محبتن ۾ شدتن جو قائل: محمود مغل (سميع ڪنڌر)
جڏهن گڏجاڻي، پڄاڻيءَ تي پھتي ۽ جيئن تہ منھنجي حيثيت اُتي هڪ مھمان جي هئي، گڏجاڻيءَ ۾ شريڪ دوست مون سان ملي رهيا هئا، ائين اهو ڪھاڻيڪار بہ وڌي اچي مون سان اهڙي تہ پنھنجائپ سان مليو، ڄڻ هو مون کي سالن کان سڃاڻيندو هجي. مون سان ملڻ کان پوءِ هن قادر ڪنڌر کي مون ڏانھن اشارو ڪندي چيو، ”دوست جو تعارف؟“ قادر پھريان منھنجو تعارف ڪرايو ۽ پوءِ ان ڪھاڻيڪار ڏانھن اشارو ڪندي چيائين، ”هي آهي محمود مغل.“
محمود مغل جو نانءُ منھنجي لاءِ نئون نہ هو، مان سندس ڪھاڻين جو هڪ مجموعو ’تو سنگ تو بن ڏينھڙا‘ ۽ هڪ ناول ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘ پڙهي چڪو هيس. پر پوءِ بہ محمود سان اها منھنجي پھرين ملاقات هئي.
مان، قادر ڪنڌر ۽ محمود مغل ٽيچرس ڪلب کان ٻاهر اچي موڪلائڻ لڳاسين تہ محمود چيو، ”رات مون وٽ اچو تہ ڪچھري ڪريون“ هن ايتري تہ پنھنجائپ سان چيو هو، جو ڪو ئي انڪار ڪرڻ بہ چاهي ها، تڏهن بہ نہ ڪري سگهي ها ۽ اسان تہ وري انڪار ڪرڻ بہ نہ پئي چاهيو، ڇو تہ اهڙا پيار ڪندڙ ماڻھو تہ ڪڏهن ڪڏهن ملندا آهن ۽ دل بہ چاهيندي آهي تہ اهڙن ماڻھن سان ڪجهہ گهڙيون ويھي ڳالھيون ڪجن ۽ اسان يعني مان ۽ قادر تہ هر انھيءَ ماڻھو ڏانھن ڇڪجي ويندا آهيون، جيڪو ٿوري بہ محبت آڇيندو آهي، سو محمود کي انڪار ڪيئن پيا ڪري سگهون. ڳالھہ هلي آهي محبت جي ۽ محمود تہ وري محبت ۾ شدتن جو قائل آهي. هُو چوندو آهي تہ، ”انسان ڪنھن سان محبت ڪري تہ شدت سان، اها شدت لمحي لمحي جي پڪار هجي.“
محمود جي دعوت تي انھيءَ رات مان ۽ قادر ”سيوستان هائوس“ (محمود جو گهر) ويا هئاسين، زماني جون ڳالھيون، پنھنجون ڳالھيون مطلب تہ گهڻن موضوعن تي ڳالھايو هوسون. وقت ڪيئن گذري ويو هو، خبر ئي نہ پئي هئي ۽ گهڙيال ۾ يارنھن وڳا هئا. اٺين کان يارهين وڳي تائين، اهي ٽي ڪلاڪ ائين گذري ويا هئا، ڄڻ ٽي منٽ گذريا هجن، پوءِ اسان محمود کان موڪلايو هو. بس پوءِ تہ ملاقاتن جو هڪ سلسلو جڙي پيو ۽ اها ڄاڻ سڃاڻ دوستيءَ ۾ بدلجي وئي. دوستي، جنھن لاءِ چيو ويندو آهي تہ، ’دوستي ٺاهڻ سولي هوندي آهي، پر ان کي نڀائڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو آهي.‘ ۽ هُو نڀائيندو آهي ها! اها ڳالھہ بنا ڪنھن هٻڪ جي چئي سگهجي ٿي تہ محمود دوستيءَ نڀائڻ وارو ماڻھو آهي. هو هڪ سٺو دوست آهي، توڙي جو هو مون کان عمر ۾ ڪجهہ وڏو آهي، پر هن ڪڏهن بہ اهو فرق محسوس ڪرڻ نہ ڏنو آهي. هو دوستن سان دوستن جھڙو ئي هوندو آهي. ’اندر ۾ هڪڙي ٻاهر ٻي‘ واري محاوري کان اڻ واقف آهي، هُو کرو ڳالھائيندو آهي، سامھون سچ چوندڙ- ان ڪري گهڻا ماڻھو هن کان ناراض بہ رهندا آهن.
مان محمود کي مڪمل طور سڃاڻڻ جي دعويٰ تہ نٿو ڪري سگهان پر ايترو ضرور ڄاڻان ٿو تہ جيون جي رڻ ۾ جڏهن هن شروعاتي وکون کنيون هيون تہ هو اڪيلو هو. سندس ٻالڪپڻو گهٽين ۾ رانديون ڪندي يا لغڙن پويان ڊوڙون پائيندي نہ گذريو، ڇاڪاڻ تہ سندس گهر وارا سخت مذهبي ماڻھو هئا/ آهن ۽ هن کي گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ نہ ڏيندا هئا. هو ننڍپڻ ۾ دوستيون ٺاهي نہ سگهيو ۽ ائين جوانيءَ جي سرحدن تائين تنھا رهيو. ٻالڪپڻي ۾ ڏاڍو ڊڄڻو، خوفزدہ محمود مغل، هاڻي سنڌي ادب جو هڪ معتبر نانءَ آهي. تڏهن ڪنھن سوچيو بہ نہ هو تہ ايترو ڊڄڻو محمودالحسن، جوانيءَ جي سرحدن ۾ داخل ٿي، اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي پرفارم ڪندو. هاڻي هُو تنھا بہ ناهي، جِيوَن جي رڻ ۾ ڀاڀي ’فاطمہ‘ سندس همسفر آهي، کيس ننڍڙي، نازڪ گلن جھڙي ڌيءَ ’ڪشف‘ آهي ۽ اها ئي سندن ڪل ڪائنات آهي.
محمود مغل پنھنجي جِيوَن جو تقريبن اڌ حصو سنڌي ادب کي ڏنو آهي، انھيءَ عرصي ۾ هن ڪيتريون ئي ڪھاڻيون، شاعري، ناول، ڊراما ۽ ڪالم تخليق ۽ ترجمو ڪيا آهن. ’ڪوهيڙي ۾ ويڙهيل يادون‘، ’تو سنگ تو بن ڏينھڙا‘، ’هَٿَ ريکائن کان خالي‘، ’سرءُ‘ ۽ ’محمود مغل جون ڪھاڻيون‘ سندس تخليقي قوتن جو واضح مثال آهن. جڏهن تہ ’اسين جيئرا آهيون‘، ’جون آف آرڪ‘ ۽ ’عوام جو نمائندو‘ وغيرہ مان سندس مترجم واري خاصيت جي ڄاڻ پوي ٿي. تخليق جي انھيءَ سفر ۾ هو تڪبر جو فقير بڻجي ناهي بيٺو، پر هن پنھنجي لاءِ نيون راهون ۽ نوان رستا تلاش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
وچولي قد، وڻندڙ نيڻن نقشن سان پُرڪشش شخصيت جو مالڪ محمود مغل، جڏهن ڳالھائيندو آهي تہ ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ ڄامشوري جي هوا ڪي سُر ڇيڙي ڇڏيا هجن. سندس آواز ڪيڏو تہ مٺو آهي، ڪيڏي نہ پنھنجائپ آهي، هن جي لھجي ۾. اهو سندس لھجي جو ميٺاج ئي آهي، جو هن ريڊيو ۽ ٽيليويزن تان ڪمپيئرنگ ڪندي پنھنجا ڪيترائي مداح پيدا ڪيا آهن. مان اڪثر سوچيندو آهيان تہ محمود هڪ استاد پڻ آهي. جڏهن هو ڪلاس ۾ ليڪچر ڏيندو هوندو تہ ڇا سندس شاگرد بہ ائين ئي سندس آواز مان لطف اندوز ٿيندا هوندا، جيئن سندس ڪمپئرنگ جا مداح؟ ڪجهہ بہ هجي پر هڪڙي ڳالھہ واضح آهي تہ محمود جو شاگردن سان روَيو دوستن وارو هوندو آهي ۽ شاگرد بہ سندس تمام گهڻي عزت ڪندا آهن. مون اهو تڏهن محسوس ڪيو، جڏهن مان ۽ محمود ڪنھن ڪم سان سنڌ يونيورسٽي سوسائٽيءَ واري مارڪيٽ وياسين، اتي محمود جو هڪ شاگرد سگريٽ پي رهيو هو. هن جيئن ئي محمود کي ڏٺو، هڪدم سگريٽ اڇلائي وڌي اچي محمود سان نِوِڙي هٿ ملايائين. محمود ساڄو هٿ ان ڇوڪري جي هٿ ۾ ڏنو ۽ کاٻو سندس ڪلھي تي رکيو. اهو ان استاد جو مان ۽ مرتبو آهي، جيڪو شاگرد کي ائين ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو. هونئن اڄڪلھہ جي دؤر ۾ ائين گهٽ ٿيندو آهي تہ ڪو شاگرد استاد کي ڏسي سگريٽ اڇلائي ڇڏي.
محمود، فطري طور پيار ڪندڙ ماڻھو آهي. سندس پيار نہ رڳو انسانن لاءِ آهي، پر جانورن، پکين، گلن، ٻوٽن، وڻن مطلب تہ قدرت جي تخليق ڪيل هر شئي سان هن جو پيار آهي. سندس گهر ۾ پلجندڙ کوڙ سارن پکين، توڙي سندس گل نہ پٽڻ واري عادت مان اهو ظاهر آهي تہ کيس پکين ۽ گلن سان تمام گهڻو پيار آهي. رابيل سندس پسند جو گل آهي، پر پوءِ بہ هو گُل نہ پٽيندو آهي. مجموعي طور ائين چئجي تہ هو خوبصورتيءَ سان پيار ڪندڙ ماڻھو آهي تہ غلط نہ ٿيندو. هونئن بہ شاعر ۽ ڪھاڻيڪار سونھن جا پوڄاري ٿيندا آهن، سونھن لاءِ سندن من ۾ نرم ۽ نازڪ احساس ازل کان موجود هوندا آهن.
محمود هونئن تہ سنجيدہ شخصيت جو مالڪ آهي، پر جڏهن هو دوستن سان ڪچھري مچائي ويھندو آهي تہ ڪڏهن ڪڏهن کل ڀوڳ واري موڊ ۾ بہ ايندو آهي ۽ پوءِ ان ڪچھريءَ ۾ سندس ٽھڪ نمايا هوندا آهن. مون محمود کي کلندي بہ ڏٺو آهي تہ هن جي نيڻن مان وهندڙ سنڌو بہ ڏٺو آهي. ها! پنھنجي والدہ جي وفات تي هُو رنو هو. مون کي ياد آهي جڏهن سندس والدہ کي مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو تہ هو ڪجهہ پل اتي بيھي رهيو. سندس نڙيءَ مان ڪوبہ سڏڪو نہ نڪتو، پر سندس اکين جو بند ڀڄي پيو هو ۽ هُو گهر تائين لڙڪن جو مينھن وسائيندو آيو هو، سڀ دوست کيس پرچائي رهيا هئا ۽ پوءِ دوستن، مٽن مائٽن جي پيار هن جي ڳوڙهن کي بند ڏئي ڇڏيو هو، پر سندس من جو گهاءُ اڃان بہ ڀرجي نہ سگهيو آهي. سندس والدہ جي وفات کان پوءِ جلد ئي عيدالفطر جو موقعو آيو هو ۽ مان ان عيد کان ڪجهہ ڏينھن پوءِ جڏهن هن سان ملڻ ويس تہ هُو ٻڌائي رهيو هو، ”امان مون کي ننڍي هوندي کان وٺي عيد جي خرچي ڏھہ روپيا ڏيندي هئي ۽ جڏهن هاڻي آءٌ وڏو ٿي ويو هوس تہ هوءَ پنھنجا پئسا مون آڏو رکندي هئي ۽ چوندي هئي، ”پنھنجي خرچي کڻ“ توڙي جو انھن پئسن ۾ پنجاھہ ۽ سؤ جا نوٽ بہ شامل هوندا هئا، پر مان رڳو ڏهن جو نوٽ کڻندو هيس، پر هن عيد تي مون وٽ گهڻا پئسا هئا پر ڏهن جو نوٽ مون کي نہ مليو.“ اهو ٻڌائيندي سندس آواز روئڻھارڪو ٿي ويو ۽ مون موضوع بدلائي ڇڏيو هو.
موسيقيءَ جا سُر انسان جي روح تي گَهِرو اثر ڇڏن ٿا، تڏهن تہ راڳ کي روح جي غذا چيو ويندو آهي. مون مٿي لکيو آهي تہ شاعر ۽ ڪھاڻيڪار سونھن جا پوڄاري ٿيندا آهن، پوءِ سونھن جو اهو ڪھڙو بہ روپ هجي. ساز ۽ آواز جو ميلاپ بہ سونھن جو هڪ روپ آهي ۽ ماڻھو موسيقيءَ سان پڻ عشق ڪندا آهن. محمود تہ موسيقيءَ جي عاشقن منجهان آهي، هن وٽ آڊيو ڪيسٽس جي تمام سٺي ڪليڪشن موجود آهي. هڪ اندازي مطابق وٽس نو سؤ کان وڌيڪ آڊيو ڪيسٽس موجود آهن. ڪلاسيڪل موسيقي، نيم ڪلاسيڪل ۽ پاپ ميوزڪ وغيرہ هن جي آڊيو لائبريري ۾موجود آهن. هو چوندو آهي، ”آڊيو ڪيسٽس جي ڪليڪشن ڪرڻ ۾ مون کي مزو ايندو آهي.“ بسم ﷲ خان شھنائي نواز، روي شنڪر، ستار نواز، استاد منظور علي خان، ذاڪر حسين خان، عدنان سميع خان کيس پسند آهن، پر هيمنت ڪمار ۽ يسوداس کيس گهڻو وڻندا آهن. هن کي آرٽ موويز ڏسڻ جو بہ تمام گهڻو شوق آهي. آرٽ فلم جي دنيا ۾ شھرت ماڻيندڙ انڊيا جو مشھور شاعر گلزار سندس پسنديدہ شاعر آهي. موسيقي ۽ آرٽ فلم جيان نوجوانيءَ جي ڏينھن ۾ هن جو ڪرڪيٽ سان بہ لڳاءُ رهيو ۽ نوجوانيءَ جي ڏينھن ۾ گهڻي ڪرڪيٽ کيڏندو هو، پر هاڻ سندس اهو شوق بہ صرف ڏسڻ جي حد تائين آهي.
محمود جي هڪڙي ڳالھہ مختلف آهي تہ هُو کاڌي ۾ ڪروڌ نہ ڪندو آهي. مطلب تہ کاڌي ۾ ناپسند جي خلاف آهي، کاڌي ۾ ڪا خاص پسند يا ناپسند ڪونہ اٿس.
محمود جي روزمرہ جي مصروفيتن کي ڏسي مان اڪثر سوچيندو هيس تہ هي ماڻھو ايترو وقت ڪيئن ٿو ڪڍي؟ سرڪاري نوڪري، ريڊيو، ٽيليويزن لاءِ لکڻ، مطالعو، گهريلو مصروفيتون وغيرہ، نيٺ هڪ ڏينھن کانئس پڇيم، چيائين، ”زندگيءَ ۾ ڊسپلين هجڻ گهرجي، هر ڪم پنھنجي ٽائيم مطابق ٿيڻ گهرجي، وقت جي پابندي آهي تہ سڀ ڪجهہ آهي.“
محمود پنھنجي نجي مصروفيتن سبب گهڻن ماڻھن سان نہ ملي سگهندو آهي، فنڪشنز ۾ بہ گهٽ وڃڻ ٿيندو اٿس ۽ انھيءَ ڪري ڪي ماڻھو کيس مغرور سمجهندا آهن، ڪوبہ ماڻھو ساڻس نظرياتي توڙي ذاتي اختلاف رکي سگهي ٿو، پر هن جيڪو پروهيو ڪيو آهي، جيڪو ڪجهہ سنڌي ادب کي ڏنو آهي، اهو اختلافن جي ور چڙهڻ نہ گهرجي. ان کي ضايع ٿيڻ نہ گهرجي، ڇو تہ اهو سنڌي ادب جو اسان جو سرمايو آهي.
]ڇپيل: پندرهن روزہ ’عبرت مئگزين‘ 15 مارچ 1996ع[