تبصرو: ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون (تنوير جوڻيجو)
ات مون محمود کي هڪ سھڻي ۽ هوشيار ڪمپيئر جي روپ ۾ ڏٺو هئو.
ڪمپيئرنگ بذات خود نہ فقط هڪ فن، پر ڏات بہ آهي. جنھن ۾ هڪ طرف تہ ڪمپيئر کي لفظن جي چونڊ ۽ ادائگيءَ ڏانھن ڌيان ڏيڻو پوندو آهي تہ ٻئي طرف لھجي جي لطافت کي قائم رکندي، پيش ڪش جي سليقي کي مدِنظر رکڻو پوندو آهي، تہ ٽئين طرف وري حاضر دماغيءَ کان ڪم وٺي، موقعي جي مناسبت سان سھڻا ٽوٽڪا، جملا ۽ وڻندڙ شعر چوڻا پوندا آهن.
اهي ٽيئي خوبيون مون محمود جي ڪمپيئرنگ ۾ ڏٺيون ۽ محسوس ڪيون، جن جي مدد سان هن هڪڙي سادي سلوڻي پروگرام ۾ جان وڌي هئي.
جڏهن تہ سندس ٽيون روپ هئو هڪ گلوڪار جو، ’مون سان ملندين تہ من واھہ واھہ! کان وٺي ’Those were the days‘ تائين. هڪ طرف تہ سندس وڻندڙ آواز ۽ ٻئي طرف سندس ڳائڻ جو اسٽائيل ۽ نمونو. سندس ذات جو اعتماد سندس هر ادا مان جهلڪيو ٿَي.
ٽئين چوٿين ڏينھن تي حيدرآباد کان ڄامشورو ايندي بس ۾ ادا عبدالرحمان سان ملاقات ٿي.
”اهڙي چيز اوهان جي گهراڻي ۾ ڪيئن پيدا ٿي آ.“
مون ادا محمود جي باري ۾ سوال ڪيو.
۽ ان جو جواب ادا مغل کلندي ڏاڍي مزي سان ڏنو، ”ادي ڀليا آهيو، هر مذهبي ڏاڙهيءَ وارو ضروري ناهي تہ رجعت پسند ملو هجي.“ ۽ پوءِ يڪي دير ادا، محمود جي باري ۾ ڳالھائيندو رهيو بلڪل ان ماءُ جيان جنھن کي هڪڙو ئي، واحد پٽ هجي. سندس لھجي ۾ هڪ طرف تہ ممتا پئي جهلڪي تہ ٻئي طرف فخر بہ. ”ادي محمود زندگيءَ ۾ ڪڏهن بہ ڪوڙ ناهي ڳالھايو، ڪنسيڊريٽنگ ايترو جو اڄ ڏينھن تائين ڪڏهن بيجا فرمائش ناهيس ڪئي. بابا جو بيحد لاڏلو هو، ڇھن ورهين جو هو جو بابا وفات ڪئي... پنجين درجي تائين اسان کيس گهر ۾ پڙهايو. امتحان لاءِ فقط کيس اسڪول وٺي ويندا هئاسين ۽ اوتري دير ٻاهر بيٺا هوندا هئاسين جيتري دير تائين امتحان نہ پورو ٿئيس. ان بعد ڇھين کان ماڊل اسڪول ۾ داخلا ڏياريسينس ۽ ات تہ مان موجود هئس...“
ذات جو اهو اعتماد محمود کي پنھنجي گهر وارن طرفان ئي مليل آهي ۽ هت منھنجي سامھون عبدالقادر جوڻيجو جون اهي سٽون آهن جيڪي هن ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ جي مھاڳ ۾ لکيون آهن:
”سلڇڻو، سھڻو، صحتمند، گنديءَ ڪپڙي ۾ ٺھيل ٺڪيل، ڳاڙهي جواڻيءَ جو ڌڻي محمود مغل منھنجو پاڙيسري آهي. بلڪہ در جي سامھون در آهي، سندس ڏينھن رات ٺھيل ٺڪيل نموني سان گذرندڙ آهن. ’راند جي وقت راند ڪريو، ڪم جي وقت ڪم ڪريو.‘ جو اعليٰ ۽ نادر نمونو آهي، فجر جو اٿي نماز پڙهي، نارٿ اسٽار جوتا پائي گرائونڊ ۾ ورزش ڪندو آهي. وقت تي ميڊيڪل ڪاليج ۾ پڙهڻ ويندو آهي، شام جو دوستن سان ’هان شڪان‘ ڪندو آهي، رات جو شايد پنھنجي ڪورس جا ڪتاب پڙهندو هوندو. ٻين نوجوان اديبن جي ابتڙ جذباتي طرح تي ڳرو نہ آهي. نہ ايترن ڪامپليڪسز جو شڪار آهي نہ ايترو ڪامپليڪيٽيڊ ذهن جو مالڪ آهي، ذاتي طرح نہ کيس خاندان کان شڪايت نہ سماج کان، نہ وري ادبي تڏي کان شڪايت اٿس، رئندو گهٽ ۽ مرڪندو وڌيڪ آهي. وڏي سڄي جي عزت ننڍي سان پيار ڪندو آهي.“
اهو ئي ذات جو اعتماد مون کي محمود جي ڪھاڻين ۾ بہ نظر ٿو اچي، سندس ڪھاڻين ۾ اجائي فرسٽريشن ۽ ڊپريشن موجود نہ آهي، جنھن سان سندس ذات جو اظھار ٿئي، سندس ڪھاڻيون ڀڳل ڀريل شخصيت بجاءِ ڀرپور شخصيت جي نشاندہي ڪن ٿيون، سندس ڪھاڻيون داخلي ڪيفيتن بجاءِ خارجي پھلوئن تي آڌار رکن ٿيون. هن ۾ ڪوئي شڪ ناهي تہ هر فرد پنھنجي وجود جي سڃاڻپ لاءِ ئي لکندو آهي، جيئن محمود پنھنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو تہ، ”پوءِ ان هن مھل دعا ڪئي، رب سائين، ذات جو پڌرو ٿيڻ حالانڪ مشڪل آ، پر پوءِ بہ ڪي ڪي ذاتون پڌريون ٿي پونديون آهن، مون کي مون تي پڌرو ڪري ڇڏ.“ پر هر ڳالھہ لاءِ ڪي نہ ڪي اصول فارمس ۽ ڪي لوازمات ٿيندا آهن، محض پنھنجن ذاتي ڪيفيتن جو ذڪر، خود ثنائي نہ آهي تہ ڇا آهي.
محمود جي ڪھاڻين ۾ يڪسانيت ۽ هڪجھڙائي نہ آهي. موضوعن جي ويرانٽي اٿس. رومانيت کانسواءِ سماج جي ننڍڙن ننڍڙن حالتن ۽ واقعن تي بہ لکيو اٿس.
’خواهشون، حقيقتون، آئيڊيل ۽ سپنا‘ ۽ ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ رومينٽڪ قسم جون ڪھاڻيون آهن، جڏهن تہ ’شڪست‘ جو مرڪزي خيال رستي ۾ شيون وڪڻندڙ ڪولھياڻيون آهن.
’جُهونا مارڪيٽ ۾ ٻہ جهونا ماڻھو‘ ۾ لنڊا بازار ۾ بيٺل ماڻھوءَ جي داخلي ۽ خارجي ڪيفيتن جو ذڪر آهي.
’سوچون، بند مٺ ۽ ڪاري پئنٽ وارو‘ هڪ نوجوان يا چوڏهن پندرهن سالن واري نينگر جي ڪھاڻي آهي، جنھن ۾ هن وهيءَ جي ٻار جي نفسياتي ۽ داخلي ڪيفيت هنن لفظن ۾ چٽي آهي، ”چوڏهن پندرنھن سالن جي وهي ڪن ڪن لاءِ وچولي هوندي آهي. هو جوان هوندا بہ آهن تہ ذهني طور ٻالڪپڻ اندر ٽپ پيو ڏيندو اٿن.“
’ٿڌي جنگ‘ ۾ هڪ عورت جي جذبن جي عڪاسي ڪيل آهي، جنھن جو مڙس بس ۾ ٻي عورت ڏانھن ڌيان ڏئي ٿو. جڏهن تہ ’احساس‘ کدڙن جي زندگيءَ تي مبني هڪ ڪھاڻي آهي، جنھن ۾ سندن ثقافت کان سواءِ سندن جذبن جو بہ اپٽار آهي.
محمود مغل جي ڪھاڻين مان ڪٿ ڪٿ مون کي نسيم کرل واري خوشبو پڻ اچي ٿي. جيڪا شئي جيئن وهي واپري ٿي تيئن هُو بيان ڪري ٿو، پنھنجي راءِ يا پنھنجي سوچ جو هروڀرو اظھار نٿو ڪري. هڪ ٻي ڳالھہ جيڪا محمود جي ڪھاڻين ۾ آهي اها هيءَ تہ ڪھاڻين جا پلاٽ ڪي ايڊونچرس ٽائيپ واقعن يا حادثن تي مبني نہ آهن، بلڪ سڌا سوان طرزِ زندگيءَ جا نمونا، سندس ڌيان جو مرڪز آهن، جنھن مان سندس مشاهدي جي تيزيءَ جو اندازو ٿئي ٿو. هاڻي اچون ٿا هن مجموعي جي ٻوليءَ تي. محمود جي ڪھاڻين ۾ ٻولي نھايت سوَلي، سادي، روزمرہ جي استعمال واري نظر اچي ٿي. هروڀرو هندي اکرن ۽ جملن جو ورجاءُ ڪونھيس.
ڪي ڪي جملا نھايت وڻندڙ ۽ دل کي ڇھندڙ پڻ اٿس. جيئن صفحي نمبر 3 تي ’ارپنا‘:
امان،
ارپيان ٿو،
هي ناقوسن ۾ وڄندڙ گهنڊڙين جهڙا، مٿان ڪرندڙ مينھن ڦڙين ۾.
ڌرتيءَ مان نڪرندڙ خوشبوءَ جهڙا.
سانوارا لفظ.
تو نالي.
پڪ اٿم، مالڪ عورت لاءِ حڪم ڪيو تہ،
جائز هجي ها تہ خدا کان پوءِ مڙس کي سجدو ڪري ها، جيڪڏهن.
اهو ئي حڪم مرد لاءِ هجي ها تہ.
سمجهان ٿو تہ اهو تہ،
خدا کان پوءِ سجدو جائز آ تہ ماءُ لاءِ.
مان تڇ، تون آسمان.
اهڙي طرح صفحي نمبر 25 تي، ’امانتون حقن سان واسطو رکنديون آهن. نہ منھنجو حق توهان ۾ ۽ نہ ڪا وري امانت ڀانئيان ٿي.‘
’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘ ڪھاڻيءَ ۾ صفحي نمبر 104 تي ’ساوڻي هوا جڏهن وڻن جا پن ڍير ڪري ڪيرائي، دالان ڀريندي آهي تہ پنن کي ڳڻبو ناهي، اهي گند ۾ ساڙي ڇڏبا آهن.‘ ساڳي ئي ڪھاڻي جي صفحي نمبر 107 تي هڪ جملو هن ريت آهي:
ذهن جي هر پردي تان تنھنجو نالو ڪٽجي ويو آهي، ائين جيئن جوانيءَ ۾ رف ڪاپيءَ تي تنھنجا نالا لکي ڪٽي ڇڏيندو هئس.
محمود مغل شاگرد آهي، سندس گهڻو ڌيان پڙهائيءَ ڏانھن بہ آهي، پر وقت جي وير سان گڏوگڏ سندس ڪھاڻيون وڌيڪ پختيون ۽ ميچوئر ٿي وينديون ۽ جيڪڏهن هن ڪھاڻين ڏانھن اڃا بہ ڌيان ڏنو تہ اهو ڏينھن پري ڪونھي، جڏهن اسان کي نسيم کرل جي ڪھاڻين جا فوٽو اسٽيٽ ملندا.
]چپيل؛ ’هلالِ پاڪستان مئگزين‘ ڪراچي، آگسٽ 1982ع[
تبصرو: ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون