سنڌي سماج ۾ فلمي باب جو گُم ٿيل خزانو (حميد هارون)
هي ڪتاب، هڪ اهڙي شعبي جو مڪمل دستاويز آهي، جنھن تي هن کان اڳ ڪنھن بہ ايڏي تفصيل سان ڪم نہ ڪيو آهي. محمود مغل، 27 نومبر 1961ع تي سيوهڻ ۾ پيدا ٿيو. هُو سنڌي ادب ۽ فن جي دنيا جو ڄاتل سُڃاتل نالو آهي، پر تحقيق جي شعبي ۾ سنڌي فلمي صنعت کي هڪ ڪتاب جي صورت ۾ سھيڙي هڪ شاندار ڪم ڪيو اٿائين. سنڌي سئنيما هاڻي ماضيءَ جو گم ٿيل داستان آهي، پر اها ڳالھہ اهم آهي تہ سنڌي سماج ۾ هي شعبو اُسريو ۽ سنڌ جي ماڻھن بہ ان جي سرپرستي ڪئي. جيڪڏهن هي ڪتاب نہ لکجي ها تہ شايد اهو دؤر بہ ميسارجي وڃي ها، ڇو تہ هاڻي اها ٽھي بہ ختم ٿيندي ٿي وڃي، جنھن سئنيمائن ۾ اڳين بئنچن تي، سرڪل ۽ گرانٽ سرڪل ڪلاسن ۾ يا گئلريءَ ۾ ويھي شوق سان فلمون ڏٺيون هونديون.
عالمي فلمي صنعت جي وسعت ڏانھن ڏسجي ٿو تہ حيرت وٺي ٿي وڃي. هالي وڊ تائين هڪ وڏي متحرڪ دنيا آهي. ان جي ڀيٽ ۾ پاڪستان جي فلمي صنعت سنجيدگي ۽ مستقل مزاجي نہ هئڻ ڪري، بلڪل ڪومائجي وئي آهي. سرپرستي، سيڙپڪاري، سھوليتن، تربيت ۽ مڪمل ڪمٽمينٽ کان سواءِ ڪا بہ صنعت اڳتي وڌي نٿي سگهي. پاڪستان ۾ سئنيما پنھنجا گس پيچرا ورتا، پر وڃائجي وئي. ائين ڇو ٿيو؟ اهو هڪ جدا موضوع آهي، پر اسان ڏسون ٿا تہ پاڪستان ۾ لاهور ۽ ڪراچيءَ ۾ شاهنور، ايسٽرن ۽ ماڊرن اسٽوڊيوز فلمي صنعت جا وڏا مرڪز ٿيا. ان ئي دؤر ۾ اردوءَ کان سواءِ سنڌي، پنجابي ۽ پشتو فلمون بہ ٺھيون. ائين سنڌي سماج ۾ ناٽڪ منڊلين کان پوءِ سئنيما جي اسڪرين پنھنجي جاءِ والاري. سنڌي فلمن، سنڌ جي قومي جذبن جي عڪاسي بہ ڪئي. 1972ع ۾ جڏهن فلم ’مٺڙا شال ملن‘ ۾ ’شيخ اياز‘ جو گيت ’سنڌڙيءَ تي سر ڪير نہ ڏيندو‘ فقير عبدالغفور جي آواز ۾ آيو تہ سنڌي ماڻھن جي احساسن کي ڇُهي ويو ۽ اڄ تائين سندن جذبن جي گونج بڻيل آهي.
سال 1940ع کان شروع ٿيل، سنڌي سئنيما وقفي وقفي سان فلمون رليز ڪندي رهي ۽ سن 2000ع تائين پھچندي پھچندي عروج ۽ زوال جون سڀ منزلون طئہ ڪري وئي. هاڻي تہ سئنيمائون بہ ڊهنديون پيون وڃن ۽ انھن جي جاءِ تي وڏيون واپاري مارڪيٽون ۽ شاپنگ پلازه ٺھندا پيا وڃن ۽ اهو امڪان ختم ٿيندو پيو وڃي تہ ڪو ٻيھر فلمي صنعت جون رونقون بحال ٿي وينديون. هاڻي ننڍي اسڪرين، وڏي اسڪرين جي جاءِ والاري ورتي آهي ۽ سئنيمائن جي جاءِ تي هوم ٿئيٽر گهر گهر پھچي ويو آهي. پاڪستان ۾ فلمي صنعت شايد ان ڪري ناڪام ٿي وئي، جو هن صنعت ۾ سيڙپڪار جي سنجيدگي ۽ فنڪارن جي تربيت جا ادارا مضبوط ٿي نہ سگهيا، نتيجي ۾ معيار گهٽجي ويو ۽ خلا پيدا ٿي پيو.
سنڌي سئنيما جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 60 سال زندہ رهي. هڪ نسل جي دلچسپيءَ کان پوءِ تسلسل برقرار رکي نہ سگهي. سنڌي فنڪار لاهور جي فلمي صنعت ۾ ضم ٿي ويا. ’چڪوري‘، ’مشتاق چنگيزي‘، ’مصطفيٰ قريشي‘ ۽ ٻيا لاهور هليا ويا. ’فاضلاڻي‘ هوريان هوريان پاسيرو ٿي ويو تہ سنڌي فلمي دنيا خالي ٿي وئي. ’ايس گل‘ ڪي قدر پنھنجو ڪردار ادا ڪندو رهيو، پر سنڌي فلمي صنعت جٽاءُ نہ ڪري سگهي. هي ڪتاب انھن 60 سالن جو دستاويز آهي. محمود مغل صاحب، هر ممڪن ڪوشش ڪري سنڌ جي سنڌي فلمي صنعت جي هر ڪاوش ۽ ڇپيل خبر کي قلمبند ڪيو آهي. نہ رڳو فلمن جا نالا، پر انھن جي رليز ٿيڻ جون تاريخون، انھن جا فلمساز، هدايتڪار، اداڪار، ڪھاڻيڪار، شاعر، شاعريءَ جا ٻول، ڪھڙي فلم ڪھڙي فلم اسٽوڊيو ۾ ٺھي ۽ غالبن هر گهربل معلومات يڪجا ڪئي اٿس.
دلچسپ اضافو اهو آهي تہ هن ڪتاب ۾ سنڌي فلمي دنيا جي اهم شخصيتن، فلمسازن، هدايتڪارن، ليکڪن، شاعرن ۽ فنڪارن جا مختصر پروفائل بہ ڏنل آهن. هڪ طرح، هي سنڌي سماج ۾ فلمي باب جو سڄو گم ٿيل خزانو انسائيڪلوپيڊيائي انداز ۾ يڪجا ڪيو آهي. اهو گم ٿيل رڪارڊ مرتب ڪرڻ ضروري هو، ڇاڪاڻ تہ سئنيما performing art جو سڀ کان اهم ۽ اثر انگيز حصو ٿئي ٿو، بلڪ اهو فلمون بہ محفوظ ڪرڻ جي ضرورت آهي، جيڪي هاڻي ڳولي نٿيون لڀجن. ائين ئي سنڌي ناٽڪ منڊلين جي تاريخ ۽ سنڌي سماج ۾ انھن جي ڪردار تي تحقيقي مواد سھيڙڻ جي ضرورت آهي.
سنڌي فلمن جي خاص ڳالھہ اها بہ آهي تہ اهي صاف سُٿريون هيون. سنڌ جي سماجي قدرن موجب هيون. انھن ۾ سنڌي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ عوامي ڪردارن کي فوڪس ڪيو ويو. ائين برابر هو تہ اهي فني لحاظ کان عروج تي پھتل ڪونہ هيون، پر انھن ۾ سماج جي حقيقي منظرڪشي وڏي حد تائين ڪئي وئي. هن فلمي صنعت هڪ خاص movie collector طبقو بہ پيدا ڪيو، ڪي شوقين حضرات انھن فلمن جي ڪاپي هٿ ڪري، پنھنجي ذاتي فلم لائبريريءَ ۾ جمع ڪندا هئا. افسوس جو هن وقت اهي سڀ فلمون ڪنھن هڪ هنڌ جمع ناهن ۽ نہ وري انھن کي جديد ٽيڪنالوجيءَ جي ذريعي محفوظ ڪيو ويو آهي. ضروري آهي تہ اهي فلمون نہ رڳو پنھنجي اصلي حالت (reels) ۾ محفوظ هجن، پر اهي ڊجيٽلائيز ٿي CDs ۽ آرڪائيوز جي data bank ۾ محفوظ ٿي وڃن. جن جن صاحبن وٽ هي فلمي خزانو موجود آهي، انھن کي اڳتي وڌي هن ڪم ۾ شريڪ ٿيڻ گهرجي. ممڪن آهي تہ ڪڻو ڪڻو ٿي ويل هي ذخيرو ٻيھر يڪجا ڪري سگهجي.
]ڇپيل: ڪاوش مڊويڪ مئگزين اربع 8 جولاءِ 2015ع[