ڊاڪٽر محمود مغل سان ملون ٿا (ينگ جنريشن پينل)
ڪائنات جو سفر هزارن سالن کان بھتر کان بھتر جي تلاش ۾ روان دوان آهي، ڪائنات جو جوهر زندگي آهي ۽ زندگيءَ جو جوهر سونھن، سچ ۽ سوڀيا آهي. اشرف المخلوقات يعني حضرت انسان سونھن سچ ۽ سوڀيا جو امين آهي. هزارين سالن جي عمر رکندڙ سدا بھار ڪائنات اڳيان هڪ انسان جي عمر رڳو اک ڇنڀ يا کن پل جيتري مس آهي ۽ ان کن پل کي ڪا معنيٰ نہ آهي، پر هڪ تخليقڪار ان کن پل جي زندگيءَ کي بہ پنھنجي آس پاس ۽ ايندڙ وقت جي انسانن لاءِ هڪ مثال بڻائي ٿو وٺي ۽ سندس تخليق ڳاٽ اوچو ڪري سندس هئڻ جو ثبوت مھيا ڪري ٿي. تخليقڪار چشمِ ديد رکندڙ آهي، هو پنھنجي تخليق ۽ حساس اک سان ماضي، حال ۽ مستقبل کي ڏسي پنھنجي تخليق کي اڃا وڌيڪ سگهارو بنائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ان ڪري تخليقڪار ان وقت بيشڪ لازوال ٿي وڃي ٿو.
سنڌ، هر دور ۾ سدابھار شخصن ۽ امر تخليقڪارن کي جنم ڏنو آهي ۽ اهڙي طرح ئي سنڌ ڌرتيءَ پنھنجي روايت کي قائم رکندي هڪ سدابھار ۽ مھان شخصيت يعني محمود مغل کي پڻ جنم ڏنو. جيڪو يقينن اسان سڀني لاءِ باعث فخر آهي، محمود مغل سان ملڻ کان پوءِ هر ماڻھو اهو ئي تاثر ڏيندو آهي تہ واقعي هيءَ دنيا اهڙن چند ماڻھن جي ڪري ئي هلي رهي آهي.
محترم محمود مغل جنھن جو اصل نالو محمودالحسن مغل ولد ميان نُور محمد مغل آهي، تنھن 27 نومبر 1961ع تي قلندر شھباز جي نگري سيوهڻ شريف ۾ پنھنجون اکيون کوليون. سندن والد صاحب جن حڪيم ۽ ڪورٽ ۾ بيلف هئا. سندن خوش قسمتيءَ سان سڄي فئملي لکيل پڙهيل هئي. 1965ع ۾ جڏهن مغل صاحب جي وڏي ڀاءُ کي ڄامشوري ۾ نوڪري ملي تہ سندن فئملي ڄامشوري شفٽ ٿي وئي. سندس تعليمي سفر جو آغاز گورنمينٽ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد مان ٿيو. اتان پرائمري پنج درجا پاس ڪرڻ کان پوءِ ڇھين کان انٽر تائين ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ پڙهيو. سندس محنت ۽ گهر وارن جي دعائن سبب چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ سليڪشن ٿي، پر پوءِ لياقت ميڊيڪل ڪاليج ڄامشوري مائگريشن ڪرائي اُتان 1988ع ۾ ايم. بي. بي. ايس جي ڊگري حاصل ڪيائين. هن خيرپور ناٿن شاھہ، ٽنڊوالھيار، مٽياري ۽ ٻين هنڌن تي ميڊيڪل آفيسر جي حيثيت سان فرض سرانجام ڏنا ۽ ان کان علاوہ مغل صاحب ايل ايم سي ۾ ايناٽومي ۾ ڊمانسٽريٽر جي حيثيت سان پڻ ڪم ڪيو، پر اُتي گهڻو عرصو گذاري نہ سگهيا ۽ آخر هيلٿ ڊپارٽمينٽ تان استعيفا ڏنائون، ڇاڪاڻ تہ پنھنجي بااصول فطرت جي ڪري، رشوت، سفارش وغيرہ جھڙي ڪرپشن جو حصو بڻجڻ بجاءِ ان فيلڊ کي ڇڏي ڏيڻ ئي مناسب سمجهيائون. ان وقت کان هيل تائين مغل صاحب سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري جي فارميسي ڊپارٽمينٽ ۾ ليڪچرار جي حيثيت سان خوشي خوشي پنھنجو فرض نڀائيندو پيو اچي. پاڻ پنھنجي انھيءَ ڪم مان خوش آهن، ڇاڪاڻ تہ هتي اهڙين ڳالھين کان پري آهن، جيڪي کين ناپسند آهن.
صلاحيت، پنھنجو پاڻ مڃائي وٺندي آهي ۽ صلاحيت پنھنجا رستا پاڻ ئي تلاش ڪري وٺندي آهي، باوجود ان جي جو شروعاتي دؤر ۾ انسان کي پنھنجي بہ خبر نہ هوندي آهي تہ قدرت کيس ڪھڙين ڪھڙين صلاحيتن سان نوازيو آهي. پنھنجين صلاحيتن کان اڻ ڄاڻ محمودالحسن هڪڙي ٽرانسليشن 1975ع ۾ ڪئي، جيڪا ان وقت ’گل ڦل‘ ۾ شايع ٿي ۽ ان کان پوءِ سندس تخليقي سفر ۽ صلاحيتن پنھنجا رستا ۽ گس ڳولي ورتا ۽ هُو، محمودالحسن مان ڦري ’محمود مغل‘ جي نالي سان ادب، ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تي نروار ٿيو.
زندگيءَ جي مختلف روپن جھڙوڪ پروفيشن، تخليقي ميدان ۽ روَيَن ۾ ڊسيپلين پسند ڪندڙ سلڇڻو، سلجهيل ۽ پيارو انسان ان ڄامشوري جي تيز هوائن ۾ زندگيءَ جي ڏينھن کي پنھنجي وني ۽ ننڍڙي ڌيءَ ڪشف سان گذاريندي ۽ ڪائنات جي ڪتاب جو اڀياس ڪندي مطمئن آهي، جنھن ڄامشوري جي لھندڙ شام، بنگالي شاعر ٽئگور کي موهي وڌو هو ۽ هن چئي ڏنو هو:
”سڄي دنيا جي سج لھڻ جي منظرن کان وڌيڪ حسين آهي ڄامشوري جي سج لھڻ جو منظر.“
مانوارا پڙهندڙ ساٿيو، هاڻي اچو تہ مغل صاحب کان سوالن ۽ جوابن جو سلسلو شروع ڪريون.
ينگ پينل: ادبي دنيا ۾ ڪڏهن ۽ ڪيئن پير پاتو ۽ اهو ڪھڙو جذبو هو، جنھن لکڻ لاءِ مجبور ڪيو؟
مغل صاحب: جذبي جي ڳالھہ تہ نالي جو شوق هو، ٻين جا نالا ايندا هئا تہ دل چاهيو تہ منھنجو نالو بہ ڪتابن ۽ رسالن ۾ ڇو نہ اچي، 1975ع ۾ لکڻ شروع ڪيم، تہ اهو ڪونہ ٿو چئي سگهجي تہ ننڍي هوندي کان ئي شوق هو، گهر ۾ ادبي ماحول هو ۽ مئگزين وغيرہ گهڻا ايندا هئا، شيون تہ گهڻيون پڙهيون، پوءِ هڪ ڏينھن ائين فالو اپ ۾ ترجمو ڪري وڌم، اهو موڪليم تہ ڇپجي ويو ۽ پوءِ پنھنجو نالو ڏسي ڏاڍو خوش ٿيس.
ينگ پينل: پنھنجون لکڻيون محمودالحسن جي نالي سان ڇپائيندا هئا يا محمود مغل جي نالي سان؟
مغل صاحب: پھرين منھنجو جيڪو ترجمو ڇپيو هو، سو محمودالحسن جي نالي سان ڇپيو هو، اردوءَ مان سنڌيءَ ۾ ڪيو هيم ۽ شايد 1975ع جي ’گل ڦل‘ ۾ شايع ٿيو هو، منھنجي خيال ۾ ان وقت شوڪت حسين شورو صاحب، سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري هو ۽ گڏوگڏ ’گل ڦل‘ جو انچارج پڻ هو.
ينگ پينل: اڄ ڪلھہ جيڪو سنڌي ادب سرجي پيو، سو توهان جي خيال ۾ وقت ۽ حالتن جي تقاضائن تي پورو لھي رهيو آهي؟
مغل صاحب: اسان جي زبان جي وڏي ۾ وڏي ٽرئجڊي اها آهي تہ اسان جو ماڻھو گِلا ڪرڻ ۾ هوشيار آهي، دنيا جي ڪنھن بہ قوم ۾ توهان ڪڏهن بہ ڪونہ ڏٺو هوندو تہ ٻہ ماڻھو گڏجن ۽ ڪنھن جي گلا ڪن ۽ اسان پھرين ڪم اهو ڪنداسين، بظاهر اسان پنھنجي ادب مان مطمئن ناهيون، حالانڪہ ائين ڪونھي، مان زندگيءَ ۾ هميشہ شين جو قائل رهيو آهيان ماڻھن جو نہ، امداد کان وٺي محمود مغل تائين ۽ محمود مغل کان ويندي نياز پنھور تائين ضروري ناهي تہ هر ڪا شئي ٽاپ تي هجي، امداد بہ خراب لکي سگهي ٿو ۽ نياز پنھور بہ سٺو لکي سگهي ٿو. ائين ٿيندو رهندو آهي، مان سمجهان ٿو تہ نثر نگاري ۽ شاعري خراب ڪونھن، باقي هر سينيئر ماڻھو، جونيئر مان عيب ڪڍندو آهي تہ اسان وٽ هيئن هو ۽ اوهان وٽ ائين ڪونھي. مان سمجهان ٿو تہ بلڪل ڪونھي، هر ماڻھو پنھنجي دؤر مطابق ۽ وس آهر ڪوشش ڪري ٿو، هُونءَ اسان وٽ ادب ماڻھو کي ڏئي ڇا ٿو؟ توهان هڪڙي ڪھاڻي لکو، سڀاڻي توهان کي ايترا پئسا بہ ڪونہ ملندا جو گهر جو سامان وٺي اچو. اهي سڀ توهان جا شوق آهن، هاڻي اڃا ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تان ڪجهہ ملي ٿو، باقي جيڪو اديب ميڊيا کان پري آهي، سو ڪجهہ بہ ڪونہ ٿو ڪمائي ۽ هو جيڪو ڪجهہ ڪري ٿو، پنھنجي شوق لاءِ ڪري ٿو. مان نٿو سمجهان تہ ڪو ماڻھو پنھنجي شوق سان ويساھہ گهاتي ڪري.... ممڪن ڪونھي.
ينگ پينل: وڏن اديبن کي ڇڏي ڪري ننڍن اديبن يا نئين ٽھيءَ جو ادبي پورهيو اوهان جي نظر ۾؟
مغل صاحب: لکڻ وارو وڏو يا ننڍو نہ هوندو آهي، اسان جو هڪڙو پيراميٽر آهي، جو اسان چوندا آهيون تہ هي ماڻھو وڏو يا ننڍو آهي، ننڍيون يا وڏيون شيون ٿي سگهن ٿيون، باقي ماڻھو نہ.
ينگ پينل: ائين کڻي چئجي تہ ننڍو ماڻھو وڏي شئي لکي سگهي ٿو؟
مغل صاحب: مون پھرين جيئن چيو تہ امداد ۽ نياز جي پاڻ ۾ ڀيٽ ڪريو يا ٻئي ڪنھن جي ڪريو تہ توهان مون کان سٺو لکي سگهو ٿا، اهو ڪنھن جو ٺيڪو ڪونھي کنيل تہ مان ئي سٺو لکندو آهيان.
ينگ پينل: ادب جي ڪھڙي حصي کان لکڻ جي شروعات ڪئي؟
مغل صاحب: مون ترجمي سان شروعات ڪئي، ترجمو منھنجو شوق رهيو آهي، منھنجي پنھنجي هڪڙي فيلنگ آهي، تہ منھنجي سوشل لائيف تہ صفا ڪانھي، جيڪو مون کي ٽائيم ملي ٿو، سو لکڻ پڙهڻ جي حوالي ٿئي ٿو، ڪوشش هوندي آهي تہ منھنجي پنھنجي ڪريئيشن ٿئي، پر نٿو ٿئي، تہ پوءِ مان ترجمي واري پاسي ڌيان ڏيندو آهيان، جيئن پنھنجو وقت ضايع نہ ٿئي، ترجمي کان پوءِ مون ڪھاڻيون، ناول، ٽي وي ۽ ريڊيو جا ڊراما، موسيقيءَ تي مضمون ۽ ڪالم لکيا.
ينگ پينل: توهان هينئر چيو، تہ توهان جي سوشل لائيف ڪانھي، تہ توهان کي ان ڳالھہ جي ڪمي محسوس ٿئي ٿي؟
مغل صاحب: نہ نہ، مون کي نٿي ٿئي، هڪڙو سٺو قول آهي، تہ مان ڌرتيءَ تي پنھنجي سگنيچر ڇڏڻ چاهيان ٿو، تہ مان چاهيان ٿو تہ ڌرتيءَ تي منھنجي صحيح هجي، باقي مان تہ هونئن ئي ڪونہ هوندس.
ينگ پينل: ادب جي مختلف حصن مان توهان جي خيال ۾ توهان وڌيڪ سٺو ڇا ٿا لکي سگهو، ڪھاڻيون، ڊراما، ناول يا ڪالم؟
مغل صاحب: ڊرامو ٽيڪنيڪل آهي، ڊرامي جي ٽيڪنيڪ جنھن کي اچي وڃي ضروري ناهي سو وڏو ڪھاڻيڪار بہ هجي. ان ڳالھہ تي ڀلي منھنجا دوست مائنڊ ڪن، پر جيڪي بہ وڏا وڏا ڊراما نگار آهن، ضروري ناهي تہ سٺا ڪھاڻيڪار بہ هجن. انھن کي ڊرامي جو فن اچي ٿو ۽ ڪھاڻيءَ جي فن کي ڊرامي ۾ استعمال ڪرڻ اچي ٿو. ڪھاڻيڪار اصل ۾ وڏي ڳالھہ آهي، جيڪڏهن ڪو ڪھاڻيڪار ڪھاڻيءَ جي بيسڪ رکي ٿو، پوءِ ڀلي اهو وڏو ڊراما نگار نہ هجي، ڪھاڻي لکڻ وڏي ڳالھہ آهي، مان سمجهندو آهيان تہ جڏهن مان ڪھاڻي لکندو آهيان تہ پنھنجي پاڻ کي وڌيڪ مطمئن سمجهندو آهيان، مان بيسيڪلي چاهيان ٿو تہ مان ڪھاڻيڪار هجان.
ينگ پينل: ڇا ڊرامو لکڻ وڌيڪ سوَلو آهي، بنسبت ڪھاڻيءَ جي؟
مغل صاحب: سوَلي تہ ڪابہ شئي ڪونھي، مثال طور جڏهن ٽي ويءَ لاءِ ڪا شئي لکجي ٿي تہ ان کي اربين ماڻھو ڏسن ٿا، هڪ هڪ ماڻھو اسڪرين تي ويھي هڪڙي معمولي غلطي پڪڙي تہ بہ اربين غلطيون نڪري اينديون، تہ مون کي ٻوٽي ٻوٽي ڪري کائي وڃن، ٽيليويزن ناٽڪ اڄڪلھہ ڏاڍو ڏکيو ٿي ويو آهي، باقي منھنجو ذاتي شوق ڪھاڻيءَ طرف آهي.
ينگ پينل: توهان پھرين ٽرانسليشن جي ڳالھہ ڪئي تہ اَيز اَي سنڌي رائيٽر ڇا توهان سمجهو ٿا تہ ماضي يا حال ۾ اهڙي ڪا سنڌي تخليق ٿي آ، جيڪا ٻين ٻولين ۾ ٽرانسليٽ ٿيڻ گهرجي يا توهان ڪو ارادو رکو ٿا؟
مغل صاحب: ڏسو اسان وٽ جيڪو سڀ کان وڌيڪ اهم ڪم ڪيو ويو آهي، سو شاعريءَ ۾ شيخ اياز ڪيو آهي، دنيا ۾ جيڪي بہ نوبيل لاءِ نامينيشنز ٿينديون آهن، تن لاءِ شرط اهو آهي تہ اهي ترجمو ٿي اُتي پھچنديون آهن، مان سمجهان ٿو اياز صاحب کي ان ڪري نہ مليو ۽ ملڻ کپي، ڇو تہ هُو وڏو شاعر آهي، پر ان کي ان ڪري نہ مليو آهي، جو هن جو ترجمو ٻاهر نہ ويو آهي. اسان وٽ ترجمو ان ڪري ڪونہ ٿو ٿئي جو اسان جي ٻولي ڏاڍي ڪمزور آهي، انھيءَ ۾ ناراضگيءَ جي ڪابہ ڳالھہ ڪانھي تہ اسان جي سنڌي ليکڪن جي انگريزي ڪمزور آهي تہ هُو سٺي ٽرانسليشن نٿو ڪري، جيڪا ڪرڻ گهرجي، اسان سنڌي ادب ۾ ٻن شين ۾ ڏاڍا وانجهيل ۽ خالي آهيون، هڪ ترجمو ۽ ٻِي تنقيد. اسان وٽ هن دؤر ۾ بلڪہ ماضيءَ جي ڪافي حصي ۾ ڪو سٺو نقاد ڪونہ رهيو آهي، هتي هر ڪو ماڻھو بادشاھہ آهي، مثلاً مان لکان پيو تہ مون تي ڪو چيڪ ائنڊ بيلينس ڪونھي، منھنجي مرضي آهي مان لکان پيو، ڪو ماڻھو مون کي اهو چوڻ لاءِ ڪونھي تہ تو ايڏي سٺي يا خراب شئي لکي آهي، جيڪڏهن توهان نئين ۽ پراڻي ادب جي ڀيٽ ڪندا تہ توهان کي پراڻو ادب سگهارو ڇو لڳندو آهي، ڇاڪاڻ تہ پيراميٽرز هوندا هئا، ماڻھو ان کي گهاڙيٽي ۾ ڏسندا هئا، لمٽس ڏيندا هئا ۽ هاڻي لمٽس ڪونھن.
ينگ پينل: اسان وٽ سنڌي نقادن جي کوٽ آهي، ان جو ڪھڙو ڪارڻ آهي، اسان ۾ سھپ جو مادو گهٽ آهي يا ٻيو ڪو سبب ٿي سگهي ٿو؟
مغل صاحب: اسان پڙهون ڪونہ ٿا، پڙهڻ جي مقابلي ۾ اسان ٻہ شيون لکي ڇڏينداسين، اسان جو نالو ڇپجي، باقي اسان پڙهنداسين ڪونہ. مان هڪ مثال ڏيان تہ مون کي هڪ تمام وڏو اديب مليو، مون تي امپريشن وجهڻ لاءِ چيائين يار مون تنھنجو فلاڻو ڪتاب پڙهيو، مون کي ڏاڍو وڻيو، چيومانس: منھنجو اهو ڪتاب ڪونھي، چيائين تنھنجو دماغ خراب آهي ڇا. چيم مون ڪونہ لکيو آهي، چيائين تو لکيو آهي، منھنجي گهر ۾ ڪاپي پئي آهي، ان تي تنھنجو نالو لکيل آهي ۽ هاڻي جڏهن مون تي اهڙا اثر پوَن تہ پوءِ مان ڇا ڪندس.
ينگ پينل: اڄڪلھہ سنڌي ناول نہ لکجڻ جا ڪھڙا ڪارڻ آهن؟
مغل صاحب: ناول ٽائيم ڪنزيُومِنگ آهي، دنيا جا جيڪي بہ وڏا ناولسٽ آهن، انھن کي ايترو ملي ٿو، جو هُو ٻيو ڪوبہ ڪم ڪونہ ٿا ڪن، هُو رڳو سوچيندا آهن، سوچيندي سوچيندي ٽائپنگ ڪندا آهن ۽ پنھنجو مسودو مڪمل ڪندا آهن، سنڌي اديب اهو اڪيلو اديب آهي، جنھن وٽ کائڻ لاءِ نہ هوندو آهي ۽ هُو ڪھاڻي لکندو آهي، ٻئي هنڌان وڃي ڪمائيندو، باقي ادب هن کي ڪجهہ نہ ڏيندو، جيڪو اديب معاشي طور مستحڪم نہ هجي، سو ناول نٿو لکي سگهي. ناول جو ڪئنواس وڏو هوندو آهي، ناول هڪڙي سِٽنگ ۾ ممڪن ڪونھي، ناول هڪڙي مند آهي، موسم ۽ ڪيفيت آهي جنھن ۾ توهان لکو ٿا. انھيءَ جو هڪڙو تہ ڪئنواس سمجهڻ ڏکيو آهي، ٻيا جيڪي اسان جا معاشي مسئلا آهن، اهي اهڙا ڪونھن جو اسان ناول طرف ڌيان ڏيون ۽ جن ماڻھن ناول تي ڪم ڪيو آهي، تن کي واپسي ڪجهہ بہ نہ ملي آهي.
ينگ پينل: اسان جي اديب کي ادب هيلپ نٿو ڪري تہ اسان کي ان پاسي کي ڪَوَر ڪرڻ لاءِ ڇا ڪرڻ کپي ۽ ڇا ٿيڻ گهرجي، جو اديب کي payment ٿئي؟
مغل صاحب: اسان جو هر پبلشر جيڪو ڪتابَ ڇپيندو آهي، اهو چوندو آهي تہ منھنجو ان ڪتاب ۾ نقصان آهي ۽ مان سنڌي ادب جي ڪري نقصان کاوان پيو، پبلشر هڪڙو ڪاروباري ماڻھو آهي. اهو سيڙپ ڪري ٿو، مون کي دنيا جو ڪوبہ ايڏو نادان ماڻھو، احمق سمجهہ ۾ ڪونہ ٿو اچي، جيڪو اهو بزنس ڪندو رهي، جنھن ۾ کيس نقصان ٿئي. مان نٿو مڃان، هاڻي هُو نقصان وارو بھانو ٺاهي پئسا ڏيڻ کان انڪار ڪري ٿو. جنھن جي سڄي ڪريئيشن آهي، ان کي ڪجهہ بہ ڪونہ ٿو ملي ۽ جيڪو ماڻھو وچان ٻہ سرخيون ۽ ٻہ رنگ هڻي هڪڙو جهنڊو ٺاهي پيش ڪري ٿو، اهو ماڻھو پنھنجو نفعو ڪمائي ٿو، اسان وٽ پبلشرن جا گهر آهن ۽ گاڏيون آهن، مان وڏن ليکڪن جي ڳالھہ نٿو ڪيان، باقي ڪو هڪڙو غريب ليکڪ ٻڌايو، جنھن ادب مان پنھنجي ڪار ورتي هجي يا ڪو اسڪوٽر ورتو هجي، توهان کي سنڌي اديب وڪاميل لڳي ٿو، ڇاڪاڻ تہ هُو هاڻي اچي بيھي ٿو تہ payment ڪريو، اسان کي ڏيو، سڄي جڳ جھان کي ڏيو ٿا ۽ اسان کي ڇو نٿا ڏيو؟ ڀلي توهان 50 روپيہ ڪالم جا ڏيو ڪا ڳالھہ ناهي، پر توهان ان کي ڪجهہ موٽ تہ ڏيو.
ينگ پينل: چيو وڃي ٿو تہ هن وقت معياري سنڌي ڪھاڻي نٿي لکي وڃي، ان باري ۾ توهان ڇا چوندا؟
مغل صاحب: اسان وٽ معيار ڪھڙو آهي؟ اسان وٽ مسئلو اهو آهي تہ هي محمود مغل جي ڪھاڻي آهي، محمود مغل جيڪو توهان کي پسند ناهي تہ ان جي ڪھاڻي ٿرڊ ڪلاس آهي، جڏهن تہ مير مرڪ واڍو نمبر ون رائيٽر آهي، ڇاڪاڻ تہ توهان کي پسند آهي، ان ڪري سندس هر لکيل شئي Best آهي. توهان وٽ شئي ڪونہ ٿي ڏٺي وڃي، ماڻھو ڏٺو وڃي ٿو، انھي ڪري توهان جو گراف ڪري پوي ٿو، توهان جا جيڪي حواري آهن ۽ توهان سان گڏ هلن ٿا، مان اها ڳالھہ پھرين بہ چوندو آهيان تہ مان ڪنھن ڌڙي جو ڪونہ آهيان، تنھنڪري ڊڄان ڪونہ ٿو، مان نُورالھديٰ جو آهيان يا طارق عالم جو، مون کي ڪا خبر ڪانھي ڪا، پر جيڪي ماڻھو پوري لڏي جا آهن، خبر آهي تہ هو ڪٿي پھتل آهن، متان ڪو سمجهي تہ مون کي ڪنھن سان شڪايت آهي، نہ مون کي ڪا شڪايت ڪانھي، مان پنھنجي نئڪ ڊائُون ڪم ڪرڻ وارو ماڻھو آهيان، مان صرف اهو سمجهان ٿو تہ منھنجي ڪري، منھنجي پويان جيڪي ماڻھو اچن پيا، اهي لوڙِين ٿا پيا، ڪھاڻي لکي وڃي ٿي، ڪھاڻي ۾ پاور آهي، توهان پڙهو نہ؟ توهان پڙهو، ڇو ڪونہ ٿا پڙهو؟ اسان ڪھاڻيون لکون ٿا، اوهان پڙهو، بلڪل تنقيد ڪريو، باقي صرف اهو تہ هيءَ فلاڻي ماڻھو جي شيءَ آهي، غير معياري آهي، اڇلائي ڇڏيو، اهو گناھہ آهي ۽ ظلم آهي، مان تہ شيون پڙهندو آهيان تہ مون کي پريشاني ٿيندي آهي، مظھر لغاريءَ جو هڪڙو ڪالم هو، مون ان کي الائجي ڪيترا ڀيرا ڳولھي فون ڪيو تہ يار تو هي ڇا لکيو آهي تہ هو پريشان ٿي ويو.... چئي تہ مون کي فيڊ بيڪ ملندو، مون کي تہ اعتبار ڪونہ هو، توهان سٺي شيءَ لکو، مان توهان کي گهر تي اچي مبارڪ ڏيندس. توهان ڪيئن ٿا چئو تہ غير معياري ڪھاڻي آهي؟ ڇا معيار ختم ٿي ويو ۽ هي سڀ ماڻھو ڀڳڙا پيا وڪڻن؟ توهان معيار جي باري ۾ فيصلو ڪري ئي نٿا سگهو، ڇاڪاڻ تہ اوهان وٽ نقاد ڪونھي. توهان وٽ پيراميٽر ڪونھي تہ تور ڪيئن ٿا ڪيو...؟ معيار جي پرک ڪيئن ٿا ڪيو.
ينگ پينل: ڇا ريڊيو ۽ ٽي ويءَ تي بہ شئي ماڻھوءَ کي ڏسي هلائي وڃي ٿي؟
مغل صاحب: ميڊيا ۾ هڪڙو ڀيرو پُش اپ هوندو آهي، انھي کان پوءِ ٽئلينٽ ڪم ايندو آهي، جيڪڏهن توهان وٽ ٽئلينٽ ناهي تہ توهان ڄمي نہ سگهندؤ، بيھي نہ سگهندؤ ۽ توهان هٽي ويندؤ.
ينگ پينل: لکڻ وقت اوهان جي ڪيفيت ڪھڙي هوندي آهي؟
مغل صاحب: هونءَ تہ نارمل هوندي آهي پر پروفيشنل لکڻ جھڙوڪ: ٽي ويءَ جو ڊرامو لکڻ آهي، ان جي جيڪا اُڻت آهي، اها ڏھہ ٻارهن ڪلاڪ وٺندي آهي ۽ اها هڪڙي سِٽنگ وٺندي آهي، جنھن ۾ تيرهن قسطن جو خاڪو لکيو ويندو آهي. اها بہ ائين ئي هوندي آهي جيئن ڪھاڻي لکبي آهي.
ينگ پينل: ضروري آهي تہ هڪڙي سٽنگ ۾ لکجي؟
مغل صاحب: ها، ڇاڪاڻ تہ پوءِ ڊرامي ۾ ردم نہ هوندو ۽ توهان هڪڙي شئي ۽ وزن محسوس ڪريو. مان سمجهندو آهيان تہ منھنجي سٽنگ ۾ سٺ، ستر ۽ اسي پيج تہ آرام سان نڪري ويندا آهن.
ينگ پينل: مسلسل ڪيتري وقت تائين لکي سگهو ٿا؟
مغل صاحب: ٻارهن، چوڏهن ۽ سورهن ڪلاڪ، وچ ۾ رڳو ماني کائيندو آهيان ۽ نماز پڙهندو آهيان.
ينگ پينل: اوهان ناول هٿ ريکائن کان خالي هڪ رات ۾ لکي پورو ڪيو هو تہ اهو هڪ رات ۾ ڪيئن لکيو؟
مغل صاحب: بس اها ڪيفيت اهڙي هئي جو لکجي ويو، ان ناول جي وڏي ڳالھہ اها آهي تہ ان ۾ هڪڙو فِلو آهي، صرف انھيءَ ڪري جو سٽنگ هڪڙيءَ ۾ لکيل آهي.
ينگ پينل: توهان جي لکڻين جا مکيہ موضوع ڪھڙا رهيا آهن؟
مغل صاحب: ماڻھو، ماڻھن جون ڪيفيتون ۽ فيلنگس..
ينگ پينل: اهڙو ڪو موضوع، جنھن تي لکڻ چاهيندا هجو، پر لکي نہ سگهيا هجو؟
مغل صاحب: ڳوٺاڻو ماحول، مون لاءِ ممڪن ڪونھي جو ان تي لکي سگهان.
ينگ پينل: وجهہ؟
مغل صاحب: مان ڳوٺ ۾ تہ گهڻو رهيو آهيان، پر مون ان کي ايترو گهڻو نہ ڏٺو آهي، منھنجو لکڻ گهڻو ڪري مشاهدي تي هوندو آهي.
ينگ پينل: توهان شاعري ڪئي آهي؟
مغل صاحب: شاعري مان ڪڏهن ڪڏهن ڪندو آهيان.
ينگ پينل: ڪھاڻيڪارن جي ڀيٽ ۾ شاعرن جي گهڻائي آهي. انھيءَ جو ڪھڙو ڪارڻ آهي، اهو تہ هنن کي pay ڪانہ ٿي ٿئي يا هو سست آهن ۽ ٿوري مان ٿا جان ڇڏائڻ چاهين يا ٻيو ڪو سبب ٿي سگهي ٿو؟
مغل صاحب: ڪھاڻي ڏکي آهي ۽ ڪھاڻيءَ جو هڪڙو مخصوص گهاڙيٽو آهي، شاعري ڇا آهي جو جنھن پل توهان کي خيال آيو ۽ توهان لکي ورتي، پابند شاعري ٿوري ڏکي ۽ آزاد شاعري ٿوري سوَلي آهي، ڪھاڻي وقت گهري ٿي، ڪھاڻيءَ کي فيئر ڪجي، اهو وقت لڳي ٿو، باقي شاعري هڪ پني تي لکي، اها لفافي ۾ وجهي پوسٽ ڪري ڇڏي ۽ ڇپجي وئي، ڪھاڻي وارو پاسو ٽائيم ڪنزيُومِنگ آهي ۽ ان ۾ ٿورو بہ فالٽ نڪتو تہ ماڻھو وات ڦاڙڻ ۾ دير نہ ڪندا ۽ تنگ ڪندا، رائيٽر ان کان بہ ڊڄي ٿو ۽ سستي بہ شايد هجي.
ينگ پينل: توهان ٻارن لاءِ لکيو آهي؟
مغل صاحب: ٻارن لاءِ لکيو آهي، ٻارن لاءِ 50 کن ترجما ڪيا آهن ۽ ٻاويھہ کن ڪھاڻيون ٿي وينديون.
ينگ پينل: ٻارن لاءِ توهان جو ايندڙ ڪو ڪتاب؟
مغل صاحب: ها، هڪ ڪتاب آهي، پئسا ٿورا ٿيا تہ اهو بہ اچي ويندو.
ينگ پينل: سنڌي ٻاراڻو ادب گهٽ ٿو لکيو وڃي سو ڇو؟
مغل صاحب: ڏکيو آهي، هر ماڻھو ٻارن جو ادب ۽ ڪاميڊي نٿو لکي سگهي، روئندو تہ هر ڪو آهي ۽ مان روئڻ وارو ماڻھو آهيان، کلڻ وارو ناهيان، منھنجي زال چوندي آهي تہ جڏهن جوڪس ايندا آهن تہ مان اڌ ڪلاڪ کان پوءِ کلندو آهيان.
ينگ پينل: ائين تہ ناهي جو توهان کي ڳالھہ دير سان سمجهہ ۾ ايندي آهي؟
مغل صاحب: (ٽھڪ ڏيندي) نہ ائين تہ ناهي! مون کي اندازو نہ ٿيندو آهي تہ هي ڪو جوڪ آهي.
ينگ پينل: چيو وڃي ٿو تہ هر انسان جي اندر ۾ هڪ ننڍو ٻار رهندو آهي، ڇا هڪڙي رائيٽر لاءِ ڏکيو آهي تہ انھيءَ ٻار جو سھارو وٺي؟
مغل صاحب: رائيٽر وڏو ٿي وڃي ٿو، رائيٽر جي اندر ۾ ٻار مري وڃي ٿو، اسان وٽ ٿورا سنڌي ليکڪ آهن، جن ٻارن لاءِ لکيو آهي، جيئن ادل سومرو وغيرہ.
ينگ پينل: توهان جو ايندڙ ڪتاب ڪڏهن ايندو ۽ ڪھڙو هوندو؟
مغل صاحب: 1996ع ۾ منھنجو ڪتاب آيو، ’محمود مغل جون ڪھاڻيون‘، منھنجي هاڻي ڪوشش اها آهي تہ مون جيڪو ميوزڪ تي ڪم ڪيو آهي، سنڌ جو 50 شخصيتون آهن، جن تي مون لکيو آهي ۽ انھن جا انٽرويوز ڪيا آهن، انھي ڪتاب جو نالو ’گلاب خاص‘ آهي، مان چاهيان ٿو تہ اهو 97ع ۾ اچي وڃي ۽ ان سان گڏ هڪ ناول بہ اچي وڃي.
ينگ پينل: سنڌي ادبي سنگت جو ڪردار اوهان جي نظر ۾؟
مغل صاحب: سنڌي ادبي سنگت پوليٽيڪل ٿي وئي آهي، ادب ۽ سياست ۾ ڏينھن رات جو فرق آهي ۽ اديب ڪڏهن بہ سياستدان ڪونہ ٿو ٿي سگهي.
ينگ پينل: پوءِ اهي ڪھڙا اُپاءُ وٺڻ کپن يا changes آڻڻ کپن جو سنڌي ادبي سنگت کي ڪارگر ۽ مؤثر بڻائي سگهجي؟
مغل صاحب: اديب کي بس اديب رهڻ گهرجي، مون تہ سال ڏيڍ کان سنگت ۾ وڃڻ ئي ڇڏي ڏنو آهي، مون جڏهن اتي حالتون ڏٺيون تہ هيءَ شئي هيئن ٿئي پئي تہ مون سمجهيو پنھنجو ٽائيم ضايع ڪرڻ کان بھتر آهي تہ ماڻھو موٽي پنھنجي گهر اچي.
ينگ پينل: اڳي جيئن سکڻ ۽ سيکارڻ جو عمل گهڻو ٿيندو هو، ادبي سنگت هئي ۽ سينيئر ماڻھو جونيئرن کي سيکاريندا هئا، هاڻي ائين گهٽ آهي سو ڇو؟
مغل صاحب: ادبي سنگت ۾ ڇاهي تہ گڏجاڻيون ٿينديون هيون، توهان ان ۾ شين جي ماپ تور جي باري ۾ ڄاڻندا هئا تہ ڪھڙي شئي جو گهاڙيٽو ڪيئن ٿيندو آهي ۽ ڪيئن سکجي، هاڻي ائين آهي تہ اسان ليکڪ جي حيثيت سان شرم ٿا محسوس ڪيون تہ ڪنھن کان پڇجي تہ يار هيءَ شئي ڪيئن ٿيندي آهي. اڳلو وري سوچيندو تہ مان هن کي سمجهايان مون وٽ ايترو وقت ڪٿي آهي ۽ اها ٻنھي ڌرين ۾ ڪوتاهي آهي.
ينگ پينل: ريڊيو تي پروگرام ڪرڻ جو ڪيئن خيال ٿيو، ريڊيو تي ڪڏهن آيا ۽ هيستائين ڪھڙا ڪھڙا پروگرام ڪيا آهن؟
مغل صاحب: ريڊيو مون 85ع ۾ جوائن ڪيو هو، انھن ڏينھن پئسن جي ڪجهہ ضرورت هئي، مون محسوس ڪيو تہ هاڻي مون کي پنھنجو بار پنھنجي ڪلھن تي کڻڻ کپي، حالانڪہ گهر وارا تہ سپورٽ ڪندا هئا، پر مون سوچيو تہ پاڻ ڪجهہ ڪرڻ کپي، تہ مان ريڊيو تي نصير مرزا وٽ ويس، مون ان سان ڳالھہ ڪئي، پوءِ منھنجو آڊيشن ورتو ويو ۽ مان Approved ٿي ويس، 87ع کان پوءِ وري نئين طرز نشريات شروع ٿي تہ مون ڪمپيئرنگ ڪئي ۽ 10 سالن جي عرصي ۾ تمام گهڻا پروگرام ڪيا آهن، جھڙوڪ صبح مھراڻ، سڳنڌ، سرهي سانجهہ، يونيورسٽي مئگزين ۽ ادبي سنگت وغيرہ.
ينگ پينل: ٽي وي تي ڪمپيئرنگ ڪرڻ جو شوق ڪيئن جاڳيو، ڪڏهن آيا ۽ ڪھڙا پروگرام ڪمپيئر ڪيا آهن؟
مغل صاحب: ٽيليويزن تي ليکڪ جي حيثيت سان 79-1978ع ۾ آيس، باقي 1994ع کان ڪمپيئرنگ ڪرڻ شروع ڪيم، پھرين مون هارون رند صاحب جو ’سنڌ مئگ‘ پروگرام ڪيو، ’اڄ جو مھمان‘ ڪيم، جنھن ۾ ٽيهتر چوهتر شخصيتون رڪارڊ ڪيم. هاڻي مان ’مھراڻ مئگ‘ ڪيان پيو ۽ وچ ۾ ٻيا بہ پروگرام ڪيا اٿم.
ينگ پينل: توهان تمام گهڻين شخصيتن جا انٽرويوز ڪيا تہ توهان سڀ کان وڌيڪ ڪنھن کان متاثر ٿيا؟
مغل صاحب: ڪنھن کان بہ نہ!
ينگ پينل: سبب؟
مغل صاحب: في الحال تہ مون کي ڪو بہ سبب نظر نٿو اچي، پر مان متاثر ڪونہ ٿيس.
ينگ پينل: توهان ڊپلوميسي نہ ڪيو؟
مغل صاحب: نہ مان ڊپلوميسي نہ پيو ڪيان.
ينگ پينل: پر ڪنھن شئي جي پسند ۽ ناپسند جو سبب تہ ضرور هوندو آهي؟
مغل صاحب: پسند ۽ متاثر ٿيڻ ۾ وڏو فرق آهي، جيڪا شئي پسند آهي، ضروري ناهي تنھن کان توهان متاثر بہ هجو، منھنجي فيلنگ اها آهي تہ ماڻھو جيترو وڏو نظر اچي ٿو، اوترو وڏو نہ هوندو آهي.
ينگ پينل: توهان جي ذهن ۾ اهي ڪھڙا پيراميٽر آهن، جن سان ڪوبہ ماڻھو وڏو يا ننڍو ليکجي ٿو؟
مغل صاحب: ننڍڙي ماڻھو جو مان قائل ئي نہ آهيان، ننڍو ماڻھو ڪوبہ نہ هوندو آهي، باقي وڏو ماڻھو اهو آهي، جنھن مان توهان فائدو وٺو. وڏو ماڻھو هڪڙو وڻ سمجهو، جنھن مان هميشہ توهان کي ڇانوَ ملڻ جي اميد هجي. پوءِ ڀلي اهو اوهان کي ريڙهي تي ملي يا وڏي چيئر تي، پر اهو وڏو ماڻھو آهي.
ينگ پينل: هڪ سٺي ڪمپيئر ۾ ڪھڙيون خصوصيتون هئڻ کپن؟
مغل صاحب: ڪمپيئر جو بيسڪ تہ بااعتماد هئڻ ضروري آهي ۽ ٻي ڳالھہ تہ ان کي ڄاڻ هجي ۽ ڪانفيڊنس هجي.
ينگ پينل: اسٽيج تي ڪمپيئرنگ ڪئي آهي؟
مغل صاحب: مون سڄي زندگي اسٽيج ڪيو آهي.
ينگ پينل: اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽي وي مان ڏکيائي ڪھڙي هنڌ ٿي؟
مغل صاحب: ڌڻيءَ جي مھرباني سان ڪٿي بہ نہ.
ينگ پينل: ڪمپيئرنگ ڪندي وڌيڪ خوشي ڪٿي ٿيندي آهي؟
مغل صاحب: وڌيڪ مان ريڊيو تي انجواءِ ڪندو آهيان.
ينگ پينل: جيڪڏهن توهان کي پابند بنايو وڃي تہ ريڊيو ۽ ٽي ويءَ مان ڪنھن هڪ ميڊيا تي پروگرام ڪيو تہ توهان ڪنھن کي اهميت ڏيندؤ؟
مغل صاحب: مان سمجهان ٿو تہ آءٌ ريڊيو کي اهميت ڏيندس.
ينگ پينل: ڪارڻ؟
مغل صاحب: ڇو تہ ريڊيو هر ماڻھوءَ سان گڏ هوندو آهي.
ينگ پينل: توهان ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ گهڻو ڪجهہ لکيو آهي تہ سوَلو لکڻ ڪنھن لاءِ لڳو؟
مغل صاحب: سوَلو ڪوبہ ڪونھي.
ينگ پينل: ڪمپيئرنگ دوران ڏاڍو تيز ڳالھايو ٿا، توهان ڪڏهن محسوس ڪيو آهي؟
مغل صاحب: ڳالھہ اها آهي تہ توهان جڏهن انٽرنيشنل ميڊيا کي ڏسندؤ تہ توهان کي ڪو بہ ڪمپيئر سلو نظر نہ ايندو، زي ٽي وي کان ويندي ايل تائين ۽ ايل کان وٺي اسٽار تائين، انٽرنيشنل ميڊيا ۽ ڪمپيئر بنا ڪنھن پني يا اسڪرپٽ جي تيز ڳالھائي ٿو، جيڪڏهن مان چاهيان تہ پنھنجي پاڻ کي آرٽيفيشل ٺاهي سلو ڳالھايان، اهو بہ ممڪن آهي، پر مان نٿو چاهيان، مان چاهيان ٿو تہ مان جھڙو بہ آهيان، ٺيڪ آهيان، هونءَ بہ انگريزي منھنجو شوق آهي ۽ انگريزي هميشہ تيز ڳالھائي ويندي آهي.
ينگ پينل: توهان جي ڊرامي ’نوري ڄام تماچي‘ تي ڪجهہ تنقيد ٿي، اوهان ان باري ۾ ڇا چوندا؟
مغل صاحب: ادا وضاحت مان ڪندو ناهيان، جيڪا بہ شئي هئي، سٺي يا خراب هئي، توهان جي سامھون هئي، جن ماڻھن تنقيد ڪئي، انھن مان ٽي چار تہ مون وٽ هلي آيا ۽ چيائون تہ اسان تہ ڪو نہ چيو آهي، باقي اسان جي نالي سان چيو ويو آهي، اسان کي معاف ڪر، نالا بہ مون وٽ آهن، پر وٺڻ نٿو چاهيان، هو تہ چون ٿا اسان کان لکت ۾ وٺ تہ اسان ڪونہ چيو آهي، منھنجي خلاف اسيمبليءَ ۾ آواز اٿاريو ويو، گهڻو ڪجهہ ڪيو ويو پر فرق تہ ڪجهہ بہ نہ آيو.
ينگ پينل: چئبو تہ تنقيد براءِ تنقيد ٿي؟
مغل صاحب: بس خوامخواه جون ڳالھيون ٿيون، چيو ويو تہ مان ايجنسين جو ماڻھو آهيان ۽ مون ايجنسين جي چوڻ تي اهو ڊرامو لکيو آهي ۽ مون هيترن پئسن ۾ پاڻ کي وڪيو آهي، ٽيليويزن توهان کي ٽيھہ هزار روپيہ ڏي ٿي، ان مان پنج هزار ڪٽي وٺي ٿي، باقي پنجويھہ هزار سيريل جا پرچيز ڪري ٿي، ٻيو ڇا ٿي ڏي ٽي وي؟
ينگ پينل: هينئر ٽي ويءَ لاءِ ڇا پيا لکو؟
مغل صاحب: مان هاڻي ٽن سيريلس تي ڪم ڪريان پيو، جن مان هڪ سنڌي آهي.
ينگ پينل: ٽي ويءَ لاءِ اندازن ڪيترا ڊراما لکيا اٿو؟
مغل صاحب: سنڌيءَ ۾ تہ ستاويھہ اٺاويھہ ون ايڪٽ پلي ٿي ويندا ۽ اردوءَ ۾ آرٽ پلي سَتَ اَٺَ ۽ ٻہ سيريز آهن.
ينگ پينل: ٽي ويءَ جي ڀيٽ ۾ ريڊيو ڊراما گهٽ لکيا اٿو، سو ڇا جي ڪري؟
مغل صاحب: ريڊيو ڊرامي تي مون کي ايتري ڪمانڊ ڪانھي ۽ مون ان پاسي ايتري توجھہ بہ نہ ڏني آهي.
ينگ پينل: ريڊيو يا ٽي وي تي ڪڏهن صداڪاري يا اداڪاري ڪئي آهي يا ڪرڻ جو شوق ٿيو؟
مغل صاحب: مون کي اداڪاريءَ لاءِ آفرس آيون، پر شوق ڪونہ هو، باقي ريڊيو تي شبنم گل جي هڪ ڊرامي ۾ صداڪاري ڪئي اٿم. ادي شميم ٻانڀڻ سان منھنجو ڪئريڪٽر هو، رومانٽڪ پلي هو، شبنم جي نصير کي اها فرمائش هئي تہ مئن رول محمود ڪندو، ان جو آواز کپي ٿو، پوءِ ان جي چوڻ تي مون ڪيو ۽ پھريون ۽ آخري ڀيرو ڪيو ۽ هاڻي مون توبھہ ڪئي، وري ڪڏهن ڪونہ ڪندس.
ينگ پينل: تجربو ڪيئن رهيو؟
مغل صاحب: مون لاءِ خراب ۽ هنن لاءِ سٺو رهيو.
ينگ پينل: ٻڌو اٿئون تہ توهان کي ڪا فلم لکڻ جي بہ آفر ٿي هئي؟
مغل صاحب: فلم جون آفرس هيون، اسان وٽ شئي ڪانہ وڪامندي آهي، ماڻھو وڪامندو آهي، جڏهن نوري ڄام تماچي ٿي ويو تہ خبر پئي تہ محمود مغل بہ دنيا جي ڪنھن ڪنڊ ۾ آهي، پوءِ محمود مغل وٽ ماڻھو پھچڻ شروع ٿي ويا، هڪ ٻہ آفرس جيڪي آيون، انھن جو حساب ڪتاب اهڙو هو، جو مون کان تہ Adjust ٿئي ئي ڪونہ ها پوءِ Thanks چئي جان ڇڏايم.
ينگ پينل: توهان جو ڪم جي حوالي سان مختلف ماڻھن سان واسطو پوي ٿو، جيئن پروڊيوسر وغيرہ تہ توهان ڪنھن مخصوص ماڻھوءَ سان گڏ هلي سگهندا آهيو يا جھڙو بہ هجي؟
مغل صاحب: مان ايڊجسٽ ڪري ويندو آهيان، هونئن جيڪو اڳيون ماڻھو آهي سو مون کي ڪيترو سمجهي ٿو، جيڪا سٽنگ هوندي آهي، سا تہ اسان گڏجي ڪندا آهيون، يعني پروڊيوسر ۽ مان، نالو تہ ٻنھي جو اچي ٿو. سٺي شئي آئي تہ ٺيڪ، جي نہ تہ ڳچيءَ ۾ پئجي ويندي.
ينگ پينل: جيئن توهان هڪ پاسي درس و تدريس سان واسطو رکو ٿا تہ اڄڪلھہ جيڪا عام شڪايت شاگردن کي آهي تہ استاد پڙهائين ڪونہ ٿا ۽ استاد چون ٿا تہ شاگرد پڙهن ڪونہ ٿا ۽ نقل جو رجحان بہ گهڻو آهي، ان باري ۾ توهان ڇا چوندا؟
مغل صاحب: امين پرابلم اهو آهي تہ استاد هاڻي پنھنجي عزت ڪونہ ٿو ڪرائي، استاد وٽ اهي خوبيون ناهن رهيون جو سندس عزت ٿئي. جيڪڏهن استاد پنھنجي عزت ڪرائڻ چاهي تہ شاگرد اڄ بہ ٻاهر ڪونہ ويندو، اسان جو استاد جيڪو پھرين هو، هاڻي اهو ڪونھي.
ينگ پينل: توهان جي خيال ۾ تعليم جي ٻڏل ٻيڙيءَ کي ڪيئن تاري سگهجي ٿو؟
مغل صاحب: اهو تہ ايجوڪيشن وارا ئي ٻڌائي سگهن ٿا.
ينگ پينل: هي هيترا سارا ڪم ڪريو ٿا، وقت جي ورڇ ڪيئن ٿا ڪريو؟
مغل صاحب: هڪ تہ منھنجي سوشل لائيف ڪانھي ٻيو تہ منھنجي پلاننگ آهي جيئن هر ماڻھوءَ جي پٺيان هڪ عورت هوندي آهي، تہ منھنجي پٺيان منھنجي زال آهي، هوءَ منھنجي پوري پلاننگ ڪندي آهي، هن کي خبر آهي تہ مون کي ڪھڙا ڪھڙا ڪم ڪرڻا آهن. منھنجو باقائدي هڪ شيڊول ٺھيل هوندو آهي تہ مون کي هتي هتي وڃڻو آهي ۽ هي ڪم ڪرڻا آهن، اهڙيءَ طرح مان مختلف ڪم ڪري وڃان ٿو.
ينگ پينل: توهان جي خيال ۾ توهان ڪھڙي قسم جا ماڻھو آهيو؟
مغل صاحب: مان سمجهان ٿو مان هڪڙو ٺيڪ ٺاڪ ماڻھو ۽ ٿورو جذباتي آهيان ۽ مان پنھنجي زندگي ۾ ڊسيپلين پسند ڪريان ٿو ۽ انھي جي ڪري ڪيترائي ماڻھو مون کان ناراض پڻ آهن.
ينگ پينل: اهڙو ڪو ڪم جيڪو ڪري اوهان پڇتايو هجي؟
مغل صاحب: ها ٽي چار ڪم مون اهڙا ڪيا آهن، جن تي مون پڇتايو آهي.
ينگ پينل: ڪو هڪ ڪم جيڪو ٻڌائڻ پسند ڪريو؟
مغل صاحب: مون زندگي ۾ هڪڙي ماڻھو جي ڳالھہ ٻئي سان ڪري ڇڏي هئي.
ينگ پينل: زندگيءَ ۾ پيش آيل ڪو اڻ وڻندڙ واقعو؟
مغل صاحب: مان ان کي اڻ وڻندڙ تہ ڪونہ ٿو چوان، باقي هونئن ٻن سالن ۾ منھنجي فيملي ختم ٿي وئي، منھنجا ٻہ ڀائر ۽ ماءُ گذاري ويا، انھي جي ڪري منھنجي زندگي مَٽجي وئي، مان هڪڙو ڪيئر فري ماڻھو هيس، ڪجهہ بہ ڪرڻ وارو ۽ هاڻي ائين نٿو ڪري سگهان.
ينگ پينل: زندگيءَ جو ڪو وڻندڙ واقعو؟
مغل صاحب: ڪوبہ نہ!
ينگ پينل: توهان جيڪا زندگي گذاري آهي، توهان کي مختلف تجربا ٿيا آهن تہ توهان زندگي کي ڪيئن ٿا محسوس ڪريو؟
مغل صاحب: زندگي خواب آهي! جن ماڻھن سان مان ڪلوز رهيو آهيان سي هليا ويا آهن.
ينگ پينل: ٻيھر دنيا ۾ اچڻ جو موقعو ملي تہ اچڻ پسند ڪندؤ؟
مغل صاحب: ها، بلڪل مان پنھنجي رب کي Oblige ڪندو آهيان.
ينگ پينل: توهان پنھنجي روين ۽ عقيدن ۾ ڇا مذهبي آهيو ۽ ٻئي ڳالھہ تہ مذهب اڄوڪي دؤر جون سائنسي گهرجون پوريون ڪري ٿو يا نہ؟
مغل صاحب: مان مذهبي آهيان، روين ۽ عقيدن ٻنھي ۾ مذهب زندگي گذارڻ جو طريقو ڏسي ٿو ۽ رستو ڏيکاري ٿو، سائنس سيڪنڊري آهي، توهان سائنس کي ڏسندؤ تہ جيڪا شيءَ اڄ پروف ٿيل آهي، سا چوڏهن سو سال پھرين پروف ٿيل آهي.
ينگ پينل: توهان جي نظر ۾ موت ڇا آهي؟
مغل صاحب: يڪسانيت بيڪار آهي، ماڻھو مسلسل جيئي ٿو تہ بيڪار ٿي ٿو وڃي، موت لازمي آهي.
ينگ پينل: موت کان ڀؤ ٿيندو آهي؟
مغل صاحب: نہ، مون تي الائجي ڪھڙيون ڪيفيتون اٽيچ ٿي چڪيون آهن، جو مان محسوس ڪندو آهيان تہ هاڻي مان ٻِي گهڙي ۾ ڪونہ هوندس.
ينگ پينل: ڇا توهان کي ان ويل بہ ڀؤ نہ ٿيندو آهي؟
مغل صاحب: ان گهڙيءَ ٿورو ٿورو احساس ٿيندو آهي.
ينگ پينل: ان وقت توهان کي ڪھڙي شيءَ ياد ايندي آهي، اعمال؟
مغل صاحب: ها بلڪل! هونءَ مان روز رات جو سمھڻ کان پھرين سوچيندو آهيان تہ مون ڇا ڪيو ۽ مون گهڻن ماڻھن کي تنگ ڪيو.
ينگ پينل: توهان جيئن ٻڌايو تہ توهان سوچيندا آهيو تہ مون گهڻن ماڻھن کي تنگ ڪيو تہ ڪھڙي حوالي سان؟
مغل صاحب: هر حوالي سان، توهان رڳو ڪنھن کان منھن موڙيو ٿا تہ وڏي ڳالھہ آهي، ماڻھو کي مارڻ لاءِ گولي هڻڻ ضروري ناهي، توهان ڪنڌ ڦيري وٺو، هو پاڻھي مري ويندو. بس ۾ گهڻا ماڻھو بيٺا هئا، ڪيترن کي توهان ڌڪو ڏنو ۽ توهان جي موجودگيءَ ۾ هڪڙو اڇيءَ ڏاڙهي سان ماڻھو بيٺو هو، توهان ان مھل ڪھڙي پئي ڌوڙ پاتي، مان ڄامشوري تائين بيھي اچي سگهان ٿو ۽ هڪڙو ماڻھو سيءَ کان ڏڪي پيو، سو ويٺو تہ ڪو ڏوھہ تہ ڪونہ ٿيو!
ينگ پينل: توهان کي چِڙَ ڇا تي ايندي آهي؟
مغل صاحب: مون کي چڙ ننڍين ننڍين ڳالھين تي ٿيندي آهي، جڏهن ڪو ماڻھو بي عزت ٿيندو آ ۽ جڏهن ڪو ڪنھن تي ٽوڪ ڪندو آهي، ٽوڪ ۽ بي عزتي مون کان ڪڏهن بہ برداشت نہ ٿيندي آهي.
ينگ پينل: ڀلي ٽوڪ ۽ بي عزتي ڪنھن جي بہ ٿي هجي؟
مغل صاحب: ها ڪنھن تي بہ ٽوڪ ٿي هجي يا بي عزتي ٿي هجي، مان وڙهي پوندو آهيان ان ڪري منھنجي زال مون سان هلندي ڊڄندي آهي، ڇاڪاڻ تہ مان رستي ۾ جهيڙا ڪندو آهيان.
ينگ پينل: اهڙي ڪا خواهش جيڪا پوري نہ ٿي هجي؟
مغل صاحب: مان خواهشون ڪونہ ڪندو آهيان.
ينگ پينل: شادي ڪڏهن ڪئي ۽ ڪيترا ٻار آهن؟
مغل صاحب: شادي مون 88ع ۾ ڪئي ۽ مون کي هڪ نياڻي آهي.
ينگ پينل: لو مئريج آهي؟
مغل صاحب: نہ مڪس.
ينگ پينل: ڇا ڪامياب شادي لاءِ محبت جو هجڻ ضروري آهي؟
مغل صاحب: ها، بيسڪ آهي، محبت احساس آهي، جنھن شيءَ سان توهان کي محبت ناهي سا فضول آهي، هڪ دفعي آپا مھتاب کان انٽرويو ڪندي مون پڇيو تہ ڪو ماڻھو توهان سان محبت ڪري ٿو ۽ توهان جي عزت نٿو ڪري، تہ توهان کي ڪيترو قبول آهي؟ چيائين مون کي بلڪل قبول ڪونھي، ڇاڪاڻ تہ جيڪڏهن محبت ڪري ٿو ۽ عزت نہ ٿو ڪري تہ اها فضول محبت آهي.
ينگ پينل: اصل ۾ محبت آهي ڇا؟
مغل صاحب: محبت هڪ سٺي شيءَ جي فيلنگ آهي، مثال طور توهان کي ڪو نغمو نٿو وڻي، پر ڪنھن موسم ۾، ڪنھن پل، اهو نغمو توهان جي چپن تي اچي ويندو ۽ وڻندو، اها محبت آهي.
ينگ پينل: عزت، محبت دولت ۽ شھرت مان توهان جو انتخاب؟
مغل صاحب: عزت.
ينگ پينل: توهان ڪنھن سان محبت ڪئي آهي؟
مغل صاحب: ها، مون محبت ڪئي آهي.
ينگ پينل: توهان پھرين چيو تہ توهان جي پٺيان توهان جي گهر واريءَ جو هٿ آهي، تہ توهان جي زال، هائوس وائيف آهي يا ڪجهہ ڪندي آهي؟
مغل صاحب: في الحال تہ هائوس وائيف آهي، هونءَ جاب ڪري تہ مون روڪيو ڪونھي.
ينگ پينل: ڪھڙن ماڻھن سان پيار ڪندا آهيو؟
مغل صاحب: مان نفرت ڪنھن سان بہ نہ ڪندو آهيان، پر انھن سان ملڻ بہ نہ چاهيندو آهيان، جيڪي ڪنھن جي بي عزتي ڪندا آهن ۽ ٽوڪ ڪندا آهن، مان انھن سان هٿ بہ نہ ملائيندو آهيان، باقي پيار مان ڪندو آهيان ٻارڙن ۽ بزرگن سان.
ينگ پينل: مردن ۽ عورتن ۾ ڪھڙيون ڳالھيون ڏسي انھن جي پرک ڪندا آهيو؟
مغل صاحب: مردن ۾ هڪ تہ مان هٿ ڏسندو آهيان تہ هٿ ڪيترو دٻاءُ سان ملائي ٿو، ٻيو منھنجي عادت آهي شُوز ڏسڻ تہ سندس بُوٽ ڪيترا چمڪيل آهن، ڪپڙا بلڪل سادا هجن پر صاف سٿرا هجن ۽ ڊريس جي ٽيلرنگ سٺي ٿيل هجي، عورت ۾ سليقو هجي ۽ بولڊ هجي، کيس اهو احساس نہ هي تہ هوءَ ڪنھن مرد سان ڳالھائي رهي آهي، مان عورت مرد جو قائل نہ آهيان.
ينگ پينل: فرض ڪريو توهان جي موجودگي ۾ هڪ گهر کي باھہ ٿي لڳي وڃي، ان گهر ۾ ٽي شيون آهن، قرآن ميد، مصور جو شاهڪار ۽ ننڍڙو ٻار، توهان ڪنھن هڪ کي بچائي سگهو ٿا تہ ڪنھن کي بچائيندو؟
مغل صاحب: قرآن پاڪ کي تہ مالڪ پاڻ ئي بچائيندو، باقي ٻار لاءِ ڪوشش ڪندس.
ينگ پينل: اوليائن ۽ ولين ۾ ڪيترو يقين آهي؟
مغل صاحب: يقينن اعتبار وارو تہ ڪونھي، بس سڀ ڪجهہ ﷲ جي وس ۾ آهي.
ينگ پينل: اسٽارس تي ڪيترو يقين آهي؟
مغل صاحب: يقين ڪونھي.
ينگ پينل: توهان اڄ جيڪي ڪجهہ آهيو، اهو نہ هجو ها تہ ڇا هجو ها؟
مغل صاحب: سٺو ماڻھو هجان ها، ماڻھو سٺو هوندو آهي، باقي شيون سيڪنڊري آهن.
ينگ پينل: ملڪ کان ڪڏهن ٻاهر وڃڻ ٿيو آهي؟
مغل صاحب: نہ!
ينگ پينل: توهان فرسٽ آٽو گراف ڪڏهن، ڪنھن کي ۽ ڪھڙي حوالي سان ڏنو؟
مغل صاحب: مون فرسٽ آٽوگراف هڪ ليکڪ جي حيثيت سان ڏنو هو، شايد ايڪاسي ٻياسي ۾ هڪڙو ميلو هو، انھي ۾ هڪ ٻارڙي کي ڏنو هو.
ينگ پينل: آٽوگراف ۾ ڇا لکندا آهيو؟
مغل صاحب: ﷲ جو نالو.
ينگ پينل: توهان جي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي خوشي؟
مغل صاحب: مان سمجهان ٿو مون کي هاڻي منھنجي ڌيءَ هڪ پنو ڏنو، جنھن ۾ هن Appointments نوٽ ڪري ڏنيون هيون، ان ۾ مون ٿورو پاڻ کي خوش محسوس ڪيو.
ينگ پينل: موسيقي ڪھڙي قسم جي ٻڌندا آهيو؟
مغل صاحب: هر قسم جي، ڪلاسيڪل کان ويندي پاپ تائين.
ينگ پينل: توهان جي پسند جا فنڪار؟
مغل صاحب: يسُوداس، شمن علي ميرالي، مصري فقير، لتا، ڦوٽو زرداري ۽ منظور علي خان، ياني، ڪرس برائون.
ينگ پينل: هاڻي توهان پنھنجون ترتيبوار پسندون ٻڌائيندا؟ پسند جا اداڪار؟
مغل صاحب: نصيرالدين شاھہ، ... ريکا ۽ زرينہ وهاب،
ينگ پينل: پسند جي اخبار؟
مغل صاحب: خليج ٽائمز
ينگ پينل: پسند جو مئگزين؟
مغل صاحب: نيوز لائين
ينگ پينل: ڪتاب؟
مغل صاحب: قرآن شريف ۽ بايوگرافيز شوق سان پڙهندو آهيان.
ينگ پينل: پھر؟
مغل صاحب: صبح جو، فجر نماز کان پوءِ.
ينگ پينل: موسم؟
مغل صاحب: سيارو وڻندو هو، پر ائين ٿيو جو جيڪي ماڻھو مون کي ويجها هئا، تن جا لاش مون سياري ۾ کنيا آهن، هاڻي سيارو نہ وڻندو آهي ۽ ان کان خوف ٿيندو آهي.
ينگ پينل: خوشبوءِ؟
مغل صاحب: مختلف پرفيومز.
ينگ پينل: ڪمپيئر؟
مغل صاحب: آپا مھتاب اڪبر.
ينگ پينل: کاڌو؟
مغل صاحب: مان هون تہ ڪنھن سان بہ نفرت نہ ڪندو آهيان، پر دنيا ۾ هڪڙي ماڻھو سان ڪندو آهيان جيڪو کاڌو اڇلائي ٿو، تنھن ڪري ڪوبہ.
ينگ پينل: سواري؟
مغل صاحب: ڪابہ نہ.
ينگ پينل: گل؟
مغل صاحب: چمپا.
ينگ پينل: آئيڊيل شخصيت؟
مغل صاحب: پاڻ ڪريم صلي ﷲ عليہ وسلم جن.
ينگ پينل: اوهان جي پسند جو لباس، اوهان ڪھڙي قسم جو ادب پڙهڻ پسند ڪندا آهيو؟
مغل صاحب: لباس ۾ ٽرائوزرز، ادب ۾ مان سٺي تخليق کي پسند ڪندو آهيان.
ينگ پينل: ڪھڙي قسم جون موويز ڏسڻ پسند ڪندا آهيو؟
مغل صاحب: هر قسم جون.
ينگ پينل: پسند جو شعر؟
مغل صاحب: آثم ناٿن شاهيءَ جو آهي تہ:
سونھن ۾ ٽُٻ لڳي پئي آهين،
ڊپ آهي، ڪٿي ڇُلڪي نہ پوين!
ينگ پينل: سائين توهان جي تمام گهڻي مھرباني، جو هيترو سارو وقت ڏنوَ ۽ هاڻي آخري سوال تہ پڙهندڙن لاءِ ڪھڙو پيغام ڏيندؤ؟
مغل صاحب: جيتري ٻئي جي مدد ڪري سگهو ٿا تہ ڪريو.
]ڇپيل: ’ينگ جنريشن‘ حيدرآباد ٻيو جُلد، شمارو: 6، ڊسبر 1997ع[