گهڻ رُخي شخصيت جي مالڪ ڊاڪٽر محمود مغل سان ڳالھہ ٻولھہ (گُل ڪونڌر)
جواب: منھنجو مڪمل نالو محمودالحسن مغل آهي. مان 27 نومبر 1961ع تي سيوهڻ شريف ۾ پيدا ٿيس. 1966ع ڌاري اسان سيوهڻ مان ڄامشوري لڏي آياسين. ابتدائي تعليم ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد مان، ڇھين کان ڪاليج تائين ماڊل اسڪول سنڌ يونيورسٽي اولڊ ڪئمپس، ايم. بي. بي. ايس جي ابتدا چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻو، جتان چار مھينا گذاري مائيگريشن وسيلي، لياقت ميڊيڪل ڪاليج تائين پھتس، جتان 1988ع ۾ ايم. بي. بي. ايس ڪيم. پھرين هيلٿ ڊپارٽمينٽ ۾ ميرٽ تي کڄيس، پوءِ 24 سيپٽمبر 1992ع کان سنڌ يونيورسٽيءَ کي ليڪچرار جي حيثيت سان جوائن ڪيم ۽ هاڻي انسٽيٽيوٽ آف فارميسيءَ ۾ اسسٽنٽ پروفيسر آهيان.
سوال: اوهان لکڻ جي شروعات ڪڏهن کان ڪئي؟ اوهان جي پھرين لکڻي ڪھڙي هئي ۽ اها ڪٿي ڇپي؟
جواب: لکڻ جي شروعات 76-75ع کان ڪئي. پھرين ڪھاڻي ’گل ڦل‘ ۾ ’سچ جي سزا‘ ڇپي.
سوال: اهو ڪھڙو محرڪ جذبو هو، جنھن توهان کي لکڻ لاءِ اُتساهيو؟
جواب: پھرين مشھور ٿيڻ جو شوق هئم، پوءِ شوق عادت بڻجي ويو ۽ لکڻ بيحد سٺو لڳو.
سوال: اهي ڪھڙا عوامل هئا، جن اوهان جي فڪري اوسر ۾ ڪردار ادا ڪيو؟
جواب: گهڻو پڙهڻ، مشاهدو ۽ ڪجهہ استادن جون مھربانيون. سائين انور هالائي ’گل ڦل‘ جو ايڊيٽر هو. هن مون کي پنھنجو پٽ ڪيو هو ۽ گهڻو ڪجهہ سيکاريو ۽ ادبي حوالي سان مان هُن جو ۽ سائين ظفر حسن جو بيحد ٿورائتو آهيان. مھربان استادن سان گڏ، مون کي شوق هيو تہ مان ڪھاڻي کيتر ۾ ڪجهہ ڪيان ۽ منھنجو اندازو اهو آهي تہ وڌيڪ پڙهڻ مون لاءِ مشعلِ راھہ رهيو آهي. اڃا تائين تقريبن هڪ ڪتاب روزانو منھنجي عادتن ۾ شمار ٿئي ٿو.
سوال: اوهان جي خيال ۾ معياري ادب ڇا کي ٿو چئجي؟
جواب: معيار اهو آهي، جيڪو اوهان جي دل کي ڇُهي. هر اها تخليق، جيڪا اوهان جي اندر جي ايوانن مان گهمي اچي. معياري سڏائي سگهي ٿي. هونئن بہ دل تہ دل جو آواز ٻڌندي آهي، ٻاهريون آواز تہ صرف ڪن ئي ٻڌندا آهن.
سوال: عالمي ادب جي ڀيٽ ۾ سنڌي ادب ڪٿي بيٺل آهي؟
جواب: سنڌي ادب يقينن پنھنجي جاءِ تي ڀرپور آهي. اسان جي وڏن المين مان هڪ الميو اهو بہ آهي تہ اسان جي چڱن ڀلن ليکڪن جي انگريزي ڪا خاص چڱي ناهي ۽ ان ڪري ئي اسان ترجمو نٿا ٿيون، جي اسان جون ڪھاڻيون، نثر ۽ شاعري بہ ترجمو ٿين تہ يقينن اسان عالمي ادب سان برميچي سگهون ٿا.
سوال: ادب جو بنيادي طرح ڪھڙو ڪارج آهي؟
جواب: ادب، انسان ۾ ادب پيدا ڪري ٿو. ڄاڻ جا دروازا کولي ٿو. هونئن بہ تعليم انسان جي (Tamming) لاءِ هوندي آهي. سندس وحشتن کي سُڌارڻ جو ڪم سرانجام ڏيندي آهي ۽ ادب بہ معاشري جي وحشتن ۽ جبلتن کي لغام هڻي ٿو.
سوال: اوهان لکڻ وقت ڇا محسوس ڪندا آهيو؟ ڪيفيت ڪھڙي هوندي آهي؟
جواب: مان لکڻ مھل رليڪسڊ هوندو آهيان، جيڪا ڪيفيت هوندي اٿم سا ئي گهڻو ڪري ڪاغذ تي منتقل ٿيندي آهي. هونئن عام حياتيءَ ۾ مان اداس گهڻو هوندو آهيان. لکڻ مھل ڪا خاص نخريبازي مون کي نہ وڻندي آهي. مرڪزي خيال ذهن ۾ هجي تہ مان گوڙ گهمسان ۾ بہ ڪم ڪندو رهندو آهيان. ها سيريلز جو يا ڪنھن بہ ڪم جو ڪلائيمڪس ماٺ ۾ ڪرڻ چاهيندو آهيان.
سوال: ڊرامي لکڻ لاءِ ڪھڙين ڳالھين جو خاص خيال رکجي؟
جواب: ڊرامي جي ٽيڪنيڪ باقائدي ليکڪ کي اچڻ گهرجي، سندس مشاهدو ڳُوڙهو هجي ۽ غلطيءَ جو امڪان گهٽ کان گهٽ رکندو هجي.
سوال: ڊاڪيومينٽري ڇا آهي ۽ اها ڪيئن لکي وڃي ٿي؟
جواب: مون ڪڏهن ڪو دستاويزي اسڪرپٽ ڪونہ لکيو آهي.
سوال: اوهان زندگيءَ کي ڪيئن ٿا ڏسو؟
جواب: زندگيءَ کي زندگي ئي ڏٺو اٿم، ڪٿي اَزحد مھربان، خوش آئند، ڪرم فرما ۽ ڪٿي اَزحد نامہربان، ڪَساري، ڪڙِي، پريشان ڪندڙ، ٻنھي صورتن ۾ سندس بي وفائي، هر، ڳالھہ تي حاوي رهي ٿي.
سوال: بھترين لکڻيءَ جو معيار ڪھڙو آهي، اوهان جي نظر ۾؟
جواب: اڳ ۾ عرض ڪيم نہ، جيڪا اوهان کي موهي. اوهان جي اندر جي ڳڙکيءَ کي کولي جهاتي پائي ۽ اوهان سندس مُرڪ جي موھہ ۾ جڪڙجي وڃو.
سوال: سنڌي ادب ۾ صحتمند تنقيد ڇو گهٽ رهي آهي، ان جا ڪھڙا ڪارڻ سمجهو ٿا؟
جواب: اسان سڀ عظيم ليکڪ آهيون، اسان مان ڪو بہ گهٽ ڪونھي. اسان کي پنھنجي لکڻين پڙهڻ جو ئي وقت ناهي تہ اسان ٻين جو ڪو ڪم ڪٿي پڙهون؟ ۽ جڏهن پڙهون نٿا تہ تنقيد جو ماپو ڪٿان آڻيون؟ تنقيد صحتمند هجي يا بيجا، ڪو احساس گهري ٿي. اسان وٽ هجي تہ ڪيون نہ، مون کي اهو سڀ چوندي ڪو بہ شرم محسوس نٿو ٿئي تہ جيڪو پنھنجو نالو لکي سگهي ٿو، سو ليکڪ بڻجي وڃي ٿو، هاڻي جنھن کي ڪا محنت ئي ناهي ڪرڻي، اهو ڇا سوچيندو تہ ڇا ڪرڻ گهرجي.... ڇا نہ...؟
سوال: سنڌي ادب ۾ ناول ايترا گهڻا نہ لکيا ويا آهن، اها کوٽ ڇو آهي؟
جواب: وقت ناهي، پيٽ پالڻ ۾ اديب ڪجهہ نٿو ماڻي، شڪر آهي جو ٽيلي ناٽڪ رڌڻو هلائين ٿا، پر ايترا گهڻا ليکڪ آهن، جيڪي انھن مان لاڀ وٺي سگهن. عبدالقادر، نورالھديٰ، آغا رفيق، محمود مغل ۽ هاڻي عزيز ڪنگراڻي، حق نواز سمون ۽ اختر رند، هزارين ليکڪن مان اهي ڇھہ ست ماڻھو ادب مان ڪمائين ٿا تہ بہ ناول لکي نٿا سگهن، ڇاڪاڻ تہ وقت ناهي ۽ شايد مشاهدو بہ کٽي پوي ٿو.
سوال: عشق ۽ محبت بابت اوهان جو ڇا خيال آهي؟
جواب: عشق جنون هوندو آهي، محبت سوچ بہ ساڻ رکندي آهي. ٻئي شيون ٿي وينديون آهن، پر اوهان محبت ۾ فيصلا ڪري سگهو ٿا، عشق اوهان جا فيصلا ڪندو آهي، ٻئي اوهان کي تخليقڪار ٺاهين ٿا. مان نٿو سمجهان تہ ڪو بہ تخليقڪار، انھن عملن کان هٽي، هنرمند ٿيو هجي. مھا ڪاريگر، عشق کان سواءِ ٺھي نٿو سگهي.
سوال: اوهان لکو ڇو ٿا؟
جواب: اهو تہ هاڻي ائين ٿي ويو، جو ڪير پڇي تہ اوهان ساھہ ڇو ٿا کڻو؟
سوال: ڪنھن بہ ٻوليءَ ۾ مزاحيہ ادب جي اهميت ڪھڙي آهي؟
جواب: اها ئي اهميت آهي، جيڪا ڪنھن ٻي صنف جي هوندي آهي.
سوال: اڄ ڪلھه نئين ٽھي جيڪو ادب سرجي رهي آهي، ان مان ڪيتري قدر مطمئن آهيو؟
جواب: مڪمل طرح مطمئن آهيان، پڙهان ٿو ان ڪري ئي ايڏي وڏي دعويٰ ڪيان پيو.
سوال: ڇا هاڻوڪين حالتن ۾ سنڌي اديب پنھنجون ذميواريون پوريون ڪري رهيو آهي؟
جواب: اديب، اديب هوندو آهي، راھہ ڏسيندو آهي، ان کي Implement ڪرائڻ سندس فرض ناهي.
سوال: ادب ۽ سياست جو پاڻ ۾ ڪيتري قدر لاڳاپو آهي؟
جواب: منھنجي ذاتي راءِ ۾ ڪو بہ لاڳاپو ضروري ناهي.
سوال: ڇا اديب جو ڪنھن نظريي سان لاڳاپيل هجڻ ضروري آهي؟
جواب: مون کي ذاتي طرح ان جي ضرورت محسوس ناهي ٿيندي.
سوال: اڄ جو اديب نہ رڳو مادي پر، ذهني نفسياتي ۽ روحاني گهوٽالن جو شڪار آهي. ان جي رهنمائي ڪيئن ٿي سگهي ٿي؟
جواب: سادو جواب تہ آهي عبادت سان، پر ڳالھہ اها آهي تہ جيڪو روڳ جنھن حوالي جو آهي، ان جو پورائو ٿئي تہ سڀ ٺيڪ ٿي ويندو. وري بہ ذهني، نفسياتي ۽ روحاني گهوٽالا عبادت سان ئي پورا ٿي سگهن ٿا.
سوال: سنڌ جي ادبي ۽ ثقافتي ادارن جي زوال پذير هئڻ جا ڪھڙا ڪارڻ سمجهو ٿا؟
جواب: اتي جي بالا عملدارن کي مان سؤ سيڪڙو انھيءَ زوال جو ذميوار سمجهان ٿو.
سوال: اوهان سنڌ ۾ پرائمريءَ کان يونيورسٽيءَ تائين پڙهائجندڙ نصاب مان مطمئن آهيو؟
جواب: مان يونيورسٽيءَ ۾ پڙهايان ٿو، اتي جي نصاب کان بيحد مطمئن آهيان.
سوال: عالمي سطح تي شارٽ اسٽوريءَ جو مسقبل ڪيئن ٿا ڏسو؟
جواب: سٺو، سھڻو، خوبصورت
سوال: اڄ ڪلھہ نثر گهٽ ۽ نظم گهڻو لکجي ٿو، ان جو ڇا سبب آهي؟
جواب: تيزيءَ جي جھان ۾ وقت ڪونھي ۽ شايد نثر نگاري ڪجهہ گهڻي مشڪل بہ آهي.
سوال: توهان عالمي، برصغير ۽ سنڌ جي ادب مان ڪھڙن شاعرن ۽ ڪھاڻيڪار کان متاثر آهيو؟
جواب: اوهنري، مَوپسان، موهن ڪلپنا، اِيشور چندر، طارق اشرف، امر جليل، گلزار، عالمتاب تشنہ، صابر ظفر، اياز، نارائڻ شيام، نالا تہ ڏاڍا آهن. هونئن مان ليکڪ کان وڌيڪ تخليق جو قدر ڪندڙ آهيان. ضروري ناهي تہ وڏي نالي وارو سٺو بہ لکَي.
سوال: سنڌي موسيقي هن وقت ڪھڙي مقام تي بيٺي آهي؟
جواب: بيھجي وئي آهي، هاڻي محمد يوسف ۽ فيروز گل، غلام عليءَ جھڙا ماڻھو ناهن، ڏاڍو نقصان ٿئي پيو، مزو نٿو اچي.
سوال: ادب جو دؤر ختم ٿيو، هاڻي صحافت جو دؤر آهي، عالمي پس منظر جي حوالي سان ٻڌايو تہ ڇا اهو بيان صحيح آهي؟
جواب: مان نٿو سمجهان تہ صحافت، ادب جي جاءِ وٺي ٿي سگهي، ڪالم نگار، ڪھاڻيڪار سان ڪلھو ڪلھي ۾ ملائي تہ اها تہ سراسر زيادتي ۽ ظلم هوندو.
سوال: اهو ٻڌايو تہ ڇا ڊرامي جو تخليقي ادب ۾ ڪو مقام آهي؟
جواب: يقينن ماڻھو رت ست ڏئي ٿو. ڪو گهر ويٺي. ننڊ ۾ اسڪرپٽ نٿا لکجن ۽ اهي جي پڙهجن تہ خبر پئجي ويندي آهي تہ ڪيترو نہ خوبصورت ڪم ٿيل آهي.
سوال: هڪ مڪمل تخليقڪار ۾ ڪھڙيون خوبيون هجڻ گهرجن؟
جواب: پنھنجي ڪم سان سچو هجي.
سوال: ڪنھن بہ ليکڪ جي ليک جي ڪھڙي ڳالھہ اوهان کي وڌيڪ موهيندي آهي؟
جواب: ڪا بہ نہ، بس جي هو ماڻھو بھتر آهي تہ سڀ ٺيڪ آهي، نہ تہ لکڻ سان ڪھڙو فرق ٿو پوي.
سوال: سنڌ ۾ خودڪشين جو رجحان وڌي ويو آهي، ان کي ڪيئن ختم ڪجي؟
جواب: نٿو ختم ڪري سگهجي، اهو بحث بيڪار آهي.
سوال: ڪارو ڪاريءَ واري بڇڙي رسم بابت اوهان ڪھڙو رايو رکو ٿا؟
جواب: مان جي ٿورو بہ پڙهيل لکيل هجان تہ ڪھڙي راءِ رکي سگهان ٿو؟
سوال: پريمي جوڙن بابت پڻ خبرون پڙهندا هوندؤ، ان لاڙي کي ڪيئن ٿا ڏسو؟
جواب: اخبارن کي پيٽ ڀرڻ لاءِ اڃا الاءِ ڇا ڇا سوچڻو پوندو؟
سوال: اوهان جي زندگيءَ ۾ رونما ٿيل ڪو خاص واقعو، جيڪو اڄ تائين وساري نہ سگهيا هجو؟
جواب: ٻن سالن کان گهٽ عرصي ۾ ٻن ڀائرن عبدالرحمان مغل ۽ خليل الرحمان مغل جو موت... ان ئي عرصي ۾ امان جي وفات ۽ منھنجي دوست امير بخش ڀٽيءَ جو موت، مون کي ازحد اڪيلو ڪري ڇڏيو آهي ۽ مان اڪيلائيءَ سان گڏ هوندي، کيس ڪيئن وساري سگهي ٿو.
سوال: محبت اوهان جي نظر ۾، ڇا ڪڏهن اهڙو موقعو مليو؟
جواب: انيڪ محبتون ڪيون آهن، فاطمہ کي شاباس آهي، حوصلي سان منھنجي غلطين کي برداشت ڪندي رهي آهي.
سوال: اهڙي ڪا خواهش جيڪا پوري نہ ٿي سگهي هجي؟
جواب: ڪابہ نہ
سوال : عورت جو ڪھڙو روپ وڻندو اٿوَ؟
جواب: هر ڪو
سوال: اوهان ڪھڙن ماڻھن کان نفرت ڪندا آهيو ۽ ڪھڙا ماڻھو اوهان جي محبت ماڻي سگهن ٿا؟
جواب: نفرت ڪنھن سان بہ ڪري نہ سگهندو آهيان، محبت هر ماڻھوءَ کي پنھنجي پاران تہ ڏني ئي اٿم.
سوال: سڀ کان وڌيڪ وڻندڙ شخصيت جنھن کي وساري نہ سگهيا هجو؟
جواب: ڀاءُ خليل.
سوال: سنڌ جا ڪھڙا شھر ۽ ماڳ اوهان کي وڻن ٿا؟
جواب: ڄام شورو
سوال: خوشيءَ ۽ ڏک وارين گهڙين ۾ ڇا ڪندا آهيو؟
جواب: ٻنھين صورتن ۾ خاموش رهندو آهيان.
سوال: ادب پڙهندڙن لاءِ پيغام؟
جواب: محبت ڪندا رهو ۽ سٺو بڻجڻ جي ڪوشش ڪيو. جيڪڏهن پيشي جي حوالي کان سٺا بڻي وڃو ۽ ماڻھو سٺا نٿا ٿي سگهو تہ پڪ سمجهو، زندگي اڪارت وئي.
]ڇپيل: ماهوار ’ادب‘ شمارو: 91، اپريل 2002ع [