻاري، تاتِ طلب ۾ تڙپي، قُرب جا ڪانگ اُڏاري، پنھنجي من جي محبوبَ ۽ ساهَه جي سوڍي کي ساري ٿي.
ٻہ هفتا اَڳ، يعني آچر 24 جولاءِ وارو ڪالم ’ففٽي اَپ‘ اَصل هيئين مان پار ٿي ويو، جنھن ۾ محمود هڪ اَهڙي ڳالھہ ڏانھن اِشارو ڪيو، جنھن کي سُر مومل راڻي ۾ شاھہ سائينءَ جي هنن سِٽن ۾ ڳولجي تہ:
ڪاڪِ ڪڙهي، وَڻَ پيا، جَلي منھنجي جان،
رکي ڪامَ ڪِڻِڪيو، ماريس تنھن گُمان،
هَڏِ نہ جيئان هان! سِگهو موٽج سُپرين.
يعني راڻو، مُومل سان سُتل سُومل کي ڏِسي، ڌاريو مرد سمجهي، نشانيءَ طور پنھنجو لڪڻ رکي، آهستي آهستي کِسڪي ويو.
بلڪل اِئين محسوس ٿيو تہ هن جي من جو مينڌرو (محمود) بہ شايد ’ففٽي اَپ‘ جي ڪامَ رکي، ڪڻڪي ويندو ۽ ٿيو بہ اِيئن. آچر 31 جولاءِ تي ڪالم ڪونہ ڇپيو ۽ ڪالھوڪي سَتين آگسٽ واري آچر تي هيڪاري هينئون هيرڻ پن جيان چِيري، چوڏهن ٽُڪر ڪري ڇڏيو تہ ڪلھہ ٻيو هفتو گُذري ويو، پر محمود صاحب جو ڪالم ڪونہ آيو ۽ ’خواب نگر‘ جو فقط خواب ئي رهجي ويو. شايد اسان جا سَماجي ڪِريل ڪرتوتَ ۽ لڇڻ ڏِسي هاڻ ڪالم ڪڏهن بہ نہ لِکي.
محمود مغل، جيڪو اَدب جي آسمان تي چمڪندڙ چنڊ جھڙي حيثيت رکي ٿو، سندس سَٻاجهڙي شخصيت ڪنھن کان بہ ڳُجهي ناهي. سندس لِکڻين ۾ اَڇي کير جھڙي اَمرت، چاهت جھڙي چانڊوڪي ۽ سچ جي سُرهاڻ جو هڳاءُ هميشہ رهندو آهي. ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي پروگرام ’سُڳنڌ‘ جي سارَ هجي يا ’پرک‘ جي پَچارَ، ٽي. ويءَ تي لِکيل ڊراما هُجن يا اِسٽيج تي ڪمپيئرنگ، اَخبار جا ڪالم هُجن يا سندس رُوبرو جي ڪچھري، دل چاهيندي تہ بس رُڳو محمود کي خاموشيءَ سان ويھي ٻُڌجي، پڙهجي، ڏِسجي ۽ اَکيون بند ڪري محسوس ڪجي. قسم سان نيڻ ئي نٿا ڀَرجن، دل ئي نٿي ڍاپي.
مون کي ياد آهن ريڊيو جا اُهي ڏينھڙا، جڏهن آءٌ ۽ محمود صاحب هڪ ئي پروڊيوسر محمد اَنور هَڪڙَي وٽ پروگرام ڪندا هئاسين. اسان سنڌي ڊرامي جي ٽيم سان ريھرسل ڪندا هُئاسين تہ محمود صاحب پروگرام ’سُڳنڌ‘ جي تياريءَ لاءِ ريڊيو لسنرز جا سوين خط کڻي، هر هڪ خط کي غور سان پڙهي، بغير اِسڪرپٽ جي لائيوِ (Live) پروگرام ۾ شامل ڪندو هو. پروگرام مان واندو ٿي، هَڪڙَي صاحب جي آفيس ۾ سندس ڪچھري علم ۽ اَدب جا اُهڃاڻ، لفظن جي شائستگي ۽ مڌر آواز جو اَنداز پَساهن ۾ پيوَست ٿي پيھجي ويندو هو.
محمود مغل جي قلم جي اِها ئي تہ جادوگري آهي، جو سندس سِٽن ۾ سچ سھيڙجي اَچي ٿو ۽ هُو پڙهندڙ کي پنھنجي جيءَ ۾ جهاتي پائڻ تي مجبور ڪري ٿو. اِهو ئي سبب آهي، جو ’ڪاوش‘ ۾ لِکيل
’خواب نگر‘ جي هر هڪ ڪالم جون سونَ سَنديون سِٽون اَکڙين جي جهروڪن مان پار ٿي، اَندر جي آئيني تي ڪڏهن بہ نہ مِٽجندڙ عڪس عيان ڪري وڃن ٿيون.
محمود جي لِکڻين جو اِهو تہ ڪمال آهي، جو اُهي ضمير کي اَڇو اُجرو ۽ پاڪ صاف ڪرڻ لاءِ اِنسان جي اَگهي (بيمار) اَندر ۾ سَرجيڪل لفظن سان سَرجري ڪري ٿو، جو واقعي من جا مرض ۽ دل جا درد دُور ٿي وڃن ٿا ۽ اِنسان کي ڪماليت جو درجو ڏئي، معزز صاحب عِلم ۽ عقل جا اَعزاز بَخشي، اِنسان جي اَندر ۾ نااُميديءَ ۽ مايوسيءَ جي چِڪناچُور ٿيل آئيني کي باهمت لفظن سان سَھيڙي، ٻيھر جوڙي، اُن ۾ زندگيءَ جي سَمورن اَصلي عڪسن ۽ فطرت جي خوبصورت رنگن سان رَچنا ڪري ٿو.
محمود جا ’خواب نگر‘ سڀ پنھنجو مَٽ پاڻ آهن، پر خاص ڪري ’هني مون‘ ۾ طوطي ۽ چِٻري جي ڪردارن وسيلي عدل ۽ اِنصاف جي اَهميت کي اُجاگر ڪيو آهي. ’ڇھين موسم‘ ۾ محمود صاحب جو قلم گُگدام ۽ بي زبان زندگين جي زبان بڻجي، ضمير تي زوردار وار ڪري، اَندر جا تارَ ڇيڙي، ڇرڪائي، اَصل ڇيھه ڪري ڇڏي ٿو. ’ڏيندو سائين... کائيندو ڪونہ...‘ ۾ هن ڏاتِ ڌڻيءَ هڪ اَهڙي ڏُکايل ڏيل سندي بُکايل بندي جي ويلي کي ٺيلھي جي وارتا اِيئن ورجائي آهي، جيڪا ورهين تائين نہ وسرندي. سچ پچ ۾ اِها ئي تہ آهي اَصل ۾ اِنسانيت جي خدمت، جيڪا خود اِنسان جي اَندر کي اُجاگر ڪري، پر اسان ۾ اَهڙي اَهليت ڪِٿي، جو اَهڙن اَمُلھہ اُهڃاڻن کي سِيني ۾ سَمائي سَگهون.
’خواب نگر‘ هڪ اَهڙو آئينو، جنھن ۾ هر هڪ اِنسان کي پنھنجو چھرو نظر آيو، جنھن جو ذڪر خود محمود صاحب پنھنجي شايد آخري ڪالم ’ففٽي اَپ‘ ۾ وضاحت سان ڪري چُڪو آهي. ڪنھن دوست هن ڪالم لاءِ گاريون ڏِنيون تہ ڪنھن هن ڪالم کي ’ڪاوش‘ لاءِ زيان لِکيو تہ ڪِن وري هن ڪالم کي ’ڀيڙ چال‘ جا لقب ڏِنا.
بھرحال اِهو تہ هو هر ڪنھن جو پنھنجو ڪردار ۽ هر ڪنھن جو پنھنجو رايو ۽ اَهڙن راين جو اِظھار شخصيتون پنھنجي ظرف مطابق ضرور ظاهر ٿينديون هونديون ۽ شايد اَهڙن گهٽ عقل اِنسانن محمود صاحب جي دل ٽوڙي ڇڏي.
اِهو سڀ اِئين محسوس ٿيو، جو پاڻ پنھنجي دوست محترم منظور ميراڻيءَ کي چيائون تہ: ”پنجاھہ ڪالمن کان پوءِ رُخصت ٿي... راند رَتي ۽ ميڙو متل ڇڏجي.“ ٿي سَگهي ٿو تہ محمود صاحب دل شِڪستہ ٿي، ’خواب نگر‘ لِکڻ ڇڏي ڏِنو هجي، پر اِنھيءَ حقيقت کان اِنڪار ڪونھي تہ ڪي ڀٽڪيل اِنسان محمود صاحب جي قلم جي هن پورهئي کي راهَه ڏيندڙ رهبر بڻائي، دُنيا ۽ آخرت جون نيڪيون ڪمائڻ لڳا آهن، ڪنھن جي سوچن کي لوچڻ جي منزل مِلي هُجي تہ ڪڏهن ڪو بدنصيب، بدبخت ۽ بي چيو پُٽ پنھنجي جيجل ماءُ کي پَرچائي، گهر وٺي اَچي دُنيا ۾ ئي جيئري جنت جو حقدار ٿي ويو. جيڪڏهن ’خواب نگر‘ جي حقيقت جي خبر نہ هجي، پُڇو واپڊا جي اُن ملازم کان جنھن ’خواب نگر‘ مان سِکندي، پنھنجي قيامت ڪاري ٿيڻ کان بَچائي ورتي ۽ جيڪڏهن پُڇڻ چاهيو ٿا تہ ’خواب نگر‘ جي اَهميت تہ پُڇو اُن پوڙهي ماءُ کان، جنھن جو پُٽ ٽول پلازا تي جوس وڪڻي ٿو ۽ اُها پوڙهي عورت محمود کي ڀاڪر پائي، چُميون ڏيئي، پنھنجي غريباڻي اَجهي ۾ مھمانيءَ لاءِ منٿ ڪري ٿي.
ڇو؟ آخر ڇو..؟ اُن ڪري جو ’خواب نگر‘ اُنھن ’خوابن جي نگريءَ‘ ۾ حقيقت جا رنگ ڀريا آهن، اُنھن جي جِيوَن گاڏيءَ جا اِسٽيئرنگ اِنسان جي اَصل منزل ڏانھن موڙيا آهن.
آخر ۾ آءٌ پنھنجي طرفان ۽ ’ڪاوش‘ پڙهندڙن سڀني سنڌ واسين طرفان محمود جي جهوليءَ ۾ ڀٽَ ڌڻيءَ جو هي بيت وجهي، هي عرض ڪندس تہ:
رُسُ مَ رُسڻ گهوريو، ڇڏِ راڻا! ريڏائي،
منھنجي ميٽ مينڌرا، عاقل اَگلائي،
لپيٽج لطيف چئي، ڪامل ڪچائي،
ڪر معاف مدائي، تہ سوڍا سُکيائي ٿيان.
۽ محمود کي جهول جهلي ايلاز ڪندس تہ خدارا ’خواب نگر‘ نہ لِکي، اسان جا خواب نگر ويران نہ ڪريو. ڇو تہ اسان جي اَکڙين ۾ خواب سارا رهجي ويا ۽ لفظ ڪي چوڻ وارا رهجي ويا. رهجي ويل منظر... ٽُٽل لفظ، کنڀڙاٽ ڀڳل آس، اَڌورا سپنا، اَڻ پورا خواب ۽ اوهان جو لِکيل خواب نگر...
اِهي تہ آهن اسان جي وياڪل منَ جو ڪُل سَرمايو... مھرباني ڪري ’خواب نگر‘ وري لِکو.
]2002ع [